Surapyl soǵys talaıdyń ómirin jalmady. Qyzyl ásker qataryna 1 mln 200 myńnan astam qazaqstandyq shaqyrylsa, olardyń árbir ekinshisi opat bolǵan. Sol kúnderdiń jylnamasy, tarıhy retinde saqtalǵan, kópshilik bile bermeıtin basylym «Otandy qorǵaýda» degen atpen 1942-1944 jyldary shyǵyp turdy. Gazet Qyzyl áskerdiń joǵarǵy saıası basqarmasy Lenıngrad maıdany áskerı keńesiniń usynysymen jaryq kórdi.
Ondaǵy maqsat – Lenıngrad maıdanynda erekshe erlikterdi nasıhattaý arqyly jaýyngerler arasynda úgit-nasıhat jumysyn jaqsartý edi. Qan maıdannyń qaq ortasynan aqparat daıyndap, gazet shyǵarý qıynnyń qıyny bolatyn. Tipti keı kezderi jýrnalıster qalamyn qoıyp, qolyna qarý alyp soǵysqa tikeleı aralasyp otyrǵan. Sum soǵystyń ár taspasyn, maıdangerlerdiń erligin baıandaıtyn bul gazettiń sarǵaıǵan betteri búginge deıin jetti. Akademık Túımebaı Áshimbaıulynyń otbasylyq arhıvinde uzaq ýaqyt boıy uqypty saqtalyp kelgen gazettiń tigindisi 2019 jyly Prezıdent arhıvine memlekettik saqtaýǵa tapsyrylǵan edi.
«Otandy qorǵaýda» ataýymen shyqqan gazettiń alǵashqy sany 1942 jyly 6 qarashada jaryq kóripti. Ol ýaqytta Keńes áskeri Lenıngrad korshaýynda qalǵanyna 503 kún bolǵan eken. Sol sebepti gazettiń alǵashqy nómiri «Qazaq jaýyngerleri, nemis aramdaryn aıamaı joı», «Nemis okkýpanttaryna – ólim» degen uranmen shyǵarylǵan, onda ólim qorshaýynda qalǵan adamdardyń aýyr kúıi men qazaq jaýyngerleriniń qaısarlyǵy jazyldy. Gazet Lenıngrad maıdanynyń Qyzyl ásker basylymy edi. «Na straje Rodıny» qazaq tilinde, aptasyna 2 ret shyǵatyny basylymnyń mańdaıshasynda jazylǵan. Birinshi maqalasynyń ataýy «Oktıabrdiń jeńisin turaqty qorǵa» dep atalǵan. Bul maqalada tynysh ári beıbit jatqan keńes eline soǵys ashqan dep nemisterdi jek kórýge, olardy aıamaı óltirýge shaqyrady. Soǵysqa attanǵan maıdangerlerge Otandy qorǵaý mindet ekenin, jeńilmeıtinderine sendirip rýh berýge tyrysady. Al óz kezeginde jaýyngerler qazaq tilinde maıdan gazetiniń shyqqanyna rızashylyǵyn bildirip, arnaıy hat joldaǵan. 1942 jylǵy 25 qarashada qazaq jaýyngerleri I.Ábenov, Sh.Rysbekov, Tintaev, Ámirbekov «Qazaq tilinde shyǵatyn «Otandy qorǵaýda» gazetin oqyp qýanyp qaldyq. Ana tilimizde shyǵatyn gazet bizge óte kerek», dep jazady.
Gazet betterinde erligimen kózge túsken maıdangerler týraly arnaıy maqalalar da jazylyp turǵan. Mysaly, «Otandy qorǵaýda» gazetiniń 1942 jylǵy 5 jeltoqsandaǵy sanynda «Mergen Raýshanov» degen taqyryppen serjant Bahran Raýshanov týraly maqala jaryq kórgen. Maqalada onyń jasy 21-de bolsa da, soǵys bastalǵaly 70 nemistiń kózin joıǵany jazylady. Al gazettiń 1943 jylǵy 15 qańtardaǵy 20-sanynda aǵa leıtenant Nurbek Mahmetov týraly maqala jarııalanǵan. Onda onyń soǵysqa óz erkimen kelip, keıinnen komandırler oqýyna barǵany jazylady. Nurbek óz bóliminde temirdeı tártip ornatqan shynyqqan komandır ekeni aıtylǵan. Sonymen qatar ushqysh, maıor Saıd Jylqıshıev 60 ret áýe soǵysyna qatysyp, 20-dan asa artıllerııa men mınomet batareıalaryn turǵan jerin taýyp, 4 batareıasynyń kózin joıǵan.
Basylymda Halyq komıssarynyń buıryqtary, urys dalasyndaǵy ózgerister, Qyzyl áskerdiń qandaı qalalardy alǵany týraly aqparattar úzdiksiz jarııalanyp turǵan. Mysaly, Stalıngrad túbindegi 6 apta ishinde bolǵan shabýyl jınaǵy, tutqynǵa túsken nemisterdiń jaǵdaıy da jazylǵan gazette «Jaýynger uldaryma» degen óleńder, jaý áskerine qatysty ázil-qaljyńdar da bar. Sonymen qatar basylym maıdangerlermen birdeı Jeńis úshin aıanbaı ter tókken tyl eńbekkerleriniń erligin de baıandap otyrǵan. Mysaly, 1942 jylǵy 9 jeltoqsanda Qyzylorda oblysynan Qyzyl ásker bólimderine jańajyldyq syılyqtar jibergeni jazylǵan. Jalaǵash aýdanynyń kolhozshylary 42 pýd kúrish, Balyq tresiniń jumysshylary 6 tonna balyq, qalalyq nan kombınaty bir jarym tonna kondıterlik zattar jibergen. Sonymen qatar gazettiń 1942 jylǵy 18 qarashadaǵy sanynda keńester odaǵynyń basshylyǵyna Musylman ortalyq dinı qyzmetkerler basqarmasynyń mýftıi Abdyrahman Rosýlov «Dushpannyń tez jeńilýine Alla járdem bersin» dep jazady.
