«Klassık – oqylmasa da maqtalatyn adam, – deıdi Chesterton, – munyń eshbir ábestigi joq, bul bar bolǵany adamzattyń talǵamy men pikirine degen qurmet qana». Adamzat balasy – alty qurlyq, tórt muhıt tutas oqyp, tolymdy pikirin qalyptastyrý úshin kemi ǵasyr kerek bolar. Ol on jyldyń ar jaq-ber jaǵyndaǵy áńgime emes. Keıde álemdik ádebı syılyqtardy esim-soıy belgisiz qalamgerler alyp jatqandaı kórinetini bar ǵoı. Sebebi ol jáne onyń basty shyǵarmalary bizge jete qoıǵan joq. Sondyqtan sóge sóz aıtýdyń ózi sóket dúnıe.
Klassıkalyq shyǵarma qalaı týady? Áýeli kisi júregi men sanasynda, tipti zamana sanasynda suraq týatyn bolýy kerek. Meniń oıymsha, klassıkalyq shyǵarmanyń basty belgisi – máńgilik suraqtarǵa jaýap izdeýi men máńgilik suraqtardy qoıýynda. Dáýirge, ǵasyrǵa, óz zamanyna, qoǵamyna, adamzatqa, tarıhqa, Qudaıǵa, tipti ózine. Suraqtyń týýy – qalamgerdiń pisip-jetilýi.
Teńiz tereń emes, kisiniń júregi tereń, sol tereńge tastaǵan keı dúnıeńiz júrektiń túbine bata almaı qaıtadan qalqyp shyǵa keledi, sol qalqyp shyqqan dúnıe – suraq. Adamzat degen asqaq sózdi aıtpas buryn, adam degen uǵymnyń odan áste kem emestigine kelisip alǵan jón shyǵar. Adam, jeke adam ǵana adamzatty oılandyratyn, tolǵandyratyn, abyrjytatyn, mazasyn alatyn, qaıǵylandyratyn suraq qoıady. Sol suraqtyń eń ádilettisi, eń ózektisi, eń aýyry adamzattyń suraǵyna aınalady. Shyndyq pen ótiriktiń ózi suraqtan keıin týady.
Al klassıkalyq shyǵarmanyń ólýi degenimiz, onyń oqylmaýy emes, sol suraqtyń rıtorıkalyq suraqqa aınalyp ketýi dep bilemin. Oǵan jaýap berýdi eshkimniń de qajet dep tappaýy.
Bul jazbamyzda mysal etkeli otyrǵan birneshe saýal – máńgilik saýaldar. Álemniń aldyna ádebıet qoıǵan saýaldar. Biz ár ýaqyt, ár halyq ádebıetinen birnesheýin ǵana alyp otyrmyz, asylynda bular kóp. Ony ár ǵasyr, ár memleket, ár qoǵam, ár adam ózi ózine kúndelikti qoıýǵa mindetti bolar. Mindetti degen sózdiń shyntaǵy úshkir, tizesi súıir – etińe batady, alaıda mindetti bolmasaq, májbúr bolarmyz. Kúndelikti ómirde osy saýaldar aldyńnan shyǵyp otyrady.
Aıtmatov pen Muhamedjanov tandeminen týǵan «Kóktóbedegi kezdesýde» aqyn qoıdy deıtin bir suraq bar, máńgilik suraqtyń biri osy:
Máńgi talas, máńgi daý,
Qaıtkende adam qalady adam bolyp?
Qan sasyǵan soǵysta da sol suraý –
Qaıtkende adam qalady adam bolyp?
Urandaǵan joryqta da sol suraý –
Qaıtkende adam qalady adam bolyp?
Týra ajal kep, qoryqqanda da sol suraý –
Qaıtkende adam qalady adam bolyp?
Jaýdan qashyp jasyǵanda sol suraý –
Qaıtkende adam qalady adam bolyp?
Jaýdy jeńip tasyǵanda sol suraý –
Qaıtkende adam qalady adam bolyp?
