«Abaı degen jaqsy shyǵypty». Bul Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romanynan. Hakim Abaı jaqsy týraly:
«Baı seıildi,
Bir peıildi
Elde jaqsy qalmady», degen. Jaqsynyń ólshemi – peıil. Ol nıetke qatysty jaǵdaı. Jaqsynyń peıili, nıeti taza bolýy – basty talap. Peıili tar adam qalaısha jaqsy atanbaq? Jaqsy adam baı, biraq onyń peıili keń bolýy – tabıǵı úılesim. Halyq osyndaı adamdy «jaqsy» degen.
Osy óleńde Abaı jaqsynyń taǵy bir qyryn ashqan.
«Tanymadyq,
Jarymadyq
Jaqsyǵa bir irgeli», deıdi.
Jaqsy – irgeli azamat bolýy kerek. Irgeli degen senimdi, is adamy degen maǵyna beredi. Irgeli adamǵa súıenýge, oǵan el isin tapsyrýǵa bolady. Al Abaı aıtqandaı:
«Qolyna alyp,
Pále salyp,
Ańdyǵany óz eli bolsa, ol qandaı irgelik? О́z elin ózi ańdyp, pále salǵyshtan ne qaıyr? О́z elin ańdý – anturǵandyq». Ondaılar Abaı zamanynda da bolǵan, qazir de az emes.
Abaı jaqsy atanǵan. Jaqsy bolý qıyn. Jaqsy adam ámanda jar jaǵalap júredi. Onyń taǵdyry – el taǵdyry.
Bul – jaqsynyń ólshemi. Abaı sondaı ólshemdi ózine maqsat, ómiriniń máni etip alǵan, sondyqtan jaqsy atanǵan.
* * *
Ár adamda óz tabıǵatynan qabileti jáne qasıeti bolady.
Qabiletke: aqyl men oılaýdyń barshama tásili jatady.
Qasıet parasat pen onyń izgilik jáne ıgilik týraly oılarymen anyqtalady. Parasattyń «tehnologııasy», qurylymy hakim Abaı aıtqan úsh nárse: jyly júrek, nurly aqyl, ystyq qaırat.
Izgiliktiń qurylymy: uıat, ar, namys.
Igilik – urpaq qamy. Sonda kámil adam degenimiz – izgilik pen ıgilik jolyndaǵy adam.
Hakim Abaı adam týraly, onyń tabıǵaty, bolmysy jáne dúnıege kózqarasy týraly Otyz segizinshi qarasózinde mynadaı úsh tujyrym jasap edi. Adam óziniń adamdyǵyn buzyp almaýy úshin úsh jaǵdaıda bilmek kerek.
Birinshi – Allany tanymaqtyq.
Ekinshi – ózin tanymaqtyq.
Úshinshi – dúnıeni tanymaqtyq.
Abaı jaqsy adam bolýdyń mynadaı jaǵdaılaryn atap kórsetken: Tán saýlyǵy (týysy, qazirgi tilmen aıtqanda – tegi), jaqsy ata, jaqsy ana, jaqsy qurby, jaqsy ustazdan bolady.
* * *
Jaqsy adam degen másele Shákárim qajyny da tolǵandyrǵan. Ol 1912 jyly «Aıqap» jýrnalyna hat jazady. «Bilimdilerden bes túrli sózdiń sheshýin suraımyn». Sondaǵy bes saýaly:
Allanyń adamdy jaratqandaǵy maqsaty ne? Iаǵnı Alla adamdy ne úshin jaratty? Adamǵa tirshiliktiń eń keregi ne úshin? Adamǵa ólgen soń, meıli, ne jónmen bolsyn, raqat-beınet, saýap-azap bar ma? Eń jaqsy adam ne qylǵan kisi? Zaman ótken saıyn adamdardyń adamshylyǵy túzelip bara ma, buzylyp bara jatyr ma?Paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) «jaqsylyq jasaǵan adam – jaqsy adam» degen. Shákárim aıtady: «Qııanat jasamaǵan adam – jaqsy adam». Sonda qııanat degen ne? Aqıqat jolyna túsken jan qııanatqa qarsy. Sol maqsatta ol nápsisin tyıǵan adam. Bul óte qatań tártipti talap etetin qaǵıda. Adamnyń bireýge qııanat jasamaı júrýi múmkin be? Qııanatty keıde arnaıy jasaımyz, onyń attary bar: qastandyq, satqyndyq, dushpandylyq, jaýyzdyq, zulymdyq. Qııanattyń qazirgi kezdegi túri – korrýpsııa. Bul óte aýyr qııanat. Nege deseńiz qııanat jasaıtyn – qolynda bıligi bar adam. Qııanat jasamaý úshin adamdar elden bezip, taqýa bolyp ketedi, olardy «dárýishter» deımiz. Adamdardyń arasynda júrip qııanat jasamaı adaldyq, tazalyq saqtaý, kirlemeý – qıynnyń qıyny.