Gazet betterinen soǵys jyldaryndaǵy biregeı fotolardy kezdestirýge bolady. Soǵys dalasyndaǵy qarý-jaraqtar, erligimen kózge túsken batyrlar, tyldaǵy eńbek adamdarynyń sýretterin kóre alamyz. Olardyń sapasy qazirgi otandyq basylymdaǵy sýretterden kem emes. Maıdangerlerdiń bet-beınesi, qarý-jaraq túrleri anyq kórinedi. Soǵys kezinde qazaq tilinde jaryq kórgen maıdandyq 26 gazettiń arasynda «Otandy qorǵaýda» eń úzdik basylym dep tanylǵan. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti sonaý surapyl soǵys jyldarynyń ózinde-aq bul basylymdy «neǵurlym tolyq gazet» dep baǵalaǵan kórinedi. Gazette jarııalanǵan fotosýretter Otan úshin jan berip, jan alysqan batyrlarymyzdyń boıamasyz shynaıy kúıi men sol zamannyń beınetti beınesi sekildi. «Otandy qorǵaýda» gazetiniń 1942 jyly 9 jeltoqsandaǵy sanynda Lenıngrad frontynda Shaıqy Qymyzbaev pen Tájibek Ahmetovtiń sýreti jarııalanǵan. Bir qyzyǵy, ol sýrettiń túpnusqasyn biz Prezıdent arhıviniń 1907-1997 jyldardaǵy fotosýretterdiń kolleksııasy jınalǵan «Fotoqujattardyń arhıvtik kolleksııasy» dep atalatyn №896 qorynan taptyq. Fotoqujattyń annotasııasynda: «Otdelenıe protıvotankovyh rýjeı v zasade: na perednem plane Shaıkı Kýmyzbaev ı Tajıbek Ahmetov» dep jazylǵan. Osylaısha, arhıv qujattarymen jumys isteý kezinde ózge qordan dál sol materıaldyń basqa qyrynan kóre alatynymyzǵa kezekti ret kóz jetkizdik. Qat-qabat saqtalǵan qujattardy oqyp-izdený arqasynda osyndaı jan-jaqty, qyzyqty hám tanymdy málimetterdi bile alamyz.
Taǵy bir mysal, «Otandy qorǵaýda» gazetiniń 1942 jylǵy 16 jeltoqsandaǵy sanynda 8-gvardııalyq Qyzyltýly atqyshtar dıvızııasynyń mergeni Tóleýǵalı Ábdibekov týraly aqparat bar. Maqalada QazaqKSR Halyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy N.Ońdasynov soǵysta jańa batyrlar shyǵyp jatqanyn aıtady. «Soǵysta jańa batyrlar ósýde. Buryn maqta sovhozynyń jumysshysy, qazir mergen T.Ábdibekov jaqynda maıdannan «О́z vıntovkasynan 125 fashıstterdi» atyp tastadym» dep aqpar jiberipti», dep jazady ol. Sondaı-aq arhıvtiń №893 qorynda Tóleýǵalı Ábdibekovtiń túpnusqa sýreti saqtalǵan. Atalǵan qorda «Ataqty snaıper Tóleýǵalı Ábdibekov maıdan shebindegi torýylda» atty foto qujaty da kezdesedi.
2022 jyly 5 mamyrda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 1941-1945 jyldardaǵy soǵysta kórsetken erligi men qaharmandyǵy úshin mergen Tóleýǵalı Nasyrhanuly Ábdibekovke qaıtys bolǵannan keıin Qazaqstandaǵy eń joǵary dárejeli erekshelik belgisi – «Halyq qaharmany» ataǵymen qosa aıryqsha erekshelik belgisi – «Altyn juldyz» jáne «Otan» ordenin berý týraly Jarlyqqa qol koıǵanyn aıta ketý kerek.
Gazettiń ár paraǵyn aqtara otyryp, atalarymyzdyń kózsiz erligine kýá bolasyń, jaýdy joıyp, týǵan aýylyna jeńispen oralatyn mezetti ańsaǵanyn kóresiń. Dushpanyn toıtaryp, týǵan elge toı jasaıtyn kúndi armandaǵanyn túsinesiń. Basylym jeńisti ańsaǵan maıdangerler men balasyn saǵynǵan týǵan aýyldyń arasyn baılanystyrýǵa sep bolǵan edi. Prezıdent arhıviniń qorynda «Otandy qorǵaýda» gazetiniń tigindisin paraqtap otyryp, otty jyldary otan úshin aıanbaǵan qazaq maıdangerleriniń esimin bilýge bolady.
Daıana TOQBERGENOVA,
Prezıdent arhıviniń qoǵammen baılanys mamany