Kim bizdi osy daý-talasqa qaldyrǵan,
Qashan bolsyn shyǵa keler aldyńnan.
Aıtyńdarshy,
Qaıtkende adam qalady adam bolyp?
Keıipkerdiń biri osy sátte: «Soǵys, baýyrlarym, soǵys. Soǵys degeniń dúnıe tanýdyń eń aýyr mektebi» degen sózdi aıtady. Jer betinde árbir sát saıyn soǵys júrip jatady. Halyqtar men halyqtar, mádenıetter men mádenıetter, ıdeıalar men ıdeıalar shaıqasady. Jeke adam ómiriniń ár sáti de – maıdan, ózgemen, ómirmen, ózimen maıdan.
Barlyǵy da osy adamnyń adam bolyp qalýy máselesine baılanady, jelidegi qulyndaı, kógendegi qozydaı. Adam bolyp týý, adam bolyp ómir súrý, adam bolyp ómirden ótý. Osy bir uzaq jolda, uzaqtyǵy – adamnyń jaralýy men halyqtardyń uly qonys aýdarýymen parapar jolda kezdesetin bolý men bolmaý, bar men joq, ózińdi tabý men joǵaltý, tazalyq pen nastyq, kórkemdik pen usqynsyzdyq, izgilik pen zulymdyq, meıirim men qatygezdik, satqyndyq pen beriktik, turaqtylyq pen tabansyzdyq, mahabbat pen ǵadaýat, ómir men ólim – osynyń barlyǵy-barlyǵy saýal bolyp qoıylady, saýal bolyp qalady.
«О́lmek pe, qalmaq pa?»
Dúnıe ádebıetindegi eń dańqty solılog, ádette, Gamlet saýaly atalatyn osy saýal álem men adamzat sanasy men rýhyn Orta ǵasyr men jańa zamanǵa qaq bólip turǵandaı kórinedi. Osy saýal qoıylǵan 1600 jyl – orta eseppen Orta ǵasyrdyń sońǵy kezeńi, adamzattyń jańa ýaqytqa daıyndalýynyń basy, tipti álem degen uǵymnyń qazirgi túsiniktegi maǵynasy qanyǵyp, qurlyqtardyń ashylyp, qundylyqtardyń ózgere bastaýy.
О́lmek pe, qalmaq pa – endigi saýal ekiudaı;
О́mir, ólim – arpalys. Tatar dámim
Taýsyldy dep bas ıem be taǵdyrǵa,
Álde mynaý qasirettiń selimen
Jan shyqqansha jaǵalasyp, bulardyń
Bitirsem be isterin?
О́lmek. Umyt bolmaq.
Úzip tastap oı-armannyń arqaýyn,
Tánge táýel azap-sordan arylmaq.
Osy emes pe bir tilek? Túgesilý.
Umyt bolyp uıyqtamaq ta, tús kórmek.
Mine, jaýap. Eger muny jón kórsek,
Arylǵan soń pendege tán sezimmen
Álgi uıqyda túske neler enbekshi?
Hamıt Erǵalıev tárjimasynda «To be, or not to be» («Byt ılı ne byt») «О́lmek pe, qalmaq pa?» dep berildi, solaı oqydyq, solaı tanydyq. Munyń ádebı aınalymda taǵy bir nusqasy ushyrasady: «Bolý ıa bordaı tozý». Gamlettiń basyndaǵy haldi sezingende «ólmek pe, qalmaq pa?» nusqasy durys, al Shekspır qoıǵan saýal retinde qarasaq, «bolý ıa bordaı tozý» nusqasy naqtyraq sekildi. Adamzat osy bir kezeńde ózine ózi «Bolamyz ba, bordaı tozamyz ba?» degen suraq qoıdy. Ár ult pen memleket «el bolamyz ba, ebelek qýamyz ba?» dep te ózine saýal tastaýǵa tıis-aq. Mysal úshin, Eýropany ózgertken Martın Lıýterdiń rýhanı reformasyn aıtýǵa bolady. Qazaq tarıhyndaǵy Haqnazar men Táýekeldiń memleket tuǵyryn nyǵaıtýy, muhıttar men qurlyqtardyń ashylýy, Anglııa, Fransııa, Shveısarııa, Nıderlandtaǵy reformalar, orys patshasy Qaharly Ivannyń Qazan men Astrahandy alýy, Osman ımperııasynyń Venesııa men Persııaǵa soǵys ashýy, qysqasy, dúnıeniń dúrbeleńge túsýi. Osy ýaqytta «Bolý ma, bordaı tozý ma?» degen saýal álem úshin asa mańyzdy bolyp turdy. Dúnıe taný men dúnıetanym qatty ózgeriske ushyrady:
Al bul – jumbaq. Sorymyzǵa, osy ǵoı
Silkileıtin jyldar
boıy óltirmeı!