* * *
Jaqsy qazaq týraly ár ortada dáris, suhbattar jasaǵanda, tyńdaýshylardyń bir parasy:
– Siz jaqsy qazaq degende «jaman qazaq» dep kimdi aıtasyz? – degen saýaldar qoıdy. Men:
– Jaqsy qazaq – dara uǵym. Qazaqtyń jamany joq, nadany bolýy yqtımal, sebebi Alla Taǵala jaman adam jaratpaıdy, – dedim.
Eskishe oılaýǵa daǵdylanǵan aǵaıyn únemi qaıshylyqtar izdeıdi. Jaqsy men jaman, oń men teris, erkek pen áıel, mınýs pen plıýs, dıfferensıal men ıntegral, t.b. Álemde qaıshylyq joq, qarama-qarsy kúshter de joq, joǵaryda atalǵanda bir nárseniń eki jaǵy. Bir nárseniń eki jaǵyn qarama-qarsy kúshter, úrdister, fenomender dep qaraýǵa bolmaıdy. Dıalektıkamen áýestenýshiler qarama-qarsy kúshterdiń qaıshylyǵynan damý degendi oılap tapqan. Olardyń aıtýynsha, dúnıedegi ózgerister ózdiginen bolady. Olar álem, dúnıe, bolmys, taǵdyr degender Alla Taǵalanyń qudireti degendi moıyndamaıdy.
Musylman dúnıetanymynda Alla bir, oǵan qarsy teńdes eshnárse joq. Bul – Quran Kárimniń barlyq súresinde, aıatynda áldeneshe ret qaıtalanyp aıtylǵan monıstik túsinik.
Jaqsy qazaqtyń máni – onyń jaqsylyǵynda. Al qazaq qandaı jaǵdaılarda jaqsy atanbaq? Ol úshin álem elderindegi ǵumyr keshken ǵulamalardy, ıaǵnı jaqsy adamdardy atap ótelik:
Konfýsıı (551 b.z.d. - 479 b.z.d.). Bul kisi jaqsy adam týraly kóp aıtqan. Qytaıda bir mıllıard 300 mıllıon halyq bar. Sonyń 300 mıllıony aıtpasa da, kópshiligi «Konfýsıı jaqsy adam» deıdi. Sonda ol kisi neni aıtqan. Ne úshin jaqsy adam atanǵan? Bul kisiniń jaqsy adam atanǵany – onyń ustaz bolǵany. Qorqyt Ata (X-XI ǵ.). Dede Qorqyt deımiz. Dede Qorqytty nege jaqsy adam deımiz? Ol kisi máńgilik ómir týraly aıtqan. Adam dúnıege kelgesin ol máńgilik bola ma, bolmaı ma degen saýal qoıyp, tereń oı topyraǵyn kezgen. Qoja Ahmet Iаsaýı (1093-1166) – jaqsy adam ba, jaman adam ba? Bul kisi mıstıka týraly aıtqan. Ol – Jaratýshy dıdaryna ǵashyq bolǵan áýlıe. Ál-Farabı (870-950). Ál-Farabıdi ne úshin jaqsy adam dep turmyz? Ol – ǵalym, ǵylym fálsapasyn negizdegen ǵulama. Júsip Balasaǵun (1017-1070). Ol kisiniń aıtqany – qut týraly. Bılik fálsapasy