Juldyzy janǵan jýrnalıst

Kózin ashqannan kóńiline túıgeni adamdardyń buqaralyq aqparat qural­daryna degen kól-kósir qurmeti men yqylasy. Áıt­se de eshkim baýyr eti balasyna «jýrnalıst bol» dep bata bermeıtin. Keıin osy jaıdy kóp oılady. Sóıtse, qolynan kel­meıdi dep emes, jýrnalıst bolý kez kelgen janǵa jalynan ustata bermeıtin jampoz kásip dep eseptegen bolar dep túısinetin.

Bar ǵumyry osy salada ótken, búgin­de jetpistiń asýyna taban iliktirip otyr­ǵan júırik jýrnalıst Baqbergen Túıme­baıuly da tórtinshi, besinshi synyptarda oqyp júrgeninde, «kim bolamyn?» degen taqyryptaǵy shyǵarmaǵa «jýrnalıst bolamyn» dep jazyp kórgen emes.

Segizinshi synyptan keıin aýdan orta­lyǵyndaǵy teh­­nı­kýmnyń mal dáriger­lerin daıyn­daıtyn bólimine oqýǵa tústi. Biraq ishtegi alaburtqan balǵyn sezim, sóz ónerine degen qushtarlyq bul mamandyqty qulaı súıe qoıǵan joq. Ynta kem, yqylas solǵyn bolǵan soń bilim alýdyń da máni bolmady. Eki aıdan soń úıge oralǵan. Endi tehnıkým jaq­qa traktorǵa tirkep tartsań da barǵysy kelmeıdi, búk túsip jatyp alǵan. Jaı jatqan joq, balań júrektegi balǵyn sezimderdi aq qaǵazdyń betine jyr qylyp túsire bastady.

Arada eki aı ótken soń toǵy­zynshy synyptyń partasyna qaıta otyrdy. Aıybyn jýǵy­sy kelgendeı, bilim teńizi­ne tereńi­rek súńgigen. Orta mektepti bi­ti­­rip shyǵar kezde úı ishinde abyr-sabyr bastaldy. Marqum ákesi aıtady: «Jýrnalısterdi respýblıkadaǵy jalǵyz ýnıversıtet oqytady eken. Ondaǵy alatyny elý bala ǵana». Arǵy jaǵy belgili. Sol elýdiń qataryna ene alasyń ba, joq pa degen soıyldaı saýal taǵdyr jolyna kese-kóldeneń jatyp alatyndaı. Ar­man­daı alys Almatyǵa at ary­typ jete ala ma? Asaý arman jalynan ustatar ma? Shildeniń ortasy aýa kóńilge qorqynysh kirgen. Qaıran da qaıran ákeniń de shydamy taýsylǵan bolýy kerek, bir kúni ymyrt úıirile samolettiń bıletin aldyna laqtyra salǵany. Erteńgi bılet eken. Buǵan salsa qazir ushýǵa daıyn. Anasy tań atqansha dáý qara shabadandy myń ret tekserip shyqqan shy­ǵar. KazMÝ-diń qabyldaý komıs­sııasyndaǵy Turymtaı apaı balasy kelgendeı qarsy aldy.

– Zattaryńdy ári-beri súı­ret­peı, myna jerge qoıyp ket. Nıkolskıı baza­rynyń janyn­daǵy jataqhanaǵa jol­­dama bere­min, emtıhanǵa muqııat daıyn­dal. Shyǵarmashylyq konkýrsqa ákel­­gen materıaldaryń bar ma? – dep surap qoıady.

«Qazaqstan pıoneri» men aý­dandyq gazetke shyqqan tórt materıaly bar edi. Nege ekenin kim bilsin, jańa ǵana júzinen meıirim nury tógilip turǵan apaıy basyn shaıqady. Álde balań qalammen jazylǵan balaýsa dúnıelerdi azyrqandy ma eken? Áıtse de, shyǵarmashylyq synaqtan ótip ketkeni. Qazir oı­lap qarasa, óziniń klas­tasy ári úlgili oqýshy Oljabaı týraly jazǵan «Qyzyl galstýkty bala» dep atalatyn sýrettemesi men aýyldaǵy poshtashy Kámen ataı týraly jazylǵan maqalasy kóńilderinen shyqty bilem dep oılap qoıady.

