Ortaq múddeniń basymdyǵy

Qazirgi tańda Afrıkaǵa eń aldymen, turaqtylyq pen yntymaqtas­tyq­ty ustaný, damytý kerek. Efıopııa eliniń memleketaralyq yntymaqtastyqty qalyptastyrý, damytý­daǵy áleýeti qandaı? Kezinde Erıterııa elimen arada jasalǵan beıbit kórshilik týraly kelisimsharttyń áli kúnge saqtalmaı, oryndalmaı kele jat­qany belgili. Basqa da birqatar el ara­synda daý-janjaldar, kıkiljińder jıi oryn alyp turady. Bul máseleler­di álbette ózara beıbit dıalog, kelisim arqyly sheshýge bolatyn edi. Biraq biz qaqtyǵystarǵa jol berip aldyq, áli de sol «ádetten» arylmaı kelemiz.

Sýdan eli táýelsizdikke jetý jolynda biraz qan tókti, túrli tóńkeris boldy. Toǵyz aıdan astam ýaqytqa sozylǵan soǵys búginde aıaqtalǵan syńaıly. 2019 jylǵy kóterilisten keıin 26 jyl el bılegen prezıdent Omar ál-Bashır taǵynan tústi.  Sodan soń demokratııalyq úlgidegi úkimet qurýǵa talpynys jasaldy. Biraq bul qadam sátsiz aıaqtaldy. Qarýly Kúshter general Abdel Fattah ál-Býrhanǵa, al jedel áreket etý Kúshteri qyzmetkerleri general Mohamed Hamdan Dagaloǵa moıyn usynyp, el ekige jarylyp otyr.

Bizde bul jóninde Iemen eliniń tájirı­besi bar. Toǵyz jyl Iemen halqy soǵys, qaqtyǵystan azap shekti. Buǵan eshkim aralasqan joq. Iemende bolǵan jaǵdaı Sýdanda da qaıtalanýy múmkin.

Bizdiń Premer-mınıstr Abıı Ahmed Alı araaǵaıyndyq rólin atqaryp, so­ǵystyń jyldam aıaqtalýyna sep­tigin tıgizdi. Qazirde jekelegen aýmaqtarda irili-usaqty daý-janjaldar áli de bolsa jalǵasyp keldi. Efıo­pııanyń resmı ustanymy – el azamattarynyń demokra­tııa, órkenıet talaptaryna moıy­n usynýyna, damýdyń osy saty­syna kóshý­lerine múddeli. Sýdan­dyqtardyń óz problemalaryn ózderi sheshýine barynsha múmkindik jasaıdy. Sýdanda beıbitshilik ornatýǵa, el ómirin demokratııalandyrýǵa barlyq halyqaralyq qaýymdastyq múshe­si, onyń ishinde búkil Afrıka elderi, Arab lıgasy da ynta tanytyp otyr.

Endigi bir másele – geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty Qytaı Halyq Res­pýblıkasy tarapynan Afrıka elderine tartylyp jatqan ınvestısııalar. Qytaı ınves­torlary qazir de qurlyqtyń kóptegen elinde jemisti eńbek etip jatyr. Atap aıtqanda, Nıgerııa, Senegal, Tanzanııa, Kenııa, Ońtústik Afrıka, t.b. elderde ekonomıkanyń bar­lyq derlik salasy bo­ıynsha Qytaı eliniń qatysýy anyq baı­qa­lady. Afrıka qurlyǵynyń erek­sheligine baǵyttalǵan, ózara teń qa­rym-qatynas, múddelestik tur­ǵysynda júr­gizilip jatqan jumys­tar: jol tóseý, tur­ǵyn úı, áleý­mettik mekemeler salý, ishki ınfra­qurylym, bir sózben aıtqanda, ekono­mıkanyń bar­lyq sektoryn qamtı­dy. Jumystardy Qytaı kompanııa­lary qarjylandyryp otyr.

Bizdiń naryq kez kelgen elge ashyq. Tenderler ashyq júrgiziledi. Búginde Qytaı­men qosa, Úndistan, Túrkııa, Japonııa, birqatar Eýropa eli – Ispanııa, Por­tý­galııanyń qurylys kompanııalary da jumys istep jatyr.

Osy forýmǵa 10 kásipker keldi. Olar qaı salaǵa qarjy salýǵa bolady, Qazaq­stan Efıopııa úshin ne bere alady – osy baǵytta ózara paıdaly, áriptestik áńgimeler júrgizedi, seriktestik qarym-qatynastar ornatady dep senemin. Bizdiń elde taý-ken, óndiris salasy, paıdaly qazbalarǵa barlaý júrgizý, tabý isi, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy – ashyq naryq alańy.

Klımattyń ózgerýi álemdik degra­dasııaǵa alyp kele jatqany belgili. Jer tozyp, sý resýrstary azaıyp jatyr. Biz – aýyl sharýashylyǵymen tikeleı baılanys­ty elmiz. Sondyqtan «Jasyl el» baǵdar­lamasyn qyzý qolǵa alyp jatyrmyz. Jańartylǵan energııa, jel, kún energııa­syn, qatty otyndardy tıimdi paıdalaný, orman aýmaǵyn keńeıtý sharalaryn júıeli jalǵastyramyz.

Afrıka – memleket emes, úlken qurlyq, ol jerde 55 memleket ornalasqan, árqaı­sysynyń ózindik ereksheligi, aıyr­ma­shylyǵy bar. Al olardy ortaq­tas­tyratyn basty belgi – bir-birine degen janashyrlyǵy, yntymaǵy.

Mýlatý TEShOME,

Efıopııanyń eks-prezıdenti