týraly «Qut biligi» degen eńbek jazǵan. Mahatma Gandı (1869-1948). Mahatma Gandıdiń jaqsy adam bolǵany – zorlyq jasamaý fálsapasy. Albert Shveıser (1875-1965) – Nobel syılyǵynyń laýreaty. Ol kisi kiná degen máseleni kún tártibine qoıǵan. Mysaly, eýropalyqtardyń Azııa, Afrıkaǵa jasaǵan zorlyǵyn kiná dep aıtqan. Kiná – fálsapasy jaıly aıtsam, osy ǵulama birden oıǵa oralady. Nelson Mandella (1918-2013) degende – keshirim fálsapasy týraly aıtamyn. Albert Eınshteın (1879-1955) – ǵalamnyń salystyrmalylyǵy.Bul esimderi atalǵan tulǵalar – jaqsy adamdar. Aıtalyq, Albert Shveıser dini katolık bolǵanymen, adamzattyń ortaq múddesine qyzmet etken. «Men Afrıkaǵa baryp dáriger bolamyn. Búkil Eýropanyń Azııa, Afrıka halyqtaryna jasaǵan qysymshylyǵy, tonaýshylyǵy, basqynshylyǵy úshin kinálimin. Eýropa halqy kináli bolýy kerek», degen osy kisi.
Bul sheshimge ata-anasy, jora-joldastary qarsy bolady, biraq jasynyń ulǵaıǵanyna qaramastan, medısına fakýltetine túsip, dáriger kýáligin alyp, Afrıkadaǵy Gabon degen memlekettiń bir óńirinde aýrýhana ashyp, jergilikti halyqty emdeı bastaıdy. Aqyry sol jerde qaıtys bolyp, áıeli ekeýiniń zıraty sol Gabon elinde, ózi ashqan aýrýhana mańyna jerlengen. Ol – Nobel syılyǵynyń laýreaty. Qarajatyn aýrýhana isine jumsaǵan. Mine, jaqsy adamnyń is-qareketi.
Nelson Mandela týraly aıtsaq, ol da Nobel syılyǵynyń laýreaty, Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń prezıdenti. Ol 20 jyl tutqynda otyrǵanda, ózin qorlap, azaptaǵan túrme qyzmetkerlerin keshirip, olarmen jurtshylyq kózinshe kofe iship otyrǵan. Bul – kek saqtamaýdyń úzdik úlgisi. Sondyqtan da ol – jaqsy adam.
Jaqsy qazaq osy joǵaryda aty atalǵan esimderdi, olardyń ómiri men is-qareketterin bilýi kerek. Sebebi bular – jaqsy adam kim degendegi aıtylatyn úlgili tulǵalar.
* * *
Halqymyzdyń jaqsy qazaqtary kimder? Jaqsy bolýdyń sharttary jáne mánisteri bar. Qazaqtardyń arasynda qandaı jaqsy qazaqtar bar degen saýal týyndaıdy. Árıne, qazaqtyń tarıhynda, mádenıetinde jaqsy qazaqtar kóp boldy, qazir de bar, biraq úlgi retinde toǵyz tulǵany aldym.
