Qazaqtyń ǵasyrlar kóshindegi san qıly tarıhy men atadan balaǵa mıras bolyp jetken baı ádebıetine, kúni keshege deıin altyn jelini úzbeı jalǵastyryp jetken urpaq tárbıesiniń ozyq úlgilerine qarap tańǵalasyń. Aýyl aqsaqalynyń bir aýyz sózine baǵynǵan, el saılaǵan bıiniń pátýaly sózine toqtaǵan, úlkenine qurmet, kishisine izet kórsetip, tós qaǵysyp quda bolyp týysqan halyq ómirine qyzyǵasyń.
Osy mamyrajaı tirliktiń shyrqy patshalyq Reseıdiń Qazaq elin tizesine basyp, otarlaý saıasatyn pármendi júrgizýinen, saıqal saıasatynan buzyldy. El bıleýshisi de, baıy da basqa qalypqa endi. Jalpy, halyqtyń tanymy men ustanymy da ózgerdi. Bılikke qumarlyq pen shen alǵyshtyq, pále japqyshtyq pen ótirik, ósek aıtqyshtyq, mal shashpaqtyq, ásiremaqtanshaqtyq pen dańǵoılyq, jalqaýlyq pen erinshektik beleń aldy. Tereń oıǵa telmiretin, talap tulparyn minetin, adal eńbegine senetin, ár dúnıege qanaǵat qylyp rızashylyqpen qaraıtyn raqymdy jandar azaıdy. Esesine oıaz ben ulyqqa degen jaǵympazdyq, jýannyń momynǵa álimjettigi, jaqsynyń artynan shyraq alyp túsetin aryzqoılyq, eldiń shyrqyn buzyp, bir-birine qarsy qoıyp shaǵystyratyn pálequmarlyq kóbeıdi. Halyq zamanymen birge basqa minezge ene bastady. «О́z qolynan óz yrqy ketken» qalyń eliniń osyndaı kúıge túskeni óz ultyn janynan artyq jaqsy kórer Abaı Qunanbaıulynyń jan-júregin aýyrtqany haq.
«Bas basyna bı bolǵan óńkeı qıqym» eliniń shyrqyn ǵana emes, óziniń de kúndiz kúlkisi men túnde uıqysyn buzǵanyn bilmes qalyby, kórseqyzarlyǵy men qyrttyǵy aqyn janyn jaralaıdy. Birligi men berekesi ketip, shynaıy peıilden aıyrylǵan soń, baqqan jylqysy da, tapqan baılyǵy da sapyrylǵan, kúndestiktiń dertine shaldyqqan jannyń, tipti jaı nársege «burtyń» ete qalatyn aǵaıynnyń da jandy beınesi osy óleńde keńinen kórinis beredi. El arasyndaǵy bereke-birlikti, tatýlyqty kózdegen Abaı ony eń aldymen óz týystarynan, rýlastarynan, aýyldastarynan bastap jolǵa qoıýdy kózdeıdi. El ishinde bolatyn alaýyzdyqty, kórealmaýshylyq pen qyzǵanshaqtyqty joıýdy kóksegen aqyn qalyń qazaǵyn yntymaqqa shaqyrady.
Aqyn óleńderinde «qaıran jurtynyń» kereǵar qylyqtary men ospadar áreketterin synǵa alyp, elin ǵylym-bilimge, tatýlyq pen eńbekqumarlyqqa úndeıdi.
«Adasyp alańdama,
jol taba almaı,
Berirek túzý jolǵa shyq,
qamalmaı.
Ne ǵylym joq
nemese eńbek te joq,
Eń bolmasa kettiń ǵoı
mal baǵa almaı», –
dep ókinedi.
