Balalar ádebıetiniń biregeıi

Ańshyny kórgen kıik te or­nyn­da turyp qalady. Buıralana bit­ken altyn túgi qulpyryp, qos mú­­ıizi kún­men shaǵylysyp jalt-jult etedi. Oıda joqta kıeli ja­nýar­men kezdesken mergenniń de degbiri qashyp, kóp oılanbaı ony nysanaǵa alyp, basyp qalady. Oqıǵa osylaı qoıýlana túsedi. Osy shyǵarma maǵan qatty áser etti. Biraq ol kezde erteginiń avtory kim ekenin bilgen emespin. Ájem sekildi bir kisi shyǵarǵan bolar dep oıladym. Sóıtsem, osy týyn­dynyń avtory Seıitjan Omarov eken.

Bıyl belgili jazýshynyń týǵa­nyna 115 jyl toldy.

Ol kisi qazirgi Aqmola oblysy Atbasar aýdanyndaǵy Keregetas aýylynda ómirge kelgen. Ákesinen jeti jasynda jetim qalǵan jetkin­shek týǵan aýylyndaǵy bastaýysh mektepte saýatyn ashady. Odan soń Atbasar qalasyndaǵy jeti­jyldyq orys-tatar mektebinde oqıdy. Bala kúninen bilimge qush­tar jas ózin ilgeri jetelep, Qos­tanaı halyq aǵartý ınstıtýtyn támam­daıdy. Alǵashqy eńbek jo­ly ustazdyqtan bastalyp, jer­gilikti jaýapty oryndarda ju­mys isteıdi. Jýrnalıstik jol­ǵa túsip, aýdandyq jáne oblys­tyq basylymda qyzmet at­qar­dy. Al­ǵashqy óleńderi oblys­tyq, res­pýblıkalyq merzimdi baspasózde jarııalanyp, kópshi­likke tanyldy.

1937 jyly Almatyǵa kelip, Qa­­zaq­stan Jazýshylar odaǵyna qyz­­­metke ornalasady. «Baqyt» atal­­ǵan tyrnaqaldy kitaby 1938 jyly jaryq kóredi. Sýretker sum soǵystyń da sazdy balshy­ǵyn keship, maıdan dalasyndaǵy «Vpered, na vraga» gazetiniń qyz­met­­keri, rota komandıriniń saıası jumys jónindegi orynbasary bolady. Keıinirek jazýshy soǵys taqyryby týraly birneshe shynaıy shyǵarma jazdy.

Mine, alys aýylda týyp, je­tim­diktiń mehnatyn shegip, sol kez­degi qoǵamdaǵy túrli formasııany kórip, aqyry qandy qyrǵynnyń da ashy dámin tatyp, tekti tamy­ry men salmaqty qalybynan aıny­maı, tirlikten óz jolyn taba bil­gen tabandy tulǵanyń ómir jo­ly – kimge-kimge de úlgi bolarlyq ónege.

Qazir balalar ádebıeti kenjelep qaldy dep jıi aıtamyz. Árıne, onyń da túrli sebebi bar shyǵar. Alaıda qazaq balalar ádebıetiniń basynda turǵan qalamgerlerdiń biri Seıitjan Omarov boldy desek, artyq aıtqanymyz emes. Ja­zý­shy shyǵarmalarynyń ba­sym bóligi balalar ómirine arnal­ǵan. Ol týyndylarda avtor jas­ós­pirimderdi otansúıgishtikke, er­lik pen batyldyqqa, dostyq pen bir­likke, rýhanı tazalyq pen paıymdy parasatqa úndeıdi.