Asan qaıǵy (XIV ǵ. – XV ǵ.) – Qazaq handyǵynyń uranshysy, «Jeruıyq ıdeıasynyń» avtory, oıshyl. Shoqan Ýálıhanov (1835-1865). Shyn esimi – Muhammed Qanafııa. Ájesi bala kúninde «Shoqanym» dep erkeletip aıtýymen Shoqan atanyp ketken. 30 jyl ómir súrip, muraǵa 5 tomdyq kitap qaldyrǵan. Álkeı Marǵulannyń aıtýynsha, onyń áli de jaryq kórmegen shyǵarmalary bar. Ustaz Ybyraı (1841-1889) – qaıratker. Abaı – hakim, aqyn, oıshyl (1845-1904). Shákárim Qudaıberdiuly (1858-1931) – aqyn, oıshyl. Sultanmahmut Toraıǵyrov (1893-1920) – aqyn, oıshyl. Ahmet Baıtursynuly (1872-1937) – ult kósemi. Muhtar Áýezov (1897-1961) – qaıratker, «Abaı joly» roman-epopeıasynyń avtory. Qanysh Sátbaev (1899-1964). Geolog-ǵalym, mınerologııa ǵylymdarynyń doktory, professor. Qazaq KSR Ǵylym akademııasyn uıymdastyrýshy, tuńǵysh prezıdenti, ǵylymda metallogenııa mektebiniń negizin qalaýshy, qazaqtan shyqqan tuńǵysh akademık.Jaqsy qazaq osy tulǵalarmen ǵana shektele me degen sóz bolmaýy kerek. Bul tulǵalar úlgi retinde alynǵan. Biraq qazaqtyń tarıhynda, mádenıetinde jaqsy qazaqtar kóp bolǵan. Qazir de bar, keleshekte de bolatyny sózsiz. Mysaly, túrli qyzmet salasynda oqý-aǵartý, densaýlyq saqtaý, aýyl sharýashylyǵynda, t.b. jumys atqaryp júrgen adamdardy jaqsy qazaq demeýge qandaı ýáj bar. Hakim Abaı qoja, sopylarǵa qatysty «erteń suraý bolǵanda, sen sopy boldyń, sen molda boldyń, sen qajy boldyń degendi suraıdy, sen qajy ataný úshin qandaı qareket jasadyń, sopy bolý úshin she, jaýap ber» deıdi eken. Sonda jaýap suralmaıtyn bir ǵana adamdardyń parasy bolady, ol – kámil musylmandar. Kámil musylmandar – eńbek etken, urpaq ósirgen, eńbekpen kún kórgen, adal ómir súrip jatqandar. Ony Abaı «kámil musylmandar» deıdi. Men de «kámil qazaqtar» bar ekendigin aıtqym keledi. Otbasy, balalary bar, adal eńbeginiń jemisin kórgen adamdar bar, olar – jaqsy qazaqtar. Tizimdegi adamdardy ǵana jaqsy qazaqtar dep aıtýǵa bolmaıdy. Bul kórsetilgen adamdardyń isi – qazirgi jaqsy qazaqtarǵa úlgi-ónege. Mysaly, Alash azamattary eldiń bostandyǵy úshin jandaryn qıyp, túrli azapqa túsip, atylyp ketti. Meniń oıymmen kelispeýshiler bolýy múmkin, biraq kisi óltirgen adamdardy men jaqsy qazaqtar qataryna qosa almaımyn. Meniń sózderim ýtopııalyq sarynda bolýy da yqtımal, meniń jaqsy qazaq degen tujyrymymda úlgilik jaǵy basym. Úlgilikke yntaly bolý – musylmandyq. Quran Kárimde Alla Taǵala bizdi jer betine izgilik jasaý úshin, jaqsy is jasaý úshin, jaqsylyq úshin jiberdi. Bizdiń jer betine kelgendegi mıssııamyz – qıratý, órteý emes, ózimiz sııaqty adamdardy basyp-janyshtaý, taptaý emes, solarǵa qyzmet etý. Meniń ustanymym – Qurannyń ustanymy, musylmandardyń ustanymy. Shákárim «Úsh anyq» eńbeginde: «Adam ataýlyny bir baýyrdaı qylyp, eki ómirdi de jaqsylyqpen ómir súrgizetin jalǵyz jol – osy musylmandyq joly sııaqty», dep oıyn qorytyndylaıdy.
* * *
Irgeli el bolý úshin asa qajetti fenomen – Jaqsy qazaq ıdeıasy. Bul ıdeıanyń jeti baǵyt, jeti ólshemi bar, olar mynalar:
Jaqsy qazaq – baı-aýqatty qazaq Jaqsy qazaq – isker qazaq Jaqsy qazaq – ósimi bar, dástúrge baı qazaq Jaqsy qazaq – urpaǵynyń sabaqtastyǵy jalǵasyp jatqan qazaq Jaqsy qazaq – qundylyq dep qazaq qyzyn qurmetteıtin qazaq Jaqsy qazaq – jańasha jáne ınnovasııalyq oılaıtyn qazaq Jaqsy qazaq – el ımıdji. Jaqsy qazaq ataný – dáreje.Qazaq baı-aýqatty bolmasa, ózge jurttyń baı-aýqatty adamdary qazaqtardy ózderiniń qyzmetterine salyp qoıady. Anyǵyna kelsek, qazirgi kezde keıbir sheteldiń óndiris oryndarynda qazaqtar ekinshi oryndaǵy qyzmetker retinde jalaqy alyp, ómir súrip jatyr. Táýelsizdik jaǵdaıynda osyndaı jaǵdaılarǵa kónýge bola ma?