– Onynshy synyptan keıin QazMÝ-ge top etip túse qal­ǵan­dyqtan, beıne bir on birin­shi sy­nypqa túskendeı balań da alań kóńilde edik, – deıdi Baq­bergen Túımebaıuly. Jýrna­lıstıka fakýltetiniń dekany Taýman Amandosov barshamyzdy jınaǵanda, ár oblystan kelgen úmitkerlerdiń qatary oısyrap qalǵandaı kórindi. Vı­nogradov kóshesindegi 88-úı­degi jataqhanadamyz. Bir-biri­mizben endi tanysyp jatyrmyz. Ishimizde kim joq deısiz, aqyn da, jazýshy da osynda, ár­tister de bar eken. О́ner dege­nińiz jetip artylady. Sol jyldary attary dúrkirep turǵan Tólegen Aıbergenov, Muqaǵalı Maqataev, Muhtar Shahanovtyń óleńderin jatqa aıtady, Oralhan Bókeev, Saǵat Áshimbaev, Ja­qaý Dáýrenbekovtiń gazet-jýr­naldarǵa shyqqan maqala­laryn oqyǵan kezde aýzyńdy ashyp, kózińdi jumasyń. Birde dekanattan bizge «Lenınshil jasqa» barasyńdar dedi. Sol gazette abıtýrıentterge arnalǵan rýbrıka ashylǵan eken. Úlbiregen úmitpen jazǵan dúnıelerimizdi usyndyq. Joly bolǵandardyń ishinde men de barmyn. Sol bir sát qanat bitirip, senimimdi nyǵaıtty.

Oqýǵa jańa túsken stýdent­ter­diń aldynda ne stıpendııa alý, ne jataqhana alý degen tańdaý turǵan. Ekiniń biri. Bireýin alsań, biri joq. Amalsyzdan stıpendııa alýǵa kelisken. Endigisi pá­ter tabý. Páter de tabyldy, páter­men birge jaqsy joldas ta. Bolat Shyrynbekov ekeýine Saýytbek Abdrahmanovtyń jolyqqany. Úsheýi Kotovskıı kóshesindegi 19-úıde turdy. Uıadaı ǵana shaǵyn bólme. Saýytbektiń qara shabadany – qazyna. Bári kitap. Muhtar Áýezov, Shyńǵys Aıtmatov, Ǵabıt Músirepov, Sábıt Muqa­nov, Tolstoı men Pýshkın de osynda, Býnın men Hemıngýeı de júr. Baqyt ekeýi tań qalǵan. Jýrfakta da osyny oqyta ma? Júrekteri maı ishkendeı kilkidi.

1975 jyly jýrnalıstıka fakýltetin bitirgennen keıin qııandaǵy Aqmolanyń oblystyq «Kommýnızm nury» gazetine joldama alǵan. Áp etken bette, soltústik óńirdiń surqy jyly qabyldaı qoımady. Qazannyń qara sýyǵy apshyny qýyryp tur. Aqmolada on kúndeı júrgen bolar, jersine almady. Áıteýir, bir abyroıy bolǵanda oblystyq gazet basshylary bizge «kadrdyń qajeti joq» degen anyqtama jazyp bergeni. Sol anyqtama arqyly qolyna dıplomy tıdi. О́ziniń týǵan ólkesindegi, ıaǵnı ońtústiktegi Qazyǵurt aýdanynyń sol kez­degi «Lenın ósıeti» dep ata­la­tyn gazetinde ju­mys istedi. Aty aýdandyq gazet bol­ǵanymen, jumys munda da qaı­nap jatatyn. 1978 jy­ly Qa­zaqstan Jazýshylar odaǵy­nyń «Jazýshy» bas­pasyna re­dak­torlyq qyzmetke alyndy. Sóz arasynda aýdandyq gazette mundaı mártebeli orynǵa kez kelgen qalamgerdiń alyna ber­meıtindigin synalaı aıta ketsek te artyqtyǵy bolmas.

