Batyr qyzy halqymnyń

Reseıdiń Pskov oblysyndaǵy Novo­so­kolnıkı qalasy jaýdan 1944 jyldyń 29 qańtarynda Lenıngrad-Novgorod operasııasy kezinde azat etildi. Dál osy kúni Novosokolnıkıdiń azat etilý qurmetine Máskeýde 124 zeńbirekten 12 dúrkin artıl­lerııalyq otshashý berilgen. Bul qalany nemisterden azat etý jolynda Álııa apamyzben birge myńdaǵan keńes jaýyngeri qaza tapqan edi. Sol óńirdegi batyr qyz jatqan Monakovo baýyrlastar zıratynda 2,5 myń jaýynger jerlengen bolsa, onyń 730-y, ıaǵnı úshten biri – qazaqstandyq.

Bes sapardyń ekeýine Logıstıka jáne kólik akademııasy stýdentterimen birge bardym. Sońǵy sapar haqynda osy ma­qalada baıandamaqpyn. Áńgimeni Novo­sokolnıkı aýdandyq «Za ýrojaı» ga­ze­ti­niń Uly Jeńiske arnalǵan nómi­rinen jarııalanǵan estelikpen bas­ta­maq­pyn.

Álııa Moldaǵulovanyń maıdandaǵy dıvızııa komandıri, gvardııa polkovnıgi Nıkolaı Ýralskııdiń soǵystan keıingi jyldardaǵy estelikteriniń birinde batyr qyz týraly jyly pikir aıtylǵan.

«1943 jyldyń jazynda jaý áskerler áli de bolsa kúshinde edi. Maıdandaǵy, onyń ishinde ózim basqaratyn brıgadanyń qor­ǵanys aýmaǵynda jaǵdaı shıelenise tús­ti. Osy tusta áskerı quram ishinde keń aýqym­dy saıası jumystar júrgizdik. О́tken qys mezgilindegi Qyzyl Armııa júr­­­gizgen urystyń nátıjeleri týraly á­ń­­gi­me aıttyq. Brıgada bólimsheleri ótkiz­gen urystyń tájirıbelerin, jekele­gen jaýyngerler men komandırlerdiń sheber­likterin úlgi etip úırettik.

Birde men aldyńǵy shepten kesh keldim. Ústelde kerosın shamy janyp tur. Kapıtan Alpatov shtab bastyǵy, podpol­kov­nık Ivan Vıktorovıch Rýdoımen telefon arqyly baılanysyp, áskerı ahýal jaıyn bildi. Men tamaqtanýǵa kiristim. Kenet meni armııa shtabymen baılanystyratyn telefon shyr ete qaldy. Tutqany kóterip, tyńdap turmyn.

– Habarlasyp turǵan polkovnık Go­ro­hov. Sálemetsiz be, Nıkolaı Mat­vee­vıch, – dep Gorohov menimen aman­dasty.

– Sálemetsiz be, polkovnık joldas, – dedim.

– Nemister qalaı bolyp jatyr?

Men brıgadanyń maıdandaǵy jaǵda­ıyn aıtyp berdim.

– Seni qýantpaqshymyn, – dedi Goro­hov.

– Nemen qýantpaqshysyz? – dep qaıta suradym.

– Saǵan mergender komandasyn ji­ber­dim.

Men bul jerde bir qatelik jiberdim. Gorohovtan qansha mergen jibergenin suramadym. Shyntýaıtyna kelgende, ol kezde tek brıgadada ǵana emes, búkil armııada bizdiń qyzdarymyzdan jaý soldattary men ofıserlerin ańdıtyn mergender shyǵatyny týraly eshkimniń oıyna kelmegen edi.