Adam kapıtaly – sapa. Baılyq ta – sapa. Aýqattylyq – ár adamnyń, otbasynyń óziniń kúnkórisine jetkilikti qarjysy bolýy. Aýqattylyq – orta dárejedegi kúnkóris qamy. Orta kásipkerliktiń úsh ólshemi bar, olar:
Bilimdi bolýy. Aýqatty adamnyń joq degende orta bilimi bolýy shart. Ári qaraı bilim deńgeılerin joǵarylata berse, quba-qup. Aýqatty adamnyń ómir súrýge qajetti barlyq shyǵyny tolyǵymen sheshilgen bolýy kerek. О́zin aýqattymyn dep sezinýi.
* * *
Baılyq aspannan túspeıdi. Ol adam sapasyna qatysty. Bizge keregi isker, kreatıvti qazaq.
Isker qazaq – ýaqytyn joǵaltpaıtyn, qurmetteıtin adam. Jaqsy qazaqtyń uıqysy – jeti saǵat. Qalǵan ýaqyt – izdenis. Ýaqytty meńgergen adam – isker adam. Aıtalyq, Naýryz aıynan keıin jaryq ta, jylý da mol. Sony qalaı paıdalanamyz? Adamdar jazda dem almaqshy. Ol qalaı? Tegin jaryq pen jylýdy kim paıdalanbaq? Jazda demalý – iskerlikke bóget. Ýaqytty bos ótkizgen adam – nadan adam. Ondaı adamdardan baı da, aýqatty da shyqpaıdy. Ýaqyt – baılyq.
Evreı halqy ýaqytty meńgergen, sondyqtan ol halyqta sapa bar. Búkil álem baılyǵynyń 30%-y evreı halqynyń úlesinde.
Ýaqytyn joǵaltqan adam – ózin joǵaltqan jan.
* * *
Men Jaqsy qazaq ıdeıasy degende qazaqtyń úmit shamyn jaǵýshy azamattar týraly aıtpaqpyn.
Ideıa qýaty – úmit. Qazaq eli azamatynyń qazaq atanýy. Qazaq ataný maqtanysh dep sezingender týraly.
* * *
Jaqsy qazaq tórt tilge jetik bolýy – tabıǵı jaǵdaı. Olar: qazaq tili, aǵylshyn tili, arab jáne túrik tili. Tarıhı, saıası, ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa baılanysty ózge elder tilderin meńgerse, quba-qup.
* * *
Jaqsy qazaq – táýelsiz azamat.
* * *
Túıin: Osy dáriste aıtylǵan sózderden qandaı túıin shyǵady desek, olar:
«Qazaqtyń dosy – qazaq»,
«Adamnyń dosy – adam».
Osy eki formýlany hakim Abaı negizdep bergen. «Segiz aıaq» degen óleńinde:
«Birińdi, qazaq, biriń dos
Kórmeseń, istiń bári bos».
Bul «Qazaqtyń dosy – qazaq» degen formýlasynyń negizdemesi.
«Allanyń ózi de ras, sózi de ras» dep bastalatyn óleńinde «Adamnyń dosy – adam» degen formýlanyń negizdemesin bergen.
«Mahabbatymen jaratqan
adamzatty,
Sende súı ol Allany
jannan tátti.
Adamzattyń bárin súı,
baýyrym dep,
Jáne haq joly osy dep ádiletti».
Ádilettikti súıý – haq joly, osy jolda adamnyń dosy adam bolmaq.
* * *
Jaqsy qazaqtyń tegi – túrik, dini – ıslam, atamekeni – qazaq jeri, qazaq eli.
Túıin: Jaqsy qazaq – ulttyq baǵdarlama.
Ǵarıfolla ESIM,
akademık, jazýshy