Tózbes edi-aý jan
balasy jalǵanda
Masqaradaı mazaǵyna
ǵasyrdyń;
Kónbes edi jebir myqty
jegende,
Qorlaǵanda
toǵysharlar,
mansaptar,
Sottarǵa da, sozǵylaıtyn úkimin,
Mahabbatqa, quptalmaǵan, taptalǵan,
Kisi emester kisilerge kúlgende –
Kónbis jandar kónbes edi-aý
osylardyń bárine
О́z taǵdyryn bitire alsa op-ońaı
Bir-aq salyp qanjardy!
«Káne, shyqqan múıiziń?»
Er Tarǵynnyń qoramsaqtaǵy júz alpys kez jebesin shilpara qylyp ýatqan qart Qojaq, Aqjúnisti almaq bolyp, almasa alma moınyn qıyp túserge qylysh kótermek bolǵan qart Qojaqty ne toqtatty? Sóz! O zaman adamynyń sulpy suıylmaǵan edi-aý.
Bes jasyńda qart Qojaq
Jas shybyqtan jaı tarttyń,
Jalǵyz shıden oq attyń,
Atqan oǵyń joǵalttyń,
Káne, shyqqan múıiziń?!
........................................
Elý beske kelgende,
Topqa bardyń boı túzep,
Daýǵa bardyń til bezep,
Bılik suradyń bir kezek,
Káne, shyqqan múıiziń?!
Bu dúnıede báriniń de ózgermeli, qubylmaly, turaqsyz ekenin «jalǵan dúnıe» degen jalǵyz aýyz sózben qorytqan qazaq, shyn máninde, danyshpan halyq. Osy uǵymdy dál aýdaryp aıta alar til bar ma eken dúnıede? Sol sekildi «Káne, shyqqan múıiziń?» degenińiz de anyq, naq qazaqy sóz. «Ne taptyń?», «Sodan ne shyqty?» sıpatyndaǵy sózdermen berýge bolatyn shyǵar, biraq dál qazaqy nusqadaǵydaı qanyq, ýytty, zildi shyǵa qoıar ma eken?!.
Bul uǵymmen jeke adamnyń ótpeli ómirin ǵana emes, ómirdiń sońyndaǵy ókinish pen sherdi ǵana emes, tutas kezeńniń jan dúnıesin jaıymen berýge bolady.
Kóp eldi keri ketirgen, kóp urpaqty dertti etken nárseler bar: ata salystyrý, arýaq jarystyrý, qyzmet kókseý, quzyret ańsaý, asqaq sóıleý, jasqap sóıleý, toılaý, topan as tógý, saıraý, saıran salý, oınaý, oıran salý, qaırat qylýdyń ornyna aıbat shegý, ásempazdyq, ústirttik, úmitsizdik, kúlkiniń kýltke aınalýy, ana til arhaızmge, ata jolynyń anahronızmge aınalýy, aıta berse, az emes... Uly memleketti uranmen qurmaıdy. Osydan boıymyzdy alys ustasaq deımiz zamandasqa. Osynyń bárinen múıiz shyǵar bolsa, kerbuǵyǵa aınalyp, kerege múıizimiz kókke shanshylar zaman bolǵan joq pa?!.