– Jan jarym Baqyttyń otba­sylyq jaǵdaıyna oraı 1980 jyly kórikti Kókshege qonys aýdarýyna týra keldi. Sodan beri osy arýaq qonyp, nar shókken kıeli jerdiń bel balasyna aınaldym, – deıdi Baqbergen Túı­mebaıuly, – áýeli oblystyq «Kók­shetaý pravdasy» gazetine ornalastym. Jazǵanym úzbeı jarııalanyp, el tanyp eńselengen kezde bólim meńgerýshisi, redaksııa alqasynyń múshesi, kásipodaq uıymynyń tóraǵasy boldym.

Gazet redaktory belgili qa­­lam­ger, marqum Janaıdar Mý­­sın edi. Teriskeı óńirde qa­zaq jýrnalısteri tapshy kez. Baq­­bergendi ujymmen tanys­tyrǵan kezde Qazaqstan Jazý­shylar odaǵynyń baspasy «Ja­zý­shy­nyń» aýdarma redaksııasynda qyzmet atqarǵandyǵyna sal­maq túsire sóılese kerek. Red­kollegııa alqasynyń múshe­leri: «bul bala osal bolmady ǵoı, qyzmet mektebi de myqty eken» desken. Kóksheniń kúıeý balasy – Baqbergen qalamgerlerdiń qalyń ortasynda bolǵandyǵyn birden baıqatyp, «tastaı batyp, sýdaı sińip» júre bergen. Al­ǵashynda júırik jýrnalıst Maman Ementaev basqaratyn aýyl sharýashylyǵy bóliminde istese, keıin belgili aqyn Tólegen Qajybaev basshylyq jasaǵan partııa turmysy bólimine aýys­qan.

Qalamy shashasyn shań bas­pas maıda jorǵa, enjarlyǵy joq, barynsha jınaqy, shymyr oılylyǵy talaıdy kórgen kóptiń kóńilinen shyqsa kerek. Jasyratyny joq, ol tusta par­tııalyq talaptar údesinen shyǵamyz dep san jýrnalıst talaı ret shamyrqanyp, san ret taýy shaǵylyp jatatyn sát az bolmaıtyn. Redaktor Janaıdar Mýsın jýrnalısterdiń qarym-qabiletin tereńirek bilgisi kel­gen­dikten be eken, kez kelgen ta­­qy­rypty jazýǵa jetelep, ar­­naıy tapsyrma berip otyra­tyn. Shyntýaıtynda bul bir úl­ken mektep. Túpki oı, jýrna­lıst adam qasań qalypta qalyp qoımaı, ámbebap bolsyn degen nıet te. Mine, osyndaı syn­­darly synaqtan súrinbeı ót­­ken Baqbergen Amalbekov 1992 jyly respýblıkalyq «Ege­men Qazaqstan» gazetine tilshilik­ke aýysqanda, kez kelgen taqy­rypty jerine jetkize jazatyn, sheberligi men tájirıbesi qaptal jetetin qarymdy qalam ıesi edi.

El gazeti «Egemende» shırek ǵasyr eńbek etti. Taqyryp ta sa­na­lýan. О́ńirdiń jylt etken je­tistigin, jalpaq jurtty jaqsy iske baǵyttaý, jańa, tıimdi bastamalardy nasıhattaý, qarapaıym eńbek adamdarynyń tirshiligin qaýzap jazý deısiz be, at ústinen túsken joq. Qalam qaıratyn tanytty.