Erteńine brıgadanyń kadrlar bóli­mi­niń bastyǵy polkovnık Andreev mergender komandasy kelgenin aıtyp, «Olarmen kezdese alasyz ba?», dep surady. Meniń jańadan kelgen kez kelgen áskerılermen áńgime ótkizetinim bar. Al bul jerde bú­kil bir komanda, onyń ústine mergender. Andreevke olarmen mindetti túrde áńgimelesetinimdi aıttym. Áńgimelesýge kele jatyrmyn. Andreev «Túzel!» degen komanda berdi. Men jaqyndaı bere «Tik tur!» degen ekinshi komanda berildi. Sapqa jaqyndaı kele «Sálemet pe, mergen joldastar» dedim. Kóńildi daýyspen top:«Saýlyqta bolyńyz, joldas gvardııa polkovnıgi!» dep jaýap berdi. Meniń mergenderim shalbar emes, ıýbka kıgender bolyp shyqty. «Keregi osy edi», dep oıladym.

Olarǵa maıdandaǵy shynaıy jaǵdaı­dy aıttym, alǵa maqsattar qoıyp, áke retinde sáttilik tiledim. Aldymen oń qa­nat­qa keldim, keýdesin tik ustaǵan, boı­shań kelgen jaýynger qyzdy kórdim. Ke­ıin sol qanatqa bardym. Mergen qyzdar boılary boıynsha sap túzegendikten, sol qanatta alasa boıly, kózi de, shashy da qara mergen qyz turdy. Men Andreevke qarap:

– Bul kim? – dep oǵan sol qanattaǵy jaýyngerdi kórsettim.

– Mergen Moldaǵulova, joldas gvardııa polkovnıgi.

– Mergen? – dep qaıta suradym.

– Dál solaı! – dep jaýap berdi ol.

Men Moldaǵulovaǵa taǵy bir qarap shyqtym. Maǵan Álııa óte jas ári óte názik kórindi. Andreevke qarap, buıryq berdim.

– Jaralanǵan jaýyngerlerge kartop tazalaý úshin Moldaǵulova as úıge ji­berilsin. Burylyp kete bergenim sol edi, Moldaǵulova jolymdy bógep tura qaldy. Men oǵan qarap turmyn, ol kir­pi­gin qaqpaı maǵan tike qarap turyp:

– Joldas gvardııa polkovnıgi, men maıdanǵa kartop tazalaý úshin emes, fashısterdi joıýǵa keldim, – dedi. Ne aıtarymdy bilmeı qaldym. Qyzdarǵa qarap úndemeı turmyn. Moldaǵulovaǵa qaıta qaradym, ol qaıtalap jatyr:

– Iá, joldas gvardııa polkovnıgi, ne­mis­terdi qurtýǵa keldim.

Moldaǵulovanyń nazaryn basqaǵa aýda­rý maqsatynda onyń myltyǵyn qolyma aldym, bekitpesin ashyp, oqpan arnasyn qarasam, aınadaı jaltyrap tur. Mergen kózdegishiniń qaptamasyn ashyp qarasam, onda da shań izi joq, ıyq tiregishke sheıin qaradym, Moldaǵulovadan min tabý maqsatynda shań izin izdedim. Kenet ıyq tiregishtegi: «Úzdik mergendigi úshin komsomoldyń Ortalyq komıtetinen», dep oıyp jazylǵan jazýǵa kózim tústi. «Meniń aldymda Qyzyl Armııanyń ozat mergeni tur, men ony qalaısha kartop tazalaýǵa jibermekshimin» – degen oımen kózine qarap turmyn. Ekeýmiz únsiz biraz turdyq.

– Mine, sen qandaısyń? – dedim kenet.

– Iá, men sondaımyn, joldas gvardııa polkovnıgi, – dep Moldaǵulova ún qatty.

– Endeshe, fashısterdi joıa ber, Moldaǵulova, – dep, toq eterin aıttym.

Batyr qyz atanatyn Álııa Moldaǵulo­va­men alǵashqy tanystyǵym osylaı boldy», dep aıaqtaıdy óz jazbasyn gvardııa polkovnıgi Nıkolaı Ýralskıı.

Álııa apamyz 1944 jyldyń 14 qań­ta­rynda Novosokolnıkı mańyndaǵy Nasva temir jol stansasy úshin bolǵan urysta jaýyngerlerdi sheshýshi shaıqasqa bastap, qaharmandyqpen qaza tapty.