«Bar ne joq»
«To Have and Have Not», oryssha nusqasyndaǵy «Imet ı ne ımet» dep atalatyn Hemıngýeıdiń ekinshi romanyn «Bar ne joq» dep alsaq, jazýshynyń túpki oıynan kóp aýytqı qoımaımyz ǵoı dep oılaımyn. Qurama shtattardaǵy Uly daǵdarys dáýirindegi adamdar taǵdyryn sıpattaıtyn bul shyǵarma Kýba men Florıda arasynda zańsyz taýar tasymalymen aınalysqan Garrı Morgan esimdi otaǵasynyń ómirine jaryq túsiredi.
Florıda buǵazynda Kı-Ýest araly bar, sol zamanda aral – aryp-arshyǵan, júdep-jadaǵan, kedeıliktiń kóılegi kón terisine jabysqan jarly-jaqybaıdyń mekeni eken. Olardy arǵy tegi eýropalyq azdaǵan dáýletti top «qabyrshyqtar» dep ataıdy. Onysy «joq-jitik» (neımýshıe) degeni. Osy kóp joq-jitik shoq jutyp, qolamta qusyp tirshilik keshedi. Al Garrı she?
Garrı Morgan sulý áıeli, súıkimdi qyzdary bar, kishigirim kemesimen aýqattylardy tasyp, azdaǵan tabysyn qanaǵat tutyp, Qudaıǵa nazyn, adamǵa bazynasyn aıtpaı-aq óz kúnin ózi kórgen jigit edi. Bir kúni alaıaqtarǵa aldanyp, aıdalada, as-sýsyz, kólik maıynsyz qalyp ketedi. Endi otbasyn qalaı asyraryn bilmeı alasurǵan keıipker amalynyń joqtyǵynan alǵashqy qylmysyn da jasaıdy. Qylmysy – zańsyz mıgranttardy tasý. Sol áreketten keıin Garrıdiń ishinde – jandúnıesinde birnárse ózgeredi. Bir sóz bar ǵoı, aqsha men bılik adamdy buzbaıdy, jaı ǵana onyń shynaıy beınesin ashady. Keıin kelinshegi esine alatyndaı, Garrıde jabaıy bir haıýanı qasıet bar edi, sol qasıet oıanady. Osy sátten bastap kisi óltiredi, zańsyz taýar tasymaldaıdy, bank tonaýshylardy jasyrady, ne kerek, aqyry solardyń qolynan óz ajalyn tabady.
Ernest Hemıngýeı bar men joq degende, adam boıynda bir qasıet bar ıa joq, adamda tańdaý bar ıa joq, sen baısyń ıa kedeısiń, sen barsyń ıa joqsyń, sen bolasyń ıa bolmaısyń degen mándegi qat-qabat oılardy qabystyrady. Meıli, qandaı jaǵdaı adamdy qylmys jasaýǵa ıtermelese de – ashtyq pen toqtyq, barlyq pen joqtyq, eriktilik pen eriksizdik, shamasyzdyq pen sharasyzdyq, qýlyq pen sumdyq – qylmys jasamaý kerek. Seniń ishińde qylmysker bar ıa joq: májbúrlik – mindetti alǵysharty. Májbúrlik – adamnyń ózin ózi aqtaý úshin ózi oılap tabatyn alǵashqy sebep. Kim májbúr emes, kim muqtaj emes? Bári de birnársege muqtaj, bári de birnárseni jasaýǵa májbúr. Biraq adamnyń bári sol nársege qylmystyq jolmen ıelik etýge umtylmaıdy. Al umtylǵandar sol nársege ıelik etedi, biraq ómirine ıelik ete almaıdy. Birnársege ıe bolady, biraq ózine ıe bola almaıdy. Mysaly, paraqorlyq, jemqorlyq. Jazýshynyń bul shyǵarmasynan mynadaı paradoksaldy tujyrym shyǵady: adam ne nársege ıelik etýge janushyra umtylsa, sol nársege túptiń túbinde ıelik ete almaıdy. Iаǵnı sende bári de bar, biraq eshteńe de joq. Taǵdyr shekemtas oınamaıdy: birnárse alsań, birnárse beresiń.
