On toǵyzynshy ǵasyrda týyp, bar-joǵy otyz tórt jyl ǵumyr keshken oıshyl aqynnyń artynda bir ǵana iri týyndysy qaldy. Ol týyndy patshalyq Reseıde, Gersenniń tilimen aıtqanda, «túnde atylǵan oqtaı» dúmpý týdyrdy. Ol shyǵarmanyń ár sózi aforızmge, mátelge aınalyp ketti. Sonyń birnesheýin mysalǵa alaıyq: «Baqyttylar saǵatqa qaramaıdy», «Turmys – jańa, al túsinik – eski», «Al sotyń kim?!», «Qyzmet qylýǵa – ázir bas, Jaǵympazdanýǵa – janym qas», «Qaǵynǵan tilder qarýdan qaýipti», «Shýlaımyz, baýyrym, shýlaımyz», «Bala týdyrýǵa kóp aqyldyń qajeti joq», «Bordodan kelgen áldebir fransýz», «Shaqyrylǵandar men shaqyrylmaǵandar úshin de esigimiz shalqasynan ashyq», «Meniń romanymnyń qaharmany emes», «Kúntizbeler ótirik aıtady»...
Onyń qysqa da kekti, ótkir de óshti oılarynyń qaısysyn da qaǵaz betine qaz-qatar tizbeleı berýge bolar edi. Biraq osy birneshe mysaldyń ózinen óz dáýiriniń danyshpany, oıshyl aqyn, ozyq dıplomat Aleksandr Sergeevıch Grıboedovtiń qoltańbasy anyq ańǵarylady. Onyń jaı otyndaı shatyrlap jaıbaraqat jatqan eldiń záresin alǵan dańqty «Gore ot ýma», ıaǵnı «Aqyl azaby» shyǵarmasy shartty túrde Chaskıı ýaqyty uǵymyn týdyrdy dep oılaımyn. Chaskıı ýaqyty – ol ómir súrgen ýaqyt qana emes, ár qoǵamda shamyrqaný men shıryǵýdan, sharasyzdyq pen amalsyzdyqtan, qorlaný men qorǵansyzdyqtan týatyn tańǵalý men qaıran qalýdyń, aqyl qaıǵysy men zarynyń, yzaly júrek pen doly qoldyń ýaqyty.
Birde Belınskıı: «Pýshkınniń «Onegıni» men Grıboedovtiń «Gore ot ýma» shyǵarmasy Lermontov pen Gogoldi tárbıelep shyqqan mektepke aınaldy», degen edi.
Al Pýshkın bolsa óz kezeginde «Chaskıı degenimiz kim? Tekti, qyzýqandy, tipti keńpeıildi kemeńger adam. Onyń árbir sózi – aqyldyń jemisi, biraq ol osynyń bárin kimge aıtady? Famýsovqa ma? Skalozýbqa ma? Máskeýlik saltanatty astaǵy shal-shaýqanǵa ma? Molchanınge me?» dep kúıinedi. Pýshkın nege kúıindi? Belınskıı nege bul shyǵarmany orys ádebıetiniń jańa ǵasyryn týdyrǵan qubylysqa balady? Jalpy, bul týyndynyń ıdeıasy qandaı? Nesimen qundy? Bizge ne aıta alady?
Biz áýeli negizgi tórt keıipker – tórt áleýmettik tıp týraly aıtaıyq. Osy tórt keıipker arqyly on toǵyzynshy ǵasyrdaǵy orys qoǵamy, ony oılandyrǵan, tolǵandyrǵan máseleler jaıly, shyǵarmanyń týý jáne tez tanylý sebebi týraly aıtamyz dep oılaımyn.
Pavel Afanasevıch Famýsov – qazyna mekemesiniń meńgerýshisi, ómirdiń mánin shen alý, shekpen kııý, qyzmeti joǵarylardyń aldynda qurdaı jorǵalaý dep biletin jaǵympaz, sarań adam. Ol qyzy Sofıany qolynda bıligi bar kisige uzatyp, aqsúıekter áýletimen tamyrlasýdy armandaıdy.
Sofıa Pavlovna – onyń qyzy. Ońy men solyn tolyq tanyp úlgermegen, mahabbatty oıyn kóretin on jetige jańa tolǵan boıjetken.
Polkovnık Skalozýb – Famýsovtyń oıynsha qyzyna naǵyz kúıeý de, súıeý de bolar adam. Daraqy, turpaıy, oqý-bilimnen oba kórgendeı shoshıtyn áskerı adam.
Alekseı Stepanovıch Molchanın – Famýsovtyń hatshysy. Aılaker, jaǵympaz, ekijúzdi, qojaıynynyń qolyn súıýge, qabaǵyn baǵýǵa, tipti qojaıynynyń ıtimen birge ıtaıaqtan as ishýge de ázir adam jáne saraı mańaılaǵan sansyz kóp adam, kinázi bar, grafy bar, alaıaǵy bar.
