Qaı zamanda da ata-ananyń urpaqqa kóńili tolmaı ótkeni belgili. Bizdi sol «aýrý» meńdep, úıdegi kisi ekeýimiz kelisip, ne de bolsa dep, bul da ata-ananyń bir paryzy dep bilip, til men jaqqa súıene, burynnan qalǵan − buralqysy bar, keıin qalyptasqan qaımaqtysy bar, annan-munnan jıyp-terip maqal-máteldiń maıyn tamyzaıyq dep sheshtik.
Eseıgen uldy da, qyzdy da bir qyńyr qylyǵynan shap berip, shesheleri sherli sóziniń sógin sorǵalatyp bolyp, men de kijine keıis ketip baryp toqtap, ekeýine ekeýimiz kezekpe-kezek sóz máıegi maqal-máteldi toǵytýǵa kóshtik.
− Ádepsiz qyzdan myljyń jigit artyq, − dep áıelim qyzyna tóndi.
− Qashqanda da, qýǵanda da alda bol, − ulǵa kóz tastap edim, mátelime rıza bolyp jymıdy.
− Qyz baqqannan qysyraq baqqan ońaı!
− Aram bolmaı − adam bolmaısyń, − dep edim, ulymnyń qulaǵy eleń ete qaldy.
− Sulý qyz qasy-kózin súrmeleıdi,
Erinbeı etek-jeńin búrmeleıdi, − dep sheshesi taqpaqtatyp ta jiberdi.
− Jaqsy atanyń arýaǵy − jaman balaǵa 40 jyl azyq.
− Qoıshynyń qyzy qoı kelgende shashyn taraıdy.
− Jasyryp jaman is istegennen góri − áıgilep qaıyr suraǵan jaqsy.
− Áke-sheshesine senip ósken − áke-sheshe bola almaıdy.
− Batyr bolatyn bala erge úıir, qyzteke bala zerge úıir.
− Balany jumsasań artynan óziń barasyń.
− Beıbas balaǵa kúle qarasań, bas kımińdi ala qashady.
− Qyz boı jetse − burynǵydaı kúniń joq, telefon men esikte tynym joq.
− Tony týra kelse, ákesin uly jaqtyrmas.
− Sory qalyń ákeniń − ker baǵyp uly ósedi, sóz baǵyp qyzy ósedi.
− Aldymen kúılen, sodan keıin úılen, − dep bolashaqty borp etkizip edim:
− Ana dańqymen qyz óter, mata dańqymen bóz óter, − dep sheshesi sózimdi ilip ákete qoıdy.
− Balanyń balaqaıy da bar, qalaqaıy da bar, − dep tómen qarap edim:
− O, Qudaıym, bala ber,
Bala berseń sana ber!
Sana bermegen balańdy,
Qaıtip óziń ala ber! − dep áıelim kókke qarap qalypty.
− Bir bala ataǵa jete týady,
Bir bala atadan óte týady,
Bir bala keıin qaraı kete týady, − dep taqpaqtap mende eńse kóterdim.
− Baıǵa shyqpaǵan qyz − sheshesin qartaıtady.
− Buryn balań seni asyraıtyn, qazir sen balańnyń balasyn qosa asyraısyń.
− Taýyqty toıyndyra almaısyń, qyzdy kıindire almaısyń, − dep er jetken qyzynan ese qaıtaryp jatyr.
− Jurttyń Ybyraıy Ybyraı, bizdiń Ybyraı sumyraı, − dep men de dóńk etkizdim.
− Qyzǵa qaraǵan kún − aısyz qarańǵy tún.
Delbezem qoza bastady ma, taqpaqtan taıynar emespin:
− Kúńniń qyzy erkelese,
Aspandaǵy juldyzdy
áper der.
Quldyń uly erkelese,
Hannyń qyzyn áper der.
− Ananyń kóńili qyzynda, qyzynyń kóńili qyzylda, − dep sheshesi maǵan qarap taýsylǵanynan belgi berdi. Men de:
− Balań jaqsy bolsa,
Jerdiń ústi jaqsy,
Balań jaman bolsa,
Jerdiń asty jaqsy! − dep jelpinip toqtadym.
Sodan kóp ótpeı, qudaı atyp, áıel ekeýimiz áı-sháılesip, baryp-kelip janjaldasyp bólek jatyp, ertesinde ún-túnsiz mysyq-tyshqan bolyp otyr edik, eseıgen eki bala ekeýmizge qarsy kelip otyryp, táýbeli maqal-máteldi kezektese tópelesin kelip...
− Jaman baıdan jaıdaqtyǵym artyq.
− Jaman jardan − qur qushaqtasańda jastyq artyq.
− Búrkit qartaısa tyshqanshyl bolady.
− Áıel 40-qa kelgenshe óńin bermese − qasıet, er adam 40-qa kelgenshe esi kirmese − qasiret.
− Erdiń atyn qatyn, ıa báıgeden kelgen aty shyǵarady.
− О́z zaıybyńa dushpan kózben qara.
− Sulý áıeldiń kúıeýi ómir boıy qaraýyl bolyp ótedi.
− Áıeldiń daýysy qatty shyqqan úıdiń bosaǵasynan jaqsylyq kútpe.
− Erterek ólgiń kelse, aqymaq áıelge úılen.
− Alpys naryń bolǵansha, aqyldy jaryń bolsyn.
− Bulttan shyqqan kún ashy, jaman qatynnyń tili ashy.
− Erkek daýysty áıeldiń isi bolmas, qatyn daýysty erkektiń kúshi bolmas.
− Áıel boıansa buzylady, kóp qıqańdasa urynady.
− Áıel − ápkish, bir basynda sý tursa, bir basynda shý turady.
− Erkek joldas, áıelden ázireıil de qorqady, sen adamsyń ǵoı, shyda!
− Áıel − ámııan, erkek − aqsha.
− Araq − kúıeýi, shylym − áıeli. Bulardan kóksoqqan, jynsoqqan degen ul, kókjótel degen qyz týady.
− Atyń jaman bolsa satyp qutylasyń, ıtiń jaman bolsa atyp qutylasyń, qatynyń jaman bolsa qaıtyp qutylasyń.
− Qazymyr qatynnyń baıy erte qartaıady.
− Áıelder bútkil jumysty atqarady, qalǵandary erkekterden artylmaıdy.
− Erli-zaıyptylar urysqanda − mahabbat shirkin quıryǵyn qysady, − dep ul yrjalańdap ornynan turyp ketip edi:
− Soqyr erkek pen maqaý áıeldiń úıinde urys bolmaıdy, − dep qyz da onyń sońynan ilese jóneldi.
...Sóz súıekten ótedi, atadan qalǵan maqal-mátelge deriń barma! «Alma alma aǵashynan alysqa túspeıdi» degen ótirik, mánisi máńgirtken maqal-mátelden kempir ekeýmiz ishteı «al kerek bolsa» dep táýbemizge keldik.
Berik SADYR
Nur-Sultan