«Norvegııa ormany» jáne «Tokıo ańyzdary»

Biz búgin qalamgerdiń 1987 jyly jazylǵan «Norvegııa ormany» romany jáne 2005 jyly jaryq kórgen «Tokıo ańyzdary» áńgimeler jınaǵy jaıly sóz qozǵamaqshymyz.

Sulýlyq, ómir jáne ólim onyń kredosy ispettes. Shyǵar­malaryndaǵy áreketter kóbinese birinshi jaqta jasalady, sol arqyly keıipkerlerdiń sana-seziminiń aǵymy da jıi-jıi óz­geristerge ushyrap otyrady. Osylaısha ol prozasyn shynaıy japonııalyq ego-roman janryna jaqyndata túsedi. Harýkı «Tokıo ańyzdary» kitabynda keıde dástúrli japon mıfologııasyna, qarapaıym adamdardyń ómirine júginedi. «Norvegııa or­­many» – Mýrakamıdiń eń tanymal romandarynyń biri. Avtordyń ózi romannyń ómir­baıandyq sıpatta ekenin aıtqan. Oqıǵa 1960 jyldary Tokıoda ótedi, basty keıipker jáne syrt­­taı baıandaýshy – stýdent Toorý Vatanabe. Avtor áńgime ishindegi áńgime tehnıkasyn sheber qoldanady.

Kólemdi romandaǵy keıip­kerlerdiń qarasy aıtarlyqtaı kóp emes. Basty keıipker, eki qyz, Naoko men Mıdorı, bas keıipkerdiń jaqyn dostary Nagasava men Isıdo Reıko, mańyzdy ekinshi dárejeli keıip­­ker, Naoko emdeletin klı­nıkanyń pasıenti. Keıip­kerlerdiń mundaı shekteýli sheńberi olardyń ár­qaısysyn tolyǵyraq ashýǵa múm­kin­dik beredi. Sonymen qatar Vata­nabeniń oqshaýlanýy men jal­ǵyzdyǵyna nazar aýdarady.

Negizi romannyń ataýy «Bıtlz» tobynyń «Norvegııa aǵa­shy» ánimen baılanysty bo­lýynda bir sımvolıkalyq mán bar sekildi kórinedi de tura­dy. Sondyqtan da mýzykany romannyń taǵy bir basty keıipkeri dep sanaýǵa bolatyn shyǵar. Keıipkerler onymen únemi kezdese beredi: olar gıtaramen án aıtady, djaz plas­tınkalaryn tyńdaıdy. Biraz ýaqyt bederinde Vatanabe mýzyka dúkeninde de jumys isteıdi. Mýzyka keıipkerlerdiń júregin, janyn jylyta túsedi.

Keıipkerler arasyndaǵy qarym-qatynas shyǵarmanyń negizgi sıýjettik qurylymyn quraıdy. Vatanabe únemi jaqyn adamynan aıyrylady: aldymen eń jaqyn dosy qaıtys bolady, sodan keıin súıik­tisi... Eger Mıdorı men jalǵyz balyqshy bolmasa, ol osy álemde jalǵyz qalatyn edi. Japon áde­bıe­tin­degi ólim kóbinese úıle­sim­di­liktiń buzy­lýymen qatar jú­retini málim. Bul roman da odan alshaq kete qoımaǵan.

Naoko, keıipkerdiń súıiktisi, uzaq ýaqyt boıy tynyshtyq pen úılesimdilikti joǵaltty. Onyń alǵashqy súıiktisi (Vatanabeniń dosy), sodan keıin olar óte jaqyn bolǵan ápkesi ózin ózi ólimge qıdy. Sodan da bolar, qyz qalaı ómir súrýdiń jolyn tappady jáne oǵan eshkim stımýl bere alǵan joq. Alaıda dereksiz ólim ony árdaıym qyzyqtyrdy.

Shyndap kelgende Naoko úshin ómir erterek aıaqtal­dy, ja­­qyn adamdarynan aıyryl­ǵannan keıin oǵan ómir qajet bolmady. Biraq Vatanabe muny tek Naokodan aıyrylǵan soń tú­sine túsedi. Búkil roman boıy ony qutqarýǵa, shyńy­raý­­­dan shyǵarýǵa tyrysady. Bi­­raq barlyq áreketi nátıje bermeıdi...

«Norvegııa aǵashy» – Naoko­nyń súıikti áni – romannyń  leıt­motıvi. Eń basynda bul án Va­tanabeniń kóptegen jyldarǵa tatıtyn estelikterin oıatady. «Ushaq qonǵan kezde», «temeki shegýge bolmaıdy» taqtasy só­nip qalyp, aspaptyq mýzyka dınamıkterden tynysh qana tó­giledi. Orkestr «Bıtlzdiń» Norwegian wood  ánin oryndady. Bul áýen ádettegideı meni tańǵaldyrdy». Avtor eger bul áýen bolmasa, Naoko men onyń jaqyndarynyń oqıǵasy tolyq aıaqtalǵan áńgimege aınalmas edi degendi tuspaldap jetkizedi.

«Norvegııa ormany» – bul tańdaý taýqymeti, taǵdyr, jan azaby jáne mýzyka týraly roman. Romandaǵy mýzyka kez kelgen ómirlik jaǵdaıda baǵyt-baǵdar berip, kómektesedi. Mýzyka ta­qyryby, ásirese djaz – Harýkı Mýrakamı shyǵarmalaryndaǵy basty taqyryptardyń biri. Ol avtordyń erterektegi jáne keıin­gi shyǵarmalarynda jıi kez­desedi.