Garrıdiń jary, kúıeýin jerleýge de barmaǵan Marııanyń jalǵyz qalǵandaǵy oıy: ishińde bári de ólgendeı bir sezim bolady eken, adam sodan bosaǵanda basqasha kúı keshedi. Sodan keıin óli qalpyńda ómir súresiń, barlyǵy da solaı etken, solaı ete beredi.
«Al tóreshi kim?»
«Chaskıı degenimiz kim? Tekti, qyzýqandy, tipti keńpeıildi kemeńger adam. Onyń árbir sózi – aqyldyń jemisi, biraq ol osynyń bárin kimge aıtady? Famýsovqa ma? Skalozýbqa ma? Máskeýlik saltanatty astaǵy shal-shaýqanǵa ma? Molchanınge me?» Pýshkın suraqty tótesinen qoıady, osylaı. Famýsov – eskibet qana emes, eski túsiniktiń adamy, Skalozýb – dóńaıbat, doıyr neme, Molchanın – jandaıshap, jaman-jáýtik, jaǵympazyńyz. Al Chaskıı jańa zamanǵa bet alǵan jankeshti. Grıboedovtiń Chaskııi ózin óbektep te, ózekke teýip te, áıteýir, ózgertpekke, ózderine uqsatyp alýǵa umtylǵan Famýsovqa osy saýaldy qoıady:
Al tóreshi kim? Kóne zamannan bergi qalpynan
Olardyń erkindik ómirge dushpandyǵy
artylǵan,
Olardyń pikirleri – eski gazetter sarynynan
Sonaý Ochakov zamanynan
Qyrymdy baǵyndyrǵan kózderden alynǵan.
Balaǵattaýǵa ázir turady,
Bir aıtqan áleýláıin myń ret qaıtalaıdy,
О́zderin ózi baıqamaıdy; (Tárjima: T.Jarokov)
Chaskııdi ne nárse yzylandyrady, jırendiredi? Álbette, záýlim saraılar zalyndaǵy zarjaq sózder. Baılyqtyń basynýy. Sybaılastyqtyń syrtqa tebýi. Famýsov bolsa, ony osy álemge toǵytyp kep jibergisi keledi.
Meni siz bala kúnimnen sondaı kisilerge
telimep pe edińiz
Áldeqandaı bir túsiniksiz oımen
Soǵan meni tájim etkizip
baýlymaǵan ba edińiz?
Olarǵa moınyńda qaryzy barlardy
Ýaqytynda tólemese qysyp baqty.
Ol barlyq ádemilikti, mahabbatty,
Aqyrynda birindep aqshaǵa satty!
Saýal ıesi osylardyń munyń taǵdyryna, munyń ýaqytynyń taǵdyryna qalaı tóreshi, qalaısha qazy bolmaǵyn túsine almaı sarsańǵa túsedi. Ol bolashaq urpaqqa senedi. Olardyń basqa qundylyqtarmen ómir súrerine sengisi keledi.
Shyǵar bireýi bizdiń osy kúngi jastardan:
Ol jastar oryn talap etpeıdi,
Chın, shekpendi de tilemeıdi,
Bul jastardyń zeıini ótkir uǵýǵa,
jany da qumar ǵylymǵa,
Sulýlyqtyń shynyn da,
kórkem ónerdiń syryn da
Uǵý úshin olardy táńirińiz ózi-aq otty qylyp
jaratqan.
Al analar: talandyq – erteń
dep shýlaıdy
jan-jaqtan!
Olardyń oıynsha jastar: qııalshyl,
qaýipti jan!
Mýndır! Tek qana mýndır!