Osy kóp adamnyń birde-biri Chaskıımen eki aýyz sóz aıtysýǵa jaramaıdy, bar bolǵany toǵyshar, toqmeıilsigen, toqyraǵan adamdar toby ǵana. Pýshkınniń «Chaskıı osynyń bárin kimge aıtady?» dep kúıinetini de osydan.
Sebebi Chaskıı – asa bilimdar, zerek, jas ta bolsa oqyǵany men toqyǵany kóp, úsh jyl el kezip, dúnıe tanyǵan, óz zamanynyń ozyq oıly adamdarymen ortaq múddesi bar azamat.
«Qaıran sózim qor boldy», dep Abaı aıtpaqshy, osy bir opasyz ortaǵa orǵa túskendeı top ete qalǵan Chaskıı jan azabyn keshiredi. Toǵysharlarmen tildese almaıdy. Tildesse, túsinise almaıdy. Mahabbat degeni mazaq bolyp shyǵady. Arman degeni aldamshy bolady. Adam degeni, azǵynnan ary bolady. Famýsov bastaǵan toǵysharlar toby Chaskııden qutylýdyń jolyn izdeı bastaıdy. Aqyr sońynda Famýsovtyń úıindegi saltanatty asta Chaskııdi «aqyl-esi aýysqan» degen sybys taratyp, barlyǵyn soǵan sendiredi, kóndiredi.
Bul top kitapty zulymdyq dep tanıdy, bilimdi betimen ketýshilik dep biledi, aqyldy esalańdyq dep túsinedi.
Bárinen aza boıy qaza bolǵan, jany túrshikken, túńilgen Chaskııdiń sońǵy monology osy kórinisti anyq beredi:
Soqyrlyq! Men osynsha eńbegime
kimnen qurmet izdedim?
Asyqtym! Ushtym!
Qaltyradym!
Kórer baqytym jaqyn dedim!
Ýa, men kimniń aldynda jalynmen
ystyq laýlap em,
Ári ádepti, ári ótkir sózimdi
kimge arnap em?
Al siz she? O, Táńirim!
Kimdi tańdap tapqansyz?
...Kimnen boldy?!
Taǵdyr meni qaı qıyrǵa laqtyrdy?
Bári qýdy, bári qarǵap, jat qyldy,
О́ńsheń jan qınaǵysh, azapshyl top,
Mahabbatqa opasyz,
ósekke jany qumar,
Birdi birge utystyrǵysh
óńsheń qýlar,
Jarym aqyl, zymııan jadygóıler,
Baqqumar shal, bátýasyz
sum kempirler,
Mıǵa qonbas kil sýaıt, ósek tergen,
Mine, osy orta –
men ómir súrip kelgen,
Turlaýsyz qyz, sum kempir,
jyn shalyq bar,
Bar daýyspen jyndy
qyp shyǵaryńdar!
Durys-aq senderdiki:
Sendermen tek bir kún birge bolyp,
Bir aýada dem alyp, birge qonyp,
Sonda da esten tanbaı,
otqa janbaı,
Aman shyqqannyń ózi qandaı!
Kettim aýlaq Moskvadan!
Munda qaıtyp oralman,
Jábir kórgen sezimge izdeýge
saıa jahannan,
Kettim, artqa qaraman!
(T.Jarokov tárjimasy)
Chaskııdiń aıtyp otyrǵan «jábir kórgen sezimi» – jalpaq qoǵamnan jalqyǵa oryn taba almaǵan, oılasar ońdy kisi, sóıleser syrly kisi keziktire almaı, ózgege eliktegish, ózgeniń qundylyǵyn zor, ózinikin qor tutqysh, ózgeniń tilinde sóıleýdi (onyń jaǵdaıynda fransýz tildi orys qoǵamy) mádenıet dep bilgish tobyrdan soqqy jegen, qýǵyn kórgen, japa shekken, jalaly bolǵan jannyń sezimi.
Jalpy, bul oqıǵa qaıdan shyqty? Chaskıı obrazynyń artynda kim tur?
Zamandastarynyń aıtýynsha, avtor Grıboedovtiń ózi Máskeýde osyndaı bir oqıǵaǵa tap bolǵan. «Aqyl azaby» komedııasynda Chaskıı Bordodan kelgen fransýz týraly aıtady. Máskeý men Peterbordy aralaǵan áldebir fransýz azamaty óziniń dostaryna maqtanyp bylaısha aıtady deıdi: «Men eki qalada da boldym, ózimdi bir sátke de shetel azamaty sezingen joqpyn, sebebi bári de fransýz tilinde sóıleıdi, bári de fransýz stılinde jasalǵan, qyz-kelinshekteri meni qorshap aldy». Chaskıı óz monologynda osyny mysalǵa keltirip, Máskeýlik baı-baǵlandardyń ortasyn synaıdy.