Onyń jetkinshekterge arnalǵan kitaptarynan kópsózdilik, oqıǵany qoldan qııýlastyrý, shytyrman oı izdeý sekildi basy artyq dúnıe­ler kezdespeıdi. Kompozısııa­lyq qu­ry­lymy, sıýjet qurý sheber­ligi, keıipkerleriniń kórkem beı­ne­liligi, ásirese tógilgen tili oqyr­mandy jetelep otyrady. Túrli áde­bı tásildi sátti qoldanady. Bir ǵana «Abaı sózi» degen shaǵyn áńgimesin alaıyq. Qysqa ǵana, ári ketse 4-5 bet. Qalamger óz balalyq shaǵynan syr shertedi. Birde kesh­kilik úıine alystan at arytyp Serkesh degen jezdesi keledi. Ol ákesinen aıyrylyp, kóńili qa­myǵyp júrgen kishkentaı balany músirkep, mańdaıynan ıiskep, eki betinen alma-kezek súıedi. Dastarqan ústinde Abaı týraly áńgime aıtady. Serkesh jezdesi hakim aqynnyń barlyq óleńin bir dápterge kóshirip alyp, oqyp júr eken. Oǵan bári tańǵalady. Balanyń ájesi men apasy Abaı týraly qushtarlana suraıdy. As ishilip bolǵannan keıin Serkesh qalyń qara dápterdi qolyna alyp, syǵyraıǵan jetilik shamnyń ja­ryǵymen óleńdi oqýǵa kirisedi. En­di myna úzindige qarańyz. «Abaı sózderi meniń de qulaǵyma jaǵyp barady. Oqyǵan saıyn kókiregim ashylyp, eligip, qumarta tústim.

– Bul óleńderdi oqydyń dep molda balama dúre soqpaı ma? – dep ájem Serkeshtiń betine jaý­tandaı qarady. – Moldadan jasy­ryp oqy, kirletpeı usta... – Kór­diń be? «Ǵylym tappaı maqtan ba», deıdi Abaı. Ol – dana adam. Onysy: oqy, úıren, óner tap de­geni. Oqysań, qor bolmaısyń. Ser­keshtiń bul aıtqany meniń kó­keıime qonyp, kóńilime jaǵyp ketti. – Abaıdyń osy óleńderi meniń saǵan tartqan syıym bolsyn, – dedi Serkesh. – Qaǵaz tozady, óshedi... Jattap, kókiregińe jazyp al! Men únsiz basymdy ızedim...» Bar bolǵany osy. Alyp-julyp bara jatqan oqıǵa joq. Ańǵara bilseńiz, avtor tam-tumdap zerdeli oı aıtady. Jazýshy qysqa janrǵa óte sheber. Qoltańbasy da dara. Árıne, maqalada keıipkerimizdiń barlyq týyndylaryn taldaý múm­kin emes. Qalamgerdiń ózi ǵu­myr keshken dáýirdi beınelegen kitap­tary jaıynda kezinde syn­shylar joǵary baǵasyn bergen. Ujymdastyrýdy qozǵaǵan «Qy­zyl aı» romany jaıynda da sal­maqty oı aıtqan. Sonymen birge sýretkerdiń aýdarmashylyq qyry da bir tóbe. Álem jáne orys klas­sıkteriniń týyndylaryn ana tili­mizge móldiretip tárjimalaǵan.

Uzaq jyldar Qazaqstan Jazý­shylar odaǵynda jaýapty qyzmet atqarǵan qalamgerdiń adamı bolmysy men kisilik kelbeti jaıynda zamandastary men inileri de tamyljytyp jazǵan. Aıtalyq, Ázilhan Nurshaıyqov: «Eshbir ja­zýshy ózin ózgeden kemmin dep oıla­maıdy. Artyqpyn dep esep­teıdi. Al Seıitjan aǵamyz ózin de, shyǵar­masyn da ózgeden bıik qoıǵan emes. Betegeden bıik, jýsannan alasa ómir súrdi. Sol úshin de halyqtyń súıiktisi boldy» dese, ǵalym-pýblısıst Juma­ǵalı Ysmaǵulov: «Minezge baı kisi edi. Onyń boı-basynyń mádenıeti, sabyrly, salıqaly adamgershiligi, bııa­zy, jumsaq parasaty ózi qa­tarly zamandastaryna da, jasy kishi urpaqqa da úlgi-ónege edi», dep syr tolǵaıdy. Professor Tur­synbek Kákishev: «Aldyna kel­genniń ǵana emes, alystan aıbat shekkenderdiń de tilin taýyp, sabasyna túsiretin mámilegerligi, salmaqty minezimen-aq, asaýlar­dyń aptyǵyn basatyn azamattyǵy bar edi. Qazir osyndaı qasıet jetpeı jatyr-aý dep qalǵandaısyń», dep aıtypty. Osy­dan-aq ómirde ǵıbratty ǵumyr keshken syrshyl sýretkerdiń jany nurly, ishki má­denıeti joǵary parasatty tulǵa bolǵandyǵyn baıqaımyz.