Qazaǵynyń ózge jurtqa qaraǵanda «sózi uzyn», «shapshań» bolsa da, ǵıbratty oı men izgi nasıhatty shalqaqtap, yrjańdap júre tyńdaıtyn minez ereksheligi bary da qynjyltady. Aıtqan sózdiń syrtyn emes, ishin oılanyp túsinse deıdi aqyn. Tipti «Kózdiń jasy, júrektiń qanymenen Eritýge bolmaıdy ishki muzyn», dep qatty keıip ketetin sátteri de bar Abaıdyń.
Abaı Qunanbaıuly ult tárbıesiniń negizi bereke-birligi jarasqan elde bolatyndyǵyna basty nazar aýdartady. Eger eldiń ózara tatýlyǵy joǵary bolsa, halyq ta mamyrajaı ómir súretindigi aqıqat. Baılyq ta, jetistik te, tynyshtyq ta berekesi jarasqan elde ǵana. Birin-biri kúndemeıtin, basqanyń artynan shyraq alyp jamandyq izdemeıtin, ne kórsek te el bolyp birge jaqsylyqty kóreıik deıtin nıeti bir, oıy ortaq, ǵylym men bilimge qushtar, izgi maqsaty tabystyrǵan, asyl armandar jeteleıtin halyqtyń jetistigi de mol bolmaq. Týystyq qarym-qatynasy artyp, baılyǵy da kóbeıip, oı men sanasy da taza bolǵandyqtan, tán saýlyǵy da, jan tazalyǵy da jaqsaryp, el bolyp damýdyń jarqyn jolyna túseri de haq. Abaı qyzyqqan el de – berekeli el. «Berekeli bolsa el – Jaǵasy jaılaý ol bir kól. Japyraǵy jaıqalyp, Bulǵaqtaıdy soqsa jel», deıdi aqyn.
Shyndyǵynda da, el birigip, berekesi jarasyp, barlyǵy halyq bolyp uıysqanda ǵana jetistikke jeteri anyq. Birligi bar el ozsa, tatýlyǵy joq halyq tozady. Bul san ǵasyr boıy ata-babalarymyzdyń naqty shynaıy ómirden túıgen, urpaqtan-urpaqqa ekshelip jetken naqyl sózderinde de keńirek aıtylǵan.
Aǵaıyn arasynda tek tatýlyq bolsa, syılastyǵy artyp, bir-birine degen qurmeti joǵarylap, baqqan maly da, mamyrajaı ómirde jany da kóbeıe bereri sózsiz. Abaıdyń da basty maqsaty – eldiń bereke-birlikte bolýy. О́kinishpen aıtatyny da qazaqy qoǵamnyń osy bir qundylyqty baǵalamaı, ózara alaýyzdyqpen yntymaqty buzýǵa áýestigi.
El ishindegi usaq kelispeýshilik ózi týǵan-týystardyń arasyn ǵana alystatpaıdy, jalpy halyqtyń damýyna da keri áserin tıgizedi. Adaldyq pen aramdyq, eńbekqorlyq pen jalqaýlyq, ǵylym ıgermek pen nadandyqtyń arasynyń ajyraı bastaýynda da bereke-birliktiń buzylýynyń áseri aıqyn. Qazaǵynyń tatýlyqty qoıyp, jamandyq qylsa, ol jasaǵany ózine qaıyra aınalyp kelerin uqpaýy aqyn óleńderinde keń kórinis tapqan. Kúnshildikpen ótken tirligiń, berekeni buzǵan pálequmarlyǵyń, aǵaıynnyń arasyna ot jaǵyp arazdyq otyn úrlegen aramdyǵyń shaıtanǵa jasap bergen qamqorlyǵyń ekenin uqsa deıdi aqyn.
«El buzylsa,
qurady shaıtan órmek,
Perishte tómenshiktep,
qaıǵy jemek.
О́zimniń ıttigimnen
boldy demeı,
Jeńdi ǵoı dep shaıtanǵa
bolar kómek».