Olardyń eski saltynda,
Mýndır degen bir kezdegi kestelenip
tigilgen jamylǵy,
Olardyń sezimsiz jany men sholaq oılary
Mýndırmen ǵana jabýly.
Olardyń sońyn ala shyqqan bizge de
joly ashyq!
Áıelderimiz de, qyzdarymyz da áli
sol mýndırge ǵashyq!
Men solardyń mýndırinen, náziktiginen
Jaqynda ǵana bosadym, bezip qashyp.
Men endi ol balalyqqa jýymaspyn shatasyp,
Ol kezde oǵan kim qyzyqpady qushaq ashyp?
«Ol jastar oryn talap etpeıdi, Chın, shekpendi de tilemeıdi, Bul jastardyń zeıini ótkir uǵýǵa, jany da qumar ǵylymǵa» (Grıboedov) jáne «Balamdy medresege bil dep berdim, Qyzmet qylsyn, shen alsyn dep bermedim» (Abaı) degen oılardaǵy ortaqtyqqa qarańyzshy. On toǵyzynshy ǵasyrdaǵy aǵartýshylyq ıdeıasy – keıin Alash zııalylarynyń qolyndaǵy altyn shyraqqa aınaldy. Biraq sol alashtyqtardyń ózine tóreshi kim boldy? Chaskııdiń azar da bezer bolyp, basyn ala qashqan adamdary. Qoǵamdyq formasııa ózgergenmen, ózgermeı qalǵan minez-qulyq, oı-sana.
«Nege biz osy?!»
Bizde osy qol sermep sóıleýshilerdiń kóptiginen be, shoshaıa bastaǵan suq saýsaq kórsek, arqamyzdan sýyq ter shyǵady. Kózge túrtýshi, nuqýshy kóp. Al nusqaýshy bar ma? Kózimizdi ashýshy bar ma?
Sol suq saýsaqtardyń arasynan men keıde Taǵannyń suq saýsaǵyn izdeımin. Onyń sózinde, ras, jan bar. Oralhan Bókeıdiń oıly muńlyǵy.
«Nege biz osy... janymyzda janyp turǵan otty ne sý quıyp óshiremiz, ne bolmasa maı quıyp laýlata órtep jiberemiz», «Nege biz osy oqta-tekte jylap almaımyz? Nege?».
«Nege biz osy... Eń áýeli bizge kimder keregin, ıaǵnı ultymyzdyń ar-ojdandyq ıdealyn bilmeımiz. minezdik erekshelikti artyqshylyǵymyz dep asyra maqtanamyz, al rýhymyzdy, jadymyzdy jańǵyrtpaımyz nemese biliktiligimiz az, jalǵan bilimimizdi solaqaı, rásýa paıdalanamyz. Bul menmendik, ásirese tarıhshylar men fılosoftarǵa, sonymen qatar oryssha oqyp, oılap, jazatyndarǵa nemese óz ultyn tym-tym súıetinderge tán sıpat. Menińshe, ultty jaqsy kórý degenimiz – tek jaqsylyǵyn ǵana kórý emes. Ulttyń rýhanı túleýi men ósýi úshin onyń jetistikterine tańdaı qaǵa tamsaný, udaıy tabyný ǵana ma? Kemshilikterin de kórip, qaıtyp qaıtalanbaýy úshin kúresý emes pe... Mádenı topyraǵy qunarly qazaq halqy Abaı, Shoqan, Muhtardyń sáýlesin ǵana terip, yńǵaı-ylǵı jarylqana bergen joq, surqııalary men satqyndarynyń da san alýan túrin kórdi, kórip te júr. Olar osy taýda da bar... Tóteden tóngen qysym da, qaýip te joq, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan mamyrstan zamanda bıikke shyqqanymyzdy kúndep, etekte qalǵanymyzdy tildep, ishegimizge qyl aınalmaıtyn qyzǵanysh otyna jylynyp, qyzara bórtip júre beremiz be?».