Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Reseıge sapary barysynda Rjev qalasyndaǵy qazaqstandyq jaýyngerlerge arnalǵan memorıaldyq keshenge taǵzym gúlin qoıdy. Bul keshendegi mármar tasqa 1942 jyly Qostanaı oblysynan soǵysqa attanyp, 79 jyl boıy habar-osharsyz ketken Qasen Tólegenovtiń de esimi qashalyp jazylǵan. Keskilesken shaıqasta opat bolǵan bozdaqtyń jatqan jerin urpaqtary 2021 jyly ǵana izdep tapty.
Qasen Tólegenov 1901 jyly Uzynkól aýdanyndaǵy Kazanka degen aýylda dúnıege kelgen. Soǵys bastalǵanda prokýratýrada jumys istep júrgen bilikti maman basshylary arnaıy bronmen elde qalasyń dep maıdanǵa jibermepti. Biraq 1942 jyly qańtar aıynda ózi suranyp soǵysqa attanady. Artynda shıetteı tórt balamen qalǵan jary Kúldiraıhan jeti aıdan keıin, ıaǵnı tamyz aıynda «Joldasyńyz iz-túzsiz ketti» degen sýyq hat alady. Sodan beri 79 jyl boıy jaýyngerden eshbir habar bolmaǵan. «Memorıal», «Poısk» degen saıttar shyqqanda maıdangerdiń nemeresi Talǵat Qasenov atasynyń aty-jónin jazyp izdep kóripti, biraq odan eshbir nátıje shyqpaǵan.
– Sonymen men toqtap qaldym. Menen keıin 2013 jyly shóberesi – aǵamnyń Venera esimdi qyzy áleýmettik jeli arqyly soǵysta iz-túzsiz ketkenderdi izdeýmen aınalysatyn eriktilerge shyǵyp, atam týraly bar málimetti berip, tabýǵa kómektesýin ótinipti. Osylaısha, 2021 jyly «Atańyz Rjev qalasynan 8 shaqyrym jerdegi Glebovo derevnıasyndaǵy qarýlastar qabirinde jatyr» degen jaýap alady. Bul qabirde 3500 adam jatyr eken. Jalpy, mundaı qarýlastar qabiri Rjevtiń mańaıyndaǵy 42 eldi mekende bar. Jańaǵy jaýapty alǵan soń, dereý Rjev qalasynyń áskerı komıssarıatyna qońyraý shalyp, «Rjev úshin bolǵan shaıqasta qaza tapqandardyń tiziminde Qasen Tólegenov degen jaýyngerdiń bar ekeni ras pa?» dep suradyq. Komıssarıat ókilinen: «Iá, bar. Bizdegi derek boıynsha, Qostanaı oblysynyń Presnogorkovsk aýdandanynyń áskerı komıssarıatynan soǵysqa attanǵan Qasen Tólegenov 220-atqyshtar dıvızııasynyń quramynda shaıqasqan. Jubaıynyń esimi – Kúldiraıhan. 1942 jyldyń 10 tamyzynda qaza tapqan» degen jaýap aldyq. Atamyz jatqan jerge byltyr 9 mamyrda bardyq. Bizdi Rjev qalasynyń basshysy ózi kútip alyp, búkil qalany aralatyp, eń jaqsy qonaq úıine ornalastyryp, meımandostyq peıilin kórsetti. Jergilikti jurt qarýlastar qabirin jyl saıyn boıap, jan-jaǵyn sypyryp-tazalap, jaqsy kútim jasap otyrady eken. Mýzyka daýsy sańqyldap tur. Sodan merekeni uıymdastyrýshylardyń birine «Keshirińiz, mýzykany óshire turýǵa bola ma? Biz quran oqyp alaıyq» dep edik, «Árıne, qazir-qazir» dep búkil mýzykany óshirip tastady. Biz quran oqyp bolyp, qabirdiń bir shetine ózimiz arnaıy jasatyp ákelgen atamyzdyń portretin ildik. Qabirdiń basyna týǵan jerden ózimizben birge ala barǵan bir ýys topyraq tastadyq, – deıdi Talǵat Qasenov.
Maıdangerdiń urpaqtary Glebovo derevnıasyndaǵy bozdaqtar qabirinen de bir ýys topyraq ala kelip, Rýdnyı men Qostanaıdyń ortasyndaǵy Semıletka aýylynyń janyndaǵy zıratqa eskertkish ornatty. Rjevten ákelingen bir ýys topyraq sol eskertkishtiń basynda jer qoınyna tabys etildi.
– Qaıtyp kelgennen keıin men Uzynkól aýdandyq áskerı komıssarıatynyń arhıvinen atamnyń qaza tapqany týraly qara qaǵazdy taýyp aldym. Qara qaǵaz kelgen eken. «Tólegenov Hasen 1942 jyldyń 10 tamyzynda Belkovo derevnıasynda qaza tapty. Habarlama jaýyngerdiń otbasyna járdemaqy resimdeý jáne taǵaıyndaý úshin berildi» dep jazylypty. Ájemiz tórt balamen qalyp otyr ǵoı. Ol kezde habar-osharsyz ketkenderge járdemaqy berilmeıdi eken. Joqshylyq kezeń, qara qaǵazdy sol járdemaqyny bermeý úshin jasyryp qaldy ma, kim bilsin? – deıdi maıdangerdiń nemeresi.
Qostanaı oblysy