Vatanabe mýzyka dúkeninde jumys istegende ózin shynymen baqytty sezindi. Eski plas­tınkalardan óziniń súıikti ártis­terin taýyp, tyńdaýmen bo­­­la­dy. Mýrakamı keıingi shyǵar­malarynda oqyrmanǵa ońaı qoljetimdi bolýdan aý­laqtaıdy. Ol kórkem shy­ǵar­­­mada baıandaýdy baryn­sha obektıvtendirýge umty­la bas­taıdy. Mýzyka jazý­shy­nyń kitaptarynan alystatyl­maǵanymen, oqyrmannyń nazaryn basqa arnaǵa burý úshin ekinshi planda qalady.

«Tokıo ańyzdary» jınaǵy bizge keshteý jetti. Orys tilinde oqydyq. «Tokıo ańyzdarynda» aıtylǵan áńgimeler tek is-qımyl ornyn biriktiredi.

Bul jınaq avtordyń shy­ǵar­mashylyǵy turǵysynan aı­­­ryqsha mánge ıe ekeni daýsyz. Ánsheıinde Harýkı naqty ómirdiń materıalyn qoldanýǵa sheber. Onyń shyǵarmalarynyń sıýjetteri belgili bir ýaqyt ara­lyǵynda damıdy, oqyrmanǵa ózin ońaı baılanystyratyn naqty keıipkerlerimen qundy. Munda avtor realızmge basa nazar aýdarmaıdy. Bul jınaqta bári basqasha.

Qalaı oı órbitsek te, birqa­tar áńgimelerdiń mıstıkalyq maz­muny, olardyń sıýjeti,  «Tokıo ańyzdary» ataýy oqyr­mandy mıfologııalyq shyǵar­malar álemine jeteleıdi.

«Hanaleı shyǵanaǵy» áńgi­mesiniń keıipkeri jalǵyz ulyn joǵaltady. Ol júrek talmasynan kóz jumdy. Satıge bul týraly habarlaǵannan keıin shoshyp ketedi. Ol eshteńe estimedi jáne sezbedi. Uly qaıtys bolǵan Hanaleı shyǵanaǵyna bardy. Áýelde qatty qınalady, biraq onyń sanasy birtúrli jumys isteıdi. Biraz ýaqyttan keıin keıipkerdiń ulymen eshqashan jaqyn bolmaǵanyn túsinemiz. Keıde Satı tipti «ulyn qatty jaqsy kórmeımin» dep oılady. Biraq joǵaltýdy túsiný ondaǵy barlyq sezimdi shıratty. Jyl saıyn shyǵanaqqa kelip, teńizge qarap, ol ulymen qarym-qatynasty qaıta quratyn sııaqty sezimdi bastan ótkergeni bar.

Satı ulynyń ólimin qa­byl­­­­daıdy. Mazasyzdyq, alań­daýshylyq, belgili bir áreket­terdi durys túsiný onyń oıyn bóldi. Oqıǵanyń basynda, ýchas­kedegi ulynyń máıitin taný ke­zin­de polısııa qyzmetkeri bú­kil oqıǵanyń negizgi sózin aı­tady: «Siz úshin bul óte aýyr ári ashy tájirıbe, biraq múmkin bolsa, bylaı oılaýǵa tyrysyńyz: «Ulym qandaı da bir baılanystardyń, oqıǵalar­dyń sebebinsiz, ashý-yza men jek kórý sebepteri arqyly qaı­typ tabıǵattyń ózine oraldy». Árıne, aýyr. Biraq oıǵa batyrady...

Mýrakamı támamdalǵan bolyp kórinetin oqıǵaǵa qupııa qosady: sol shyǵanaqtaǵy bas­qa serferler bir aıaqty jas ja­pondyq serferdi jıi kóre bas­taıdy, ol kenetten jaǵa­jaıda paıda bolady, sodan keıin joǵalady. Avtor bul eles pe, joq pa ony aıtpaıdy, tek qubylysty kórsetedi. Bul «Hanaleı shyǵanaǵynyń» fınalyn qorshap turǵan jumbaq atmosferany buzady...

Avtordyń biraz áńgimeleri birdeı prınsıpke negizdelgen: dramalyq oqıǵa, psıhıkalyq azaptardy sheshýge tyrysý já­ne mıstıkalyq qubylys. «Ańyz­darda» biz jeke detektıv­tiń shaǵyn tergeýiniń tarıhymen tanysamyz, avtor eń aldymen ózinen úılesimdilik taba almaı tálkekke túsedi.

Harýkı Mýrakmı oqyrman oıymen oınaǵandy unatady. Oqyrmanyn túrli sezim ıirim­derine túsirip, keıde alys ári ótirik jolmen baılanystyrǵysy keledi. Ol shyndyqqa ótkir troptar arqyly jetýdi kókseıtini  bar. Onyń keıipkerleri áı­teýir bir keletin jarqyn bola­shaq jolyndaǵy shynaıy sezim, senimnen basqasynyń bá­r­i­ne kúmánmen qaraıdy. Mýrakamı – oqyrman aldynda shynaıy jazýshy. Ol barlyq qupııalardy ashpasa da, qorytyndysynda oqyrmandy tereń oıǵa qaldy­rady. Álbette, qalamger usynǵan sıýjetke sený nemese senbeý – oqyrman enshisindegi sharýa. Onyń shyǵarmalaryndaǵy mýzyka dramaǵa qurylǵan mıýzıkldi eske túsire beredi...