Grıboedovtiń ómirinde de osy oqıǵa bolady. Osyǵan yzalanǵan Grıboedovtiń ashy sózi tátti kóńilin qaryp ótken kópshilik Grıboedovti aqylynan adasqan degen qaýeset taratyp jiberedi.
Sonda Grıboedov: «Aqylymnyń durys ekenin bularǵa áli dáleldeımin! Men osy bir keshti qaz-qalpynda qaǵazǵa túsirip, komedııaǵa aınaldyramyn. Sonda kimniń kimge kúletinin kóretin bolamyz! Komedııanyń jobasy basymda pisip tur jáne onyń joıqyn bolaryn ishim sezedi», degen eken.
Alaıda budan «Aqyl azaby» komedııasy Grıboedovtiń óz basynan ótkergen oqıǵalaryna ǵana negizdelgen degen oı týmaýy kerek. Munda sol tustaǵy ozyq oıly azamattardyń báriniń beınesi jatyr. Chaskıı – jıyntyq obraz.
Qarańǵy qoǵamǵa, qaraý oıly adamdarǵa qarsy atylǵan oq bul. Orys qoǵamynyń 1821-1825 jyldar arasyndaǵy saıası-áleýmettik ómirin, sonyń keleńsiz ári kúlkili tustaryn mazaq etken ashy ájýa.
Sonymen qatar Chaskııdiń prototıpi retinde orys oıshyly, kúresker Pavel Chaadaev ta atalady. Ol da negizsiz emes. Nege deseńiz, komedııa jazylǵan jyldary uzaq sapardan oralǵan Chaadaevtiń «Fılosofııalyq jazbalary» jaryq kóredi. Ol eńbektegi oılar orys qoǵamynda úlken daý týdyrady. Sebebi Chaadaev «Reseı dúnıeden bólek ómir súrip jatyr, onyń ómiri bolashaq urpaqtarǵa sabaq bolýy úshin ǵana kerek sekildi» degen oı aıtady. Bul pikir patshanyń ashýyn týdyryp, avtoryn onyń qaharyna ushyratady. Qaharlanǵan Reseı patshasy Chaadaevti óziniń jarlyǵymen «esi aýysqan» dep jarııalaıdy. Sodan bastap, fılosoftyń ómiri ózgeredi. Ony kúndelikti tekserip, aqyl-esiniń qalpyna kelip jatqanyn qadaǵalap otyratyn jeke dáriger bekitiledi. Bul oqıǵa orys qoǵamyn ekiudaı oıda qaldyrady. Ekiudaı degen jaı sóz, aıran-asyr kúıge túsiredi. Barlyq ozyq oıly azamattar patshanyń bul jarlyǵyn tikeleı ózderine jasalǵan qylmys retinde qabyldaıdy. Qoldan keler qaıran joq, patshanyń aty patsha, jarlyqtyń aty – jarlyq.
Dál osy tusta Grıboedovtiń «Aqyl azaby» shyǵarmasy da jazylady. Osyǵan rıza bolǵan Pýshkın «Grıboedov Chaadaevtiń basyna túsken qıyndyq jaıly komedııa jazdy dep estidim. Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda onyń bul áreketin azamattyq dep sanaımyn», deıdi.
Danyshpandyqty naqurystyq, aqyldylyqty esi aýysqandyq sanaý – shyn máninde keri ketken qoǵamnyń, kerdeń oıdyń, kemtar sananyń anyq belgisi ekenin orys qoǵamyndaǵy árbir sanaly azamat sol sátte naqty sezingen edi.
Al Grıboedovtiń óz ómiri qalaı boldy?
Grıboedovtiń krıtıkalyq oılaý júıesi óziniń keıipkeri Chaskıımen biteqaınasyp jatsa da, onyń ómiri – onyń ómiri basqa arnaǵa burylyp ketti. Chaskıı patsha saraıyna qyzmet etýdi, naqty aıtqanda jaǵympazdyqpen jan baǵýdy ózine ar sanaıdy. «Kisi úshin emes, is úshin qyzmet qylsam», «qyzmet qylýǵa qorlanbaımyn, jaǵympazdanýdan jıirkenemin», deıdi.
Gvardııa ofıseri otbasynda ómirge kelgen, óz ýaqytyna laıyq ozyq bilim alǵan, birneshe Eýropa halyqtarynyń tilin bilgen, odan bólek arab pen parsy, túrik tilderin erkin meńgergen Grıboedov dekabrıstermen múddeles boldy, fılosof Chaadaevpen dos boldy.
Keıin Irandaǵy Orys mıssııasynyń hatshysy qyzmetin atqardy, tipti Persııadaǵy mınıstr bolyp ta taǵaıyndaldy. Biraq bul qyzmettiń bárin aqyn qurmet pen jetistik retinde emes, qýǵyndaý retinde qabyldady. Aqyr sońynda Tehran qalasyndaǵy kóterilisterdiń birinde yzaly toptyń qolynan qaza tapty. Otyz tórt jasynda.