«Birlik qandaı elde bolady, qaıtse tatý bolady, bilmeıdi. Qazaq oılaıdy: birlik aty – ortaq, as ortaq, kıim ortaq, dáýlet ortaq bolsa eken deıdi. Olaı bolǵanda baılyqtan ne paıda, kedeılikten ne zalal? Aǵaıyn qurymaı mal izdep ne kerek? Joq, birlik – aqylǵa birlik, malǵa birlik emes. Malyńdy berip otyrsań, atasy basqa, dini basqa, kúni basqalar da jaldanyp birlik qylady. Birlik malǵa satylsa, anturǵandyqtyń basy osy. Aǵaıyn almaı birlik qylsa kerek, sonda árkim nesibesin Qudaıdan tileıdi, áıtpese Qudaıdan tilemeıdi, sharýa izdemeıdi. Áýeli bir-birinen pále izdeıdi. Ne túsin, ne ajaryn, ne ókpesin buldap, ol bolmasa, bir pále salyp, qorǵalatyp, áıteýir birin-biri aldaýdyń amalyn izdesedi. Munyń qaı jerinen birlik shyqty?»
Mine, Abaı aıtqan negizgi birliktiń qaıda bolmaqtyǵy. Mal dos bolyp, aram maqsat quryp birlik jasaýdyń kók tıyndyq quny da joq. Hakim sóziniń óshpes mańyzdylyǵy da osynda. Abaı zamanynda ǵana emes, qazirgi tańda da bir kúndik paıdasy úshin ótirik dos bolyp, kereginde paıdalanyp, qajetsiz bolyp qalsa, syrt berip aınalatyn keleńsizdikti, jóndeıtin ýaqyt týdy. Aǵaıynmen mal úshin emes, rııasyz pák kóńilmen birlikte bolatyn zaman qazir. Qýlyq-sumdyqpen dáýlet jıyp, maqtanyp, esirip ketetin esersoqtarymyz Abaı sóziniń mánine tereń úńgı almasa da, tushyna bir oqyp, óz isine esep bere bilse.
Bizge mal dos emes, aqyl dos qajet. «Birińniń biriń sóıle sóziń tosyp» degendeıin, aqylmen birlesip, ǵylym-bilimdi ańsap, tereńdikke den qoısa, ár azamattyń da, qalyń qaýymnyń da, memleketimizdiń de bolashaǵy jarqyn. Yntymaǵy jarasqan egemen elimizdiń kók baıraǵy ashyq aspanynda máńgi jelbireı berýi de bereke-birlikke tikeleı qatysty.
Eldiń bereke-birligine basty kedergi bolar Abaı Qunanbaıuly synaǵan qazaqtyń kereǵar erekshelikteriniń biri – partııa qurǵyshtyq. Týǵan eliniń jaı-kúıi men damý barysyna qapalana otyryp oı qosqan Abaı zamanynan qansha alystasaq ta, osy bir keleńsiz jaılar qoǵamnan áli de alystaı qoıǵan joq. Hakim sózinen halqymyz búgingi tańǵa deıin sabaq almaǵany, árıne, ókinishti. Abaı óleńderinde jik-jik bolyp bólinip, ózara ymyralastar top quryp, partııa bolyp bóliný úrdisi keńinen ashy synǵa alynǵan.
«Barymta men partııa –
Bári mastyq, jurt qumar.
Sypyra elirme, surqııa,
Kóp pııanshik neni uǵar?»
Aqyn «endigi jurttyń sózi urlyq-qarlyqqa» negizdelip, «sózdi uǵatyn sanaly jannyń» tóńireginde azaıyp, «bet bergende shyraıy sondaı jaqsy», biraq «sartsha syrty» buzylǵan, partııaǵa mas bolyp elirgen jandardyń aıaýsyz beınelerin jasaıdy. Tipti «pııanshik» dep sanaly aqyl-oıdan aıyrylǵan, adamshylyqtan ketip surqııalyqqa jetken zamandastaryn aıamaıdy.
