– Bizdiń jaqta bir ǵajap jer bar, – degen edi osydan kóp jyldar buryn bolǵan issapardaǵy ózara áńgimede jazýshy Mádı Aıymbetov. – «Kúldirdiń taqyry» dep atalatyn onyń ereksheligi ushy-qıyryna kóz jetkizgisiz jazyqtyń ústinde eshteńe óspeıtindigi. Sosyn alǵashqy kórgen adamǵa ondaǵy jerdi áldekim traktor katogymen taptap tastaǵandaı áser qaldyratyndyǵy. Ushaqtardyń áýege kóterilip, jerge qonatyn aerodromy bar ǵoı. Mine, aıdaladaǵy tabıǵat ana jasaǵan ol sonyń dál ózi. Iá, sodan aýmaıdy.
Taqyr
...Qazir biz arada jyldar ótken soń baryp, osy jerge kelip turmyz. Bul aýdan ortalyǵy Qaraýylkeldiden 140 shaqyrymdaı qashyqtyqta eken. Irgesinde Qopa atty eldi meken bar. Oı shaqyrý úshin uzynnan uzaq sozylǵan qumdaýyt alqapqa únsiz qarap turmyz. Shynynda aldymyzdaǵy jazyqta qylaıǵan qylpyq kórinbeıdi. Kóz jeter jerdiń bári yqylym zamannan bergi qar men jańbyr sýynan nyǵyzdalyp turyp shógip, myqtap ornyqqan qıyrshyq tasty qalyń topyraq qabaty. Jyldyń qaı mezgilinde de berekeni alyp, jan taptyrmaıtyn dalanyń doly jeli bar emes pe. Mine, sodan kóteriletin shań-tozań munda atymen joq. О́ıtkeni ondaı qum-borannyń alǵysharty deıtin usaq topyraq úgindileri taqtaıdaı bop qatqany myna jer qabatynyń ústińgi bóligimen birigip-kirigip ketken.
– Bul alqaptyń «Kúldirdiń taqyry» dep atalýynyń syry nede eken? – dedik biz aınalamyzǵa asyqpaı qarap alǵan soń.
– Ertede, – dep bastady áńgimesin aýyl ákimi Múrsin Baıtaquly. – Osy óńirde Sáńkibaı atty dáýletti adam ómir súripti. Ol XVII ǵasyrdaǵy Ábilqaıyr zamanynda ǵumyr keshken kisi eken. Mindeti han áskerin minis kóligimen qamtamasyz etý bolypty. Osy maqsatpen baı ordadan pármen kelgen saıyn daladaǵy jylqylaryn myna taqyrǵa oqtyn-oqtyn ákelip ıirip, sarbazdarǵa aı boıy at tańdamaı ma? Mine, sonda bul jerde onyń kishi áıeli Kúldir esimdi anamyzdyń aýyly otyryp, otaǵasy men jasaýyldarǵa as-sý ázirlep beretin bolǵan. Bizdiń qazirgi aıtyp júrgen jer ataýy sodan qalǵan desedi.
– Durys eken. Al endi myna taqyrdyń kólemi qandaı? Osy tabıǵat týyndysy týraly ózderińiz kórip-bilgen ne bar? Sony qazir eske túsirip, aıtyp bere alasyzdar ma?
Muny bizben birge erip júrgen jergilikti ólketanýshy Ibrahım Ermekbaev jaqsy biletin bolyp shyqty. Aǵamyzdyń bul jóninde birinshi aıtqan deregi aýdan ensıklopedııasyn jasaımyz dep júrgen áne bir jyldary olar «Kúldirdiń taqyryn» zerttep kórgen eken. Sonda onyń uzyndyǵy – 12, eni 7 shaqyrymdy qurapty. Demek, atalǵan jer bederi ózimiz sóz etip otyrǵan sala boıynsha elimizdegi eń úlken taqyr massıvi degen sóz. Jolbasshymyzdyń ekinshi keltirgen málimeti keshegi 70-80-jyldary osy jerge dala arýy – aqbókender keremet úıir bolypty. Qos janary móldiregen, dene bitimi óte súıkimdi osy bir beıkúná janýarlar shildeniń shilińgir ystyǵynda tumsyǵy men baýyryn myna taqyrǵa tósep, ekindi aýǵansha tyrp etpeı jatyp alady eken. Sál de bolsa jer astyndaǵy salqyn lepten kúsh-qýat ala ma eken, kim bilsin... Osyny biletin ańshylar dál tús mezetinde jetip kelip, qorǵansyz beısharalardy talaı ret jýsatyp salǵan ǵoı. Sodan olar keıingi kezde munda jolamaıtyn bolypty. Netken qatygezdik deseńizshi. Ospadarlyq dep osyny aıtýǵa bolar, sirá...
– Tabıǵattyń osyndaı ózgeshe kórinisteri... Myna taqyrdy aıtamyz da... Olar qalaı, qandaı jaǵdaıda paıda boldy eken? – dedik biz qaıtýǵa jınalyp jatyp. – Budan nendeı habarlaryńyz bar?
– Ǵalymdardyń ne dep paıymdaıtynyn bilmeımiz. Al osy tóńirektegi kónekóz qarııalardyń aıtýynsha áńgime bylaı, – dep sózge aralasty aýdandyq gazettiń bas redaktory Luqpan Qadyr. – Taqyr – dalalyq aımaqtardaǵy sazdy topyraqtyń kepken quramynan turatyn beti tegis, ústińgi qabaty óte qatty oıys alqap. Onyń aınalasyndaǵy basqa jerler qar ketisimen tez kóktep, shóp óse bastaǵanda mundaǵy qaq sýy turyp qalǵan taqyr atalǵan úderisten kesh qalady. Sóıtip, ósimdikterge óte qajet kondısııalyq kezeńdi amalsyz jiberip alǵan onda eshteńe óspeıdi. Al kóktemgi kún qyzýynan qaq sýy býlanyp ushyp ketkende taqyrdyń ústi tobarsyp, beti shytynaı jarylǵan kúıi tastaı bolyp qatady da qalady. Sóz oraıynda buǵan osy daladaǵy udaıy soǵyp turatyn ókpek jeldiń de ózindik áseri bar ekenin aıta ketken jón. Birde batystan, keleside shyǵystan, odan soń soltústik pen ońtústikten ekilene uıytqıtyn ystyq-sýyq temperatýradaǵy borandar biz sóz etip otyrǵan alqap topyraǵyn ábden nyǵyzdap tastaıdy dese de bolady.
Áriptesimizdiń myna sózinen keıin biz uıaly telefonymyzdy qolǵa alyp, «Ýıkıpedııany» izdeı bastadyq. Maqsatymyz: «Taqyr jóninde ǵalymdar ne dedi eken?» degen oı. Bosqa áýrelenippiz. Munda Kcell de, Beeline da ustamaıtyn bolyp shyqty. Oıymyz aýdan ortalyǵy Qaraýylkeldidegi kitaphanaǵa kelgen soń ǵana oryndaldy. Ondaǵy «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasyn taptyryp alyp qaraǵanymyzda, ámbebep eńbektiń 9-tomynda «Taqyr» taqyryby bar bolyp shyqty. Avtory – bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Esbol Jamalbekov aǵamyz eken. Maqalany oqyp otyryp birden baıqaǵanymyz, bul kisi paıymdaýynyń da joǵarydaǵy Luqpan Qadyrdyń kónekóz qarııalardan estigen dáıek-derekterine uqsastyǵy edi. Demek, jergilikti jerdiń adamdary da, ǵalymnyń aıtqandary da durys. Tujyrymdary ortaq. Birin-biri tolyqtyryp tur. Esbol Jamalbekov maqalasyndaǵy jalǵyz ózgeshelik ol taqyrdyń Aqtóbe óńirinde ǵana emes, Qyzylorda men Mańǵystaý oblystarynda da bar ekenin aıtqany. Biraq olardyń atalǵan aımaqtardaǵy aty qandaı? Kólemi she? Naqty qaı aýdan nemese aýyl mańynda? Bul jóninde eshteńe joq. Demek, respýblıkamyzda biz biletin, aýmaǵy jaǵynan da úlkeni ózimiz kórgen Baıǵanın aýdanyndaǵy osy «Kúldirdiń taqyry» bolsa kerek.
Úıtas
Aqtóbe óńirindegi Baıǵanın aýdany aýmaǵynda ózindik erekshelikke ıe bir jer bar. Ol Úıtas dep atalady. Oǵan barý úshin aldymen Qaraýylkeldi aýylynan shyǵyp, batysty betke alasyz. Sodan soń aıdaladaǵy elsiz jazyqpen birneshe shaqyrym jol júresiz. Sol ýaqytta kózińizge qaraýytqan úlkendi-kishili beıneler shalynady. Jaqyndap kelip baıqasańyz, bular bólek-bólek bolyp dóńkıip jatqan ártúrli pishindegi qoıtastar. Olardyń sany – altaý. Eń úlkeniniń bıiktigi – 4,2 metr, al kólemi 5-6 adamnyń qushaǵyna ázer sııady.
«Adam aıaǵy jete bermeıtin jerdegi bul neǵylǵan tastar? dep oılaısyz ishteı. – Múmkin bireýler muny osynda ádeıi ákep tastady ma eken?» Olaı deıin deseń, bular eshqandaı KamAZ ben BelAZ-ǵa sııatyn dúnıeler emes. «Joq, álde... Bul osynda buryn bir karer bolyp, sodan qalǵan belgi me?» Bulaı dep paıymdaýymyzdyń da esh qısyny kelmeıtin sıqty. Sebebi ózimiz sóz etip otyrǵan jerde eshqandaı taý-tas nemese qıyrshyq qum massıvi kórinbeıdi. Tóńirek aqseleý terbelgen boz jýsandy keń dala.
– Osy Úıtas týraly, – dedi oılanyp turǵan bizdi áńgimege tartqan jergilikti ólketanýshy Ibrahım Ermekbaev, – el arasynda mynadaı joramal bar. Ol: «Bul aspannan túsken meteorıt jaryqshaqtary emes pe?» – degen paıymdaý. Iá, jaryqshaqtar... Solaı bolýy bek múmkin. О́ıtkeni osydan myń nemese mıllıon jyl buryn áldebir aspan denesi naq osynda tússe, bul jerde Sibirdegi Týngýs sııaqty alapat oıyq orny qalar edi. Kórip tursyzdar, munda ol joq. Soǵan qaraǵanda bul meteorıt tuńǵıyq áýe tórinen tómenge qaraı zymyrap kele jatqanda, aýadaǵy úıkelis áserinen shytynap, jan-jaqqa ushqan onyń úlkendi-kishili jaryqshaq tastary da bolýy múmkin-aý.
Daladaǵy tylsym syryn ishine búkken jumbaq tastar týraly ólketanýshy mine, osylaı dedi. Oǵan negiz de bar sııaqty. Sebebi osy Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın óńirimen irgeles Yrǵyz aýdanynda Jamanshyń atty jer bar. Oǵan osydan mıllıon jyl shamasy buryn meteorıt qulaǵan. Ony 1941 jyly ǵalymdar L.Iаnshın men A.Vahromeevtiń ekspedısııasy izdep taýyp, zerttegen. Olardyń sonda jazǵan ǵylymı maqalasynda mynadaı joldar bar. «...Alyp aspan denesi Yrǵyzdan 40 shaqyrym jerge kelip túsken. Onyń orny 5-6 shaqyrym aýmaqty alyp jatyr. Meteorıttiń aýyr salmaǵy men jerge soǵylǵandyǵy alapat jarylystan paıda bolǵan oıpattyń tereńdigi 700 metrdi quraıdy».
Biz kórgen Úıtas sol meteorıttiń jaryqshaqtary emes pe eken? Ondaı aspan deneleri jerge júzdegen shaqyrym qalǵanda tóńiregine irili-usaqty tas bólikterin shashyratyp kelip, dala men orman-toǵaı alqaptaryn jaıpap túsetinin «Dıskaverı» telearnasynan kórip júrmiz ǵoı. Sondaǵy kórsetilgen derekti fılmderdegi ómirlik mysaldardy eskere otyryp, Baıǵanın aýdanyndaǵy Úıtas pen Yrǵyz óńirindegi Jamanshyń oıpatyndaǵy jaryqshaqtardy salystyra zerttep kórý kerek degen oı aıtpaqpyz. Olar birtekti me, joq pa? Másele, mine, sonda.
Altyn saqa
Baıǵanın óńirinde issaparda júrgenbiz. Maqsatymyz – shyǵarmashylyq josparymyz aıasynda osy jerdegi tabıǵat ǵajaıyptaryn óz kózimizben kórip, solardyń tylsym syryna úńilý-tin. Oıǵa alǵan sondaı taqyryptardyń biri de biregeıi Aqtolaǵaı borly taý massıvi edi. Oǵan barar aldynda aýdandyq ólketaný mýzeıine kirip, ondaǵy atalǵan jer týraly keń panoramaly pannomen tanysýǵa týra keldi. Osy sharýamen júrgende, kózimizdiń zaldaǵy erekshe bir eksponatqa túspesi bar ma?! Ortadaǵy áınek vıtrına astynda jalt-jult etken kishkentaı zat tur. Asyq eken. Iá, asyq. Syrty tóńiregine sáýle shashatyn qymbat metall totyǵymen lajylanǵan. Ertegilerde aıtylatyn altyn saqaǵa uqsaı ma, qalaı ózi?..
Bizdiń oǵan tańyrqaı qarap turǵanymyzdy kórgen mýzeı dırektory Lázzat Jaýlına tómendegi áńgimeni aıta bastady. 90-jyldardaǵy ótpeli kezeńniń ólara shaǵy eken. Jarqamys aýyly mańyndaǵy Qarajar jaıylymynda qoı baǵyp júrgen shopan áýdem jerdegi kúnge shaǵylysyp jatqan zatty kóredi. Biraq alǵashynda ol synǵan bótelkeniń áınegi shyǵar dep oǵan onsha mán bermeıdi. Artynan otardy keri qaıyryp aıdaǵanda, kózi álgi jerge qaıta túsken qoıshy ony qatqan topyraq kesegi arasynan arshyp alady. Aýdaryp-tóńkerip qarasa, altynmen aptalǵan asyq eken. Sony baıqaǵan ol ony aýylǵa, odan mýzeıge ákelip tabys etedi.
– Biz bul jádigerdi elimizdiń sol kezdegi astanasy Almatyǵa jibergenbiz, – dep áńgimesin jalǵady Lázzat. – Bir kúni Úkimet tóraǵasynyń orynbasary Imanǵalı Tasmaǵambetovten hat kelip tur. Onda ol kisi munyń óte qundy olja ekenin sóz ete kelip, altyn saqany tapqan shopan men mýzeı qyzmetkerlerine rızashylyǵyn bildiripti. Sodan keıin jádigerdiń túpnusqasy Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń mýzeıinde saqtalatynyn habarlap, bizdiń mýzeı úshin dál sondaı kóshirme jasalǵanyn, ony baıǵanındik mádenıet qyzmetkerleri elge kórsetetin eksponat retinde paıdalanýǵa bolatynyn aıtypty. Mine, myna áınek vıtrınada turǵandar Imanǵalı Nurǵalıulynyń sondaǵy haty men altyn saqanyń o bastaǵy fotosýreti jáne sodan aınytpaı jasalǵan kóshirme saqa.
Mýzeı dırektorynyń aıtýyna qaraǵanda osy óńirden sol ýaqytta taǵy bir altyn asyq tabylǵan eken. Biraq 90-jyldardaǵy alasapyranda ol jergilikti bılik oryndaryna habardar etilmeı, qoldy bolyp ketipti. О́kinishti-aq...
– Aıtyńyzshy, asyq áshekeıli sándik zattar qataryna jatpaıdy ǵoı. Endeshe, ol nege altynnan jasaldy eken. Osyǵan nazar aýdaryp kórdińizder me?
– Ertede hantalapaı atty asyq oıyny bolǵan, – dedi bul saýalymyzǵa Lázzat. – Qysty kúni uzaq túnde dáýletti adamdar bala-shaǵasymen, al aýyl arasyndaǵy toı-tomalaqta qyz-jigitter ózderiniń qatar qurbylarymen sony ermek etken. Biz sóz etip otyrǵan jádiger qalyń el bas qosqan sondaı jıyndarda álgi óńir baılarynyń atyn shyǵaryp, jurt nazaryn ózderine aýdarý úshin arnaıy jasaldy ma eken dep oılaımyz.
Iá, solaı bolýy da múmkin. Joǵaryda aıttyq, dala tósinen tabylǵan oljanyń ózi elordada, kóshirmesi Baıǵanın aýdandyq mýzeıinde tur. Osyny respýblıkalyq Arheologııa jáne etnografııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mamandary kórip, tanyssa deımiz. Bul sol mekeme qyzmetkerleriniń saraptamadan ótkizip, anyqtaıtyn sharýasy ǵoı.
Janbolat AÝPBAEV,
jýrnalıst
Aqtóbe oblysy,
Baıǵanın aýdany,
Qaraýylkeldi aýyly