Jýrnalıstiń júgin tarazyǵa tartqy­myz kelip ýaqyt tabymen sarǵaıǵan gazet tigindilerin aqtaryp shyqtyq. Mine, jampoz jýrnalıstiń qalamynan tý­ǵan, kókeıkesti taqyrypty qaý­zaǵan súıek­ti maqala. «Den­dro­park demeý kútedi». Býra­baı baýraıyndaǵy aǵash tuqy­myn ósirýmen aınalysatyn ujym­nyń qomaqty máseleleri. Ma­qalany oqyp shyqqanda ózimiz de bul taraptaǵy bilimimizdi biraz je­til­dirip qalǵandaımyz. Aǵash túriniń myńnan asatyndy­ǵyn kim bilgen. Kádimgi qaraǵaı­dyń óziniń elýden astam túri bar. San jyldar boıy orman sharýashylyǵy ǵylymyn kórkeıtýge septesip kele jat­qan ujym máselesi shashetekten eken. Avtor­dyń ózimen tildeskenimizde bul maqala el gazeti – «Egemende» jarııalanǵan soń Qa­zaqstan Respýblıkasy Parlamenti Máji­lisinde qara­lyp, sheshimin tapqan eken. Mine, el ishindegi kózden tasa, kóńil­­­d­en jyraq qalǵan, áıtse de, óte qa­jetti dúnıeniń tynysyn dóp basyp, jaza bilgen jýr­na­lıstiń eńbeginiń janǵanyn kórsetetin dúnıe. Endigi bir qaý­zaǵan taqyryby elorda men Býrabaıdyń arasyn jalǵap jatqan kúre joldyń kúrmeýi kóp sátteri. El táýelsizdigin al­ǵan kezde bul joldyń baby ke­lis­peı jatqandyǵy shyndyq. Mine, osy jaıdy «Kúre jolda da kúrmeýi kóp másele bar» dep jazǵan eken. Jalǵyz joldyń jaıy ǵana emes, jol boıyndaǵy jolaýshylarǵa kórsetiler qyz­met te táptishtelipti.

Myna bir jaıdy aıta ketpeı bolmas. Egin oraǵynyń qyzyp turǵan shaǵy. Keıipkerimiz sol kezdegi Kókshetaý oblysy­na qaras­ty Chıstopole aýdanyn­da­ǵy «Jarkól» keńsharyna bara qalady. Kúnimen egistik alqap­tardy aralaıdy. Qas qa­raı­ǵan soń keńshar dırektory Nazymbek Jaǵyparov shaı ishýge shaqyrady. Aldaryna as kelip, áńgime-dúken órbigen kezde keńshar dırektory ulynyń syrqattanyp júrgenin aıtady. Júregi dimkás eken. Ol tusta búgingideı júrekke ota ja­­saý tá­jirıbege enbegen ýa­­qyt. Jaz­dyń kúni Reseıdiń Novo­si­bir qalasyndaǵy jú­rek aýrýlary klınıkasymen habarlas­­­qan eken. Shaqyrtý kúzde kelipti. Endi ba­raıyn dese, jaýapty naýqan. Barmaıyn dese, baýyr eti balasyn emdetý kerek. Tyǵyryqqa tirelgen jaıy bar. Qaıran da qaıran ákeniń bir qolyn eki ete almaı et júregi eljirep otyrǵanyn kórgen Baqbergen aǵa julyp alǵandaı, «men aparyp keleıin» depti. Sóıtip, tórt kún ýaqytyn balaǵa arnaǵan. Sapar sátimen aıaqtalypty. Keıin aýrýynan qu­lantaza jazylǵan jetkinshek Kókshetaý qalasyndaǵy tehnı­kalyq ınstıtýtqa oqýǵa túsip, ofıserlik shen alǵan. Aragidik kóshede kezdesip qalǵanda júgirip kelip sálem beredi eken. Osy ta­qylettes taǵy bir oqıǵany aıta ketsek, artyq bolmas. Birde bu­rynǵy Ýálıhanov aýdanyna barǵan. Sharýasyn tııanaqtaı kele kóshege shyqsa, kóz tanys azamattyń jolyǵa ketkeni. Kádim­gi oblystyq «Kókshetaý pravdasyna» mándi maqalalaryn jarııalap turatyn jergilikti tilshi Tileýhan Májenov. Qytaıdan kelgen azamat. Amandyq-saý­lyq surasqan soń Tileýhan Baq­ber­­gendi ýaqytsha turyp jat­qan jerine alyp keledi. Sóıtse ál­debir mekemeniń ot jaǵatyn qazandyǵy. Myna jaıdy kórgen­de jýrnalıstiń ımany qasym bolady. Mynandaı jerde de turý­ǵa, kún kórýge bola ma? Ile osy jaıdy aýdandyq gazettiń redaktory Aıdarhan Káriphanovqa jáne aýdan basshylaryna aıtyp qulaǵdar etedi. Máseleniń baıybyna barǵan basshylar jergilikti tilshiniń jaǵdaıyn jasap berse kerek.