Akademııamyzda jyl saıyn Uly Je­ńis merekesi qarsańynda ashyq kýra­tor­­lyq saǵattar, patrıottyq kesh­ter ótki­zi­lip turady. Akademııa stýdent­te­ri­nen quralǵan delegasııa batyr apamyz jerlengen Reseıdiń Pskov oblysyna jasaǵan saparlaryn áńgimege arqaý etetin. Onyń biri Uly Jeńistiń 65 jyldyǵynda uıym­dastyrylsa, ekinshisi 2017 jyly Novo­so­kol­nıkı qalasynyń 115 jyldyq mereıtoıyna oraı ótti.

Akademııa delegasııasy úsh jyldaı okkýpasııany bastan ótkergen, iri temir jol toraby sanalatyn Reseıdiń Pskov ob­lysy, Novosokolnıkı qalasynyń mereıtoıyna toı ıeleriniń shaqyrtýymen baryp qaıtty.

 «Sapar barysynda birneshe is-sha­raǵa qatystyq. Monakovo baýyrlas­tar zıratyndaǵy Álııa Moldaǵulova men onyń qarýlastary beıitine jergilikti tur­ǵyndarmen birge gúl shoqtaryn qoıyp, taǵzym ettik. Budan keıin Álııa apamyzdyń esimin ıelengen Nasva aýyl­dyq orta mektebinde ornalasqan batyr qyz­dyń mýzeıin araladyq. Aýdandyq kitaphanada qala turǵyndarymen kezdesý ótkizip, Álııa apamyz ben basqa da jaýyngerlerdiń erlikteri týraly áń­gime-suhbat júrgizdik», deıdi delegasııa quramyndaǵy stýdentter.

Akademııa delegasııasy jergilikti balalar úıine baryp, olarǵa oıynshyqtar men keńse taýarlaryn tartý etti. Balalar úıiniń qajettilikterine jaratý úshin 15 myń rýbl tabys etti.

Qaıtar jolda delegasııa músheleri Máskeýdegi Moldaǵulova dańǵylymen júrip ótip, Álııa Moldaǵulova atyndaǵy №402 mektep-lıseı aýlasynda orna­las­qan batyr qyz eskertkishine gúl shoq­taryn qoıdy.

2019 jyldyń qazan aıynda Reseıdiń alǵashqy joǵary tehnıkalyq oqý oryn­da­rynyń biri ımperator Aleksandr I atyndaǵy Peterbor memlekettik qatynas jol­dary ýnıversıtetinde biliktilikti art­­tyrý boıynsha taǵylymdamadan ótýge týra keldi. Álııa apamyzdyń súıikti qa­la­sy bolǵan Sankt-Peterbýrgke baryp turyp, ol oqyǵan №140 mektepke at basyn burmaý múmkin emes edi. Dırektor E.M.Rostýnova men tarıh pániniń mu­ǵa­limi K.Artemev jyly shyraımen qar­sy aldy. Álııanyń mýzeıi kishkene bir bólmede ornalassa da, ishi tap-taza, eksponattary ret-retimen jınaqy qoıylǵan.

Peterbordaǵy qazaq qaýymdastyǵy qoǵamynyń tóraǵasy Sherhan Ábilovtiń basshylyǵymen Kırovsk qalasyndaǵy Sultan Baımaǵambetov atyndaǵy mektep-gımnazııaǵa jolymnyń túsýi ózime de kútpegen jaıt boldy.

Mektep aýlasyna batyr eskertkishi qo­ıylǵan, mýzeıde aǵamyzǵa arnalǵan burysh bar. Mektep ujymy batyrdyń Qostanaıdaǵy týystarymen tyǵyz baılanysta eken. Men de mektep dırektory M.R.Ganeeva jáne bir top oqýshymen birge eskertkishke gúl shoqtaryn qoıyp, qazaqtyń taǵy bir erjúrek ulynyń rýhyna bas ıdim.

Keńes JÚSIPOV,

Logıstıka jáne kólik akademııasynyń professory, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty