Neva tumsyǵyndaǵy qanqasap

Men dúnıege kelgende Otar atam áldeqashan ba­qıǵa attanǵan eken. Ol týraly este­lik­terdi ájem Máıke men áke-sheshemnen estip óstim. Atama qatysty áńgime qozǵala qalǵanda, úıdegi anam qujattardyń ishine muqııat salynǵan bir japyraq qaǵazdy kórsetedi. «Qara qaǵaz». Onyń atyn estigende qara tústi dep elestetip júrgen ekenmin. Joq, kádimgi bir japyraq qaǵaz. «Qara qaǵaz» atanýy túsine emes, onyń jet­kizgen qaraly habaryna baılanysty bolsa kerek.

Apamnyń atyna kelgen qaıǵyly habarlamada atamnyń Lenıngrad túbindegi shaıqasta qaza tapqany aıtylady. Biraq jeńisten keıin bir jyldan soń Otar atam aryp-ashyp, týǵan jerine taban tireıdi. Soǵysqa úsh bozdaq attandyryp, habar-osharyn múldem bilmeıtin shaǵyn áýlet úshin bul – úlken toı. Bir qyzyǵy, soǵys jyldary Máıke ájem atama qatysty qaıǵyly habardy múldem estimepti. О́ıtkeni sonyń aldynda ǵana Otardyń aǵasy Ilannyń qaza tapqany týraly aqparat jetedi. Muny jaqsy biletin aýyl basshysy «qara qaǵazdy» kórsetpeı, tyǵyp qoıǵan eken. Atam oralǵannan keıin úıge arnaıy kelip, qaraly qujatty tabystapty.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde bizdiń áýletten úsh adam maıdanǵa attandy. Olar: Qystaýbaıdyń balalary Otar men Ilan, Álımannyń uly Ámirbek. Otar atamnyń jaǵdaıyn joǵaryda aıttyq. Ilannyń artynan da habar-osharsyz ketkeni týraly «qara qaǵaz» kelipti. Basqa esh málimet joq. Ámirbek soǵysqa deıin úılenbegendikten, ol týraly málimet múldem joq. Qıyn-qystaý kezeńde habarsyz qalǵandardy kim izdesin? Ilan atamyzdyń da, Ámirbek atamyzdyń da súıegi qaıda qalǵanyn sol kúıi izdeýge múmkindik týmady.

Keıin, keńes ókimeti qulap, zaman túzelgen tusta Reseı shań basqan arhıvterde jatqan mıllıondaǵan qujatty ınternetke saldy. Qazirgi tańda «OBD Memorıal» (obd-memorial.ru) jáne «Pamıat Naroda» (pamyat-naroda.ru) se­kil­di saıttar sarǵysh tartqan tarıhı jádi­gerlerge tolǵan. Atalǵan derek­qor jyl saıyn myńdaǵan qujatpen tolyq­ty­rylyp otyrady.

Es bilgen tusta atalarymdy izdep Tarazdaǵy arhıvti aqtarǵan edim. Olar týraly málimet tabylmady. Alaıda izdeýdi jalǵastyra berdim. Sanaýly jyldar buryn «OBD Memorıal» saıtynan Otar atamnyń habarsyz ketkeni jónindegi málimetti kezdestirdim. Ilan atamyz jóninde múldem eshteńe joq edi. Taıaýda «Pamıat naroda» portalynda ol kisige qatysty aqparat tabyldy. Tegi qate kórsetilgen. Basqa málimettiń bári saı.

Arhıv derekterin sóıleteıik. Otar da, Ilan da 1942 jyly Jambyl oblysyndaǵy Sarysý aýdandyq áskerı komıssarıatyna shaqyrylyp, maıdanǵa attanady. Ekeýi de Lenıngrad maıdanyndaǵy 11-atqyshtar brıgadasyna túsipti. Tipti, batalondary da bir – 4-jeke atqyshtar batal­ony. Arhıv derekterinde Qystaýbaev Ilannyń 1942 jylǵy 26 qyrkúıekte, al Qystaýbaev Otardyń 5 qazanda habarsyz ketkeni kórsetilgen.

Atalarym Otan qorǵaǵan áskerı top 1941 jyly Lenıngradta 2-atqyshtar brıgadasy retinde qurylady. Keıin sol jyly 30 qyrkúıekte 11-atqyshtar brıgadasy atanady. Bastapqyda brıgada Lenıngradtyń shyǵysynda, Neva ózeniniń oń jaǵalaýynda qorǵanys ustap turady. Keıinnen «Neva tumsyǵy» atanǵan plasdarm tusyna jiberiledi. 1942 jyldyń qyrkúıeginde sol mańda qorǵanys qurǵan.

«Neva tumsyǵy» («Nevskıı pıatachok») – Neva ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy plasdarm ataýy. Lenıngrad blokadasy kezinde Qyzyl ásker fashısterdiń shabýylyn toıtaryp, qarymta qaıtarý úshin ózenniń qarsy betine ótý qajet edi. Sondyqtan plasdarm salý úshin Neva ózeniniń uzyndyǵy 2 shaqyrym, eni 800 metrge jetetin ıirimi tańdap alynǵan. Ataý osydan shyqqan.

«Neva tumsyǵy» plasdarmy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi eń qandy ári erlikke toly oqıǵaǵa kýá boldy. Tarıhshylardyń esepteýinshe, soǵys kezinde osy shaǵyn alańqaıǵa táýligine 52 myń bomba men snarıad túsken kórinedi. Alaqandaı jerde 1941-1943 jyldary Lenıngrad maıdanynyń jaýyngerleri blokadany jaryp ótý úshin 400 kúnge jýyq jan alysyp, jan beristi.

Tarıhı derekterge súıensek, keńes áskeri 1941 jylǵy 20 qyrkúıekte Neva ózeni mańyndaǵy Dýbrovka aýdanyna kelip bekinedi. Alaıda odan keıingi urys nátıjesiz aıaqtalyp, Volhovsk maıdany sarbazdaryna qosyla almaǵan. Aqyry 1942 jylǵy 29 aqpanda Qyzyl áskerler «Neva tumsyǵyn» tastap, keri sheginedi.

Sol jyly qyrkúıekte Lenıngrad maıdanynyń áskerı keńesi Neva ózeni­nen jańa plasdarm jaýlap alýǵa sheshim qabyldaıdy. Osylaısha, Neva ma­ńyn­da­ǵy Dýbrovka eldi mekeninen 70 jáne 86-atqyshtar dıvızııasy jáne 11-jeke atqyshtar brıgadasy ákelinedi. Bul is-qımyldar tarıhta «Neva jedel toby» atymen qaldy. Toptyń jańa jetekshisi general-leıtenant D.N.Gýsevtiń qolbas­shy­lyǵymen «Neva jedel toby» 1942 jylǵy 26 qyrkúıek kúni túnde shabýylǵa shyǵady. Negizgi kúsh «Neva tumsyǵy» tusyndaǵy «Teplobetonnaıa» platformasy mańaıyna shoǵyrlanady.

Jaýdyń qaq mańdaıynan plasdarm alý – ońaı sharýa emes. Sondyqtan Keńes áskeri bul shabýylǵa muqııat daıyndaldy. Myńdaǵan qaıyq jetkizilip, tank, artıllerııa sekildi aýyr tehnıkany tasıtyn arnaıy katerler de ákelindi. Tipti, fashısterdiń kózine túspes úshin Neva ózenine deıin tereń transheıa qazylyp, qaıyqtardy sonda jasyrǵan. Mejeli merzim jetkende keńes áskeri qolda bar artıllerııalyq qarýdyń bárinen nemister ornalasqan tusqa snarıadty jańbyrsha jaýdyrady. Artıllerııalyq daıyndyqtan keıin, tańǵy 3:30-da ózenniń úsh tusynda alǵashqy desanttar túsirile bastaıdy. Snarıadtan áreń esin jınaǵan fashıster kóp uzamaı qarsylyq kórsete bastaıdy. Olar desantshylar túsken tusty mınometpen atqylap, kúni boıy pýlemet oǵynyń astynda ustaıdy. Sol qanquıly 26 qyrkúıekte nemisterdiń ushaqtary 300 márte aspanǵa kóterilip, Qyzyl áskerdiń tóbesinen «ólim sálem­de­mesin» tastapty. Qandy urys keshki 6-ǵa deıin jalǵasqan. Plasdarm alý mindeti negizinen 70-atqyshtar dıvızııasyna júkteledi. Al 11-jeke atqyshtar brıgadasy jaýdyń nazaryn aýdaryp, Qyzyl ásker plasdarmǵa bekingenge deıin «Teplobetonnyı» platformasynyń mańynda GES-tiń qaq aldynan álsin-álsin shabýylǵa shyǵyp otyrǵan. Aqyry 70-atqyshtar dıvızııasy Neva ózeniniń sol jaǵalaýynan alaqandaı jerdi basyp alyp, bekinis qurady. Keıinnen 11-jeke atqyshtar brıgadasy men 86-atqyshtar dıvızııasynyń aman qalǵan jaýyngerleri olarǵa qosylady.

«Neva tumsyǵyndaǵy» qyrǵynnyń sumdyǵy myna derekterden-aq baıqalady. Máselen, 1942 jylǵy 26 qyrkúıekte 11-atqyshtar brıgadasy sapynan iz-tússiz joǵalǵandar sany 319 adamǵa jetken. Al jalpy osy «Neva tumsyǵynda» mańynda jaýdyń qursaýyn buzyp shyǵý barysynda Qyzyl ásker 400 myńǵa jýyq sarbazynan aıyrylǵan eken. 60-jyldary «Pravda» gazetinde qaza tapqandar sanyn 200 myń dep kórsetilipti. 2001 jyly Lenıngrad ardagerler komıtetiniń derekterine súıensek, osy shaǵyn alańqaı mańynda 50 myń sarbaz baqıǵa attanǵan. Osy kezeńde fashıster 40 myńǵa jýyq jaýyngerinen aıyryldy.

Qazirgi tańda bul mańda qaza tapqan jaýyn­gerlerdi izdestirý jumystary toqtaý­syz júrgizilip keledi. Otan úshin qan tókken júzdegen sarbaz ben sardar­dyń jerlengen jeri anyqtalyp, arnaıy memorıaldy eskertkish ornatylady. Osy mańdaǵy qandy qyrǵyn kezinde XV ǵasyrda irgetasy qalanǵan Vyborgskaıa Dýbrovka derevnıasy jer betinen múldem joıylyp ketipti. Qazir derevnıa ornynda «Mynany bil urpaq. Munda XV ǵasyrdan beri Vyborgskaıa Dýb­rovka derevnıasy bolǵan. 1942 jyly joıyldy» degen jazýy bar eskertkish tur.

Taǵy da arhıv derekterin sóıleteıik. 1942 jylǵy 25 qyrkúıektegi málimet boıynsha, «Neva jedel toby» quramynda 24491 sarbaz ben sardar sapta turǵan. 26 qyrkúıekten bastap tórt kún ishinde top 1191 jaýyngerinen aıyrylsa, 2613-i iz-túzsiz joǵalyp, 3059-y jaraqattanǵan. Jalpy, 6863 sarbazy, ıaǵnı 30 paıyzy qatardan shyqqan. Mine, osy myńdaǵan bozdaqtyń ishinde meniń Ilan atam da bar. Bálkim, ol kisi Neva ózeniniń jaǵasyndaǵy baýyrlastar zırattarynyń birinde jatqan bolar. Ilan atamnyń jalǵyz uly Baıtan kókem óle-ólgenshe ákesi týraly habar estýdi armandap ótti. Ol kezde qazirgideı ınternet damyǵan emes. Alda-jalda tiri kezinde Ilan atamnyń qaıda qaza tabýy múmkin ekeni týraly málimet shyqqanda, Baıtan kókem áldeqashan Neva ózenin jaıaý aralap shyǵar edi...

Otar atam soǵys týraly sırek aıtqan eken. Biraq az áńgimeniń birinde baýy­ryn shabýylǵa shyǵar aldynda kórip, sálemdesip qana úlgergenin, urystan keıin tappaı qalǵanyn eske alǵan. Tarıhı málimetke súıensek, Ilan atamyzdyń habarsyz ketetin tusy da sol kez bolsa kerek. «Neva tumsyǵyndaǵy» shaǵyn jeńis kópke uzaǵan joq. 30 qyrkúıekte Arbýzova stansasyn azat etken 11-atqyshtar brıgadasy birneshe kún boıy jaýdyń shabýylyn toıtaryp otyrady. Alaıda 6 qazanda bekinisin tastap, Neva ózeninen keri ótýge májbúr bolady. Otar atam osy sátte nemis tutqynyna túsken. Ákemniń aıtýynsha, ol kisi ózennen óter kezde ustalǵanyn áńgimelep otyrady eken. Brıgada bas­shylyǵy Otar Qystaýbaev tabylmaǵandyqtan, ony óldige sanap, jubaıy Máıkege qaraly habardy jetkizetin hat joldaıdy. Hattyń taǵdyryn joǵaryda aıttyq.

Atam qolǵa túsken soń, basqa da tutqyndarmen birge Germanııaǵa ketedi. Kóp qıynshylyq kórip ósken Otar áskerı bılettiń mańyzyn túsinip, ustala sala kúpáıkesiniń qoltyǵyn sógip, qujatyn sonda tyǵyp qoıady. Nemisterdiń elinde taǵy bir tutqynmen birge alys ormanda komandırdiń atyn baptap, as-sýyn ázirleýge jegiledi. Birneshe jyl boıy amaly quryp, jaý qolynda júrgen olar jeńis týraly jańalyqty kesh estipti. Nasıstik Germanııanyń tize búkkeni jónindegi jańalyq tutqyndardyń elge oralsaq degen armanyna qanat bitiredi. Sóıtip, kúnderdiń birinde ormanda tyǵylyp júrgen fashısterden qashýǵa bel baılaıdy. Ádettegideı monshaǵa sý toltyryp, ysytqan soń, komandırlerdiń kirýin kútedi. Sodan keıin esikti syrtynan qulyptap, aınalasyna aǵash úıip, oǵan ot qoıady. Sóıtip, shyǵysqa bet túzep qashady.

Áýpirimdep júrip keńes odaǵynyń shekarasyna jetkende olardy Qyzyl ásker toqtatyp, qujat kórsetýdi talap etedi. Qasyndaǵy joldasy esh málimet usyna almaǵandyqtan, ony birden tut­qyn­daıdy. Al atam kúpáıkesiniń qol­tyǵyna tyqqan áskerı bıletin shyǵarady. Osylaısha, Otar atam týǵan jerine aman-esen oralǵan. Atamnyń tutqynda bolǵanynyń belgisi ispetti, úıde ustara, temir qaıshy jáne alıýmınıı shara bar. Soǵystyń aıaqtalǵanyna 78 jyl ótse de, qandy qyrǵyn salǵan jara júrekterde múldem jazylar emes.