Baıaǵy balǵyn shaqtaǵy óleń ólkesine degen qumarlyǵy da kókireginen bir shyq­paı qoıdy. Gazet jumysynan qoly qalt etkende, móldiretip jyr jazatyn. «Ke­rim­sal» atty alǵashqy jyr jınaǵy jaryq kórgende, Kókshedegi oıly oqyrman eleń etken. Ár joly oı astaryna atan túıe­ge júk bolar syr búkken, ózindik aıtary bar óleńder oqy­ǵan jannyń jan-dúnıe­sin baýrap, ǵajaıyp bir álemge súńgi­tip jibergendeı. Ortalaryn Keles ózeni ǵana bólip jatqan, qanat­tas qonǵan eki aýyl­dyń qarapaıym tirligin sıpattaıtyn «Syrly ózen» atty óleńin oqyp qarańyzshy:

Qııal qusy qaıda ushyp samǵady?

Bálkim, janyn jastyq

shaqpen jalǵady.

Qarsy alatyn sharbaǵyna súıenip,

Eki aýyldyń erte turǵan shaldary.

Kókiregin qolamtanyń sho­ǵyndaı qyz­dy­ryp jatatyn kóne sýretter. Kádimgi qarasha aýyldyń qońyrqaı tirshiligi. Ja­ny­na jaqyn el adamdarynyń esten ketpes beınesi. Ádemi emes pe?! Árıne, ádemi!

Osy jınaqtaǵy:

Aınam bolyp aıdyn kól,

Taraq bolǵan saýmal jel.

Nemese

Ýysymda jibek jel – shashyń qaldy,

Úlestirip jatqandaı móldir aspan.

Áıtpese,

Uıqysynan oıanatyn juldyzdar,

Shelegińniń syńǵyr-syńǵyr únimen,

– deıtin shýmaqtardan aqyn Baq­bergen aǵanyń qalamynan týǵan qapysyz áde­mi sýretterdi kóresiz. Kóresiz de, óz janyńyzǵa da jaqyn, ózińiz de aıtqyńyz kelgen kórinister eske túsedi. Júrek týraly jazǵany júrekke jetetindeı.

Barmaqtaı ǵana ardaqtym,

Syndarǵa talaı salmaqpyn.

Bir tutam myna ómirge,

Barymdy berip qalmaqpyn.

Senesiz. О́ıtkeni, aqyn

sendire sóıleıdi.

Qazaqstan Jýrnalıster oda­­ǵy­nyń múshesi Baqbergen Amal­­bekov «Kerim­sal», «Qarjy polı­sııasynyń qarymy», «Álem­ge ádemi qarańyz», «Qaıyǵyn qı­saıt­paǵandar qaǵıdaty», «Sy­ryn uǵý álemniń – túzýimen sá­­lem­­niń» atty jınaqtardyń av­tory. Sondaı-aq «Zerendi kóktemi» jas aqyndar jınaǵyn qurastyryp, ondaǵan talapkerlerge oń sapar tiledi.

Kúıeýlikten baýyrlyqqa aýys­­­­­­qan Baqbergen aqyn Kókshe­taý óńirinen óziniń baıan­dy baqy­tyn taýyp, Alash jurtynyń ıgi muratyna áli de qyzmet etip keledi. «Aqparat salasynyń úz­digi», Qazaqstan Jýrnalıster oda­ǵy syılyǵynyń laý­reaty, Qa­zaqstannyń qurmetti jýr­na­lısi Baqbergen Amalbekov búginde respýblıkalyq «Aqıqat arnasy» gazetiniń oblystaǵy menshikti tilshisi.