«Qaıǵyly, qartań shaldar» Abaı aıtqandaı el kezbeı, aǵaıyn arasynyń tynyshtyǵyn oılap, jurtyna basý aıtyp, arazdyqtyń otyn óshirýge tyrysýy kerek emes pe? Bir aýyz dýaly sózimen rýly eldi basqaryp otyratyn, ıakı bolsa jas býynǵa ónegesin kórsetip, ótken dáýirden jetken qıssa-dastandardy, kórkem jyrlardy, ańyz-áńgimelerdi aıtyp, qalyń eldi tóńiregine uıystyratyn burynǵynyń úlkenderiniń zamana ereksheligimen ózgerip, daý-damaı qýǵan, pálequmar, partııashyl shaldarǵa aınalýy aqyndy qatty tebirentedi. Eliniń quty bolǵan qarııalarymyz, kókiregi taýsylmaıtyn kenge toly quımaqulaq aqsaqal danalarymyz «óz qolynan yrqy ketken» ýaqyttan-aq ózgeriske ushyraǵan eken-aý!
Bes asyl nársege asyq emes, kerisinshe qashyq bolý kerek bes dushpanǵa áýestik Abaı synaǵan nadandyqqa alyp keleri anyq. Aramdyq pen arazdyq beleń alǵanda, el ishine engen nadandyq ta qanatyn keńge jaıa bastaıdy. Nadandyq kózin de, kókiregin de tumshalaǵan soń, onyń sana-sezimi, qorshaǵan ortany sezinýi de joǵalady. «Aqylǵa sáýle qonbasa, haıýansha júrip kúneltpek» deıtin jandar qatary da kóbeıe bereri haq. О́mirdiń negizgi mánine úńilip, Jaratýshyny súıýi, haq jolymen júrýi, rýhanı kemeldenýi túgili, óz basyn alyp júre almaıtyn, basqanyń jetegine erip, tobyrdyń qataryna enetin de osy nadandar. Aqyn poemasynda aıtylatyn kóppen birge jyndy sý iship eliretin de osylar. «Malda da bar jan men tán, Aqyl, sezim bolmasa», degendeı tereńdik bylaı tursyn, is-áreketi men tanym-túısigi sanaly adam qatarynan da kórinbeı jatatyn nadandyq saý aqyldyń joqtyǵynan, qarańǵylyqtan. Arzan kúlki men bas daýryqpaǵa áýestik te kóńil kóziniń tumshalanýynan.
Alaýyzdyqtyń otyn úrler erekshelikter de jeterlik. Adam minezi men is-áreketindegi, tanym-túısindegi kereǵarlyq nadandyqtan bastalyp, arsyzdyq pen azǵyndyqqa alyp keledi. Uıatty ysyryp qoıyp, adamgershilikke jat minez-qulyq pen jaǵymsyz qylyqtar, ar-namysy joq pendelerden týary anyq. Altybaqan alaýyz bolyp, qazaqtyń kúndestikpen ómir súrýiniń negizinde de osylar jatyr.
Qamshynyń sabyndaı ǵana qysqa ómirde adamdyqtyń aq jolymen júrgennen artyq eshnárse joq. Kúnshil bolmaı, zamandasyna qııanat jasamaı, páleqorlyqtan aýlaq bolsa ǵana el birligi arta bermek. Abaı synaǵan nadandyqtyń qaldyqtarymen qazirgi tańda kúrese berýimiz qajet. Hakim sózderiniń ulaǵatyna sonda ǵana jetemiz, nátıje shyǵaramyz. Aramdyqty boldyrmaý, eldi ǵylym-bilimge úndep, yntymaqta ómir keshý – bizdiń mindetimiz. Máńgilik el bolamyn degen qazaǵymyzǵa qarap «qaıran jurtym» dep aıtý joǵalyp, búginimiz ben bolashaǵymyzdy tek jaqsy jaǵynan kóretin, jetistigi men bereke-birligin tek maqtap aıtatyn dáýirler bolsyn.
Jandos ÁÝBÁKIR,
«Abaı akademııasy» ǴZI
dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty