Kimniń qansha jyl ómir súrý múmkindigi jaratýshynyń qolynda ǵoı. «Tirshiligińde ne jasadyń?» degen jalǵyz suraqqa qaıtarǵan jaýabyna qaraı baqılyq bolǵan kisige qajetti sheshim qabyldanatyn kórinedi. Osynaý saýalǵa Jasbolat aǵa qalaı jaýap qaıtardy eken? Jasbolat Nurmuhambetovtiń jetpis tórt jylǵy ómiriniń mándi, tirliginiń sándi bolǵanyn onyń zamandastary da, izin basqan áriptesteri de aıtady. О́ıtkeni ǵalymnyń haty, jaqsynyń aty ólmeıdi emes pe. Jasekeń jaqsylardyń sanatynan edi.
Jetisýdyń Mataı stansasyndaǵy №12 mektepti bitirgen Jasbolattyń ómir joly 1942 jyly nemis basqynshylaryna qarsy qanquıly soǵysta Otanyn qorǵaýdan bastalady. Maıdan shebine kirgen alǵashqy kúnnen kórsetken eren erligi eskerilip, vzvod komandıri bolyp taǵaıyndalǵan ol, ofıserge tán alǵyrlyǵymen tanylady. Jasbolat qaramaǵyndaǵy jaýyngerlerin sapqa turǵyzyp: «Shabýylǵa shyqqanda ólemin demeıdi, jeńemin deıdi. О́lý maqsat emes, jeńý – maqsat. Áıtpese, kúresimizdiń máni qaısy!» dep jigerlendirip, al jeńiske jetken sátte jaýdyń betin qaıtardyq, saǵyn syndyrdyq, endi belin úzip, jaǵyn aıyrmaı tynbaımyz, degen aýanda senimine selkeý túsirmeýdi dástúrge aınaldyrǵan. Jasbolat basqarǵan vzvod talaı shaıqasqa túsip shyǵynsyz shyqqany da, vzvod komandıriniń qabileti de eskerýsiz qalǵan joq. «Uly Otan soǵysy» ordenimen marapattalǵan ofıser 1943 jyly aýyr jaraqat alýyna baılanysty týǵan aýyly Súttigenge oralyp, ujymshardyń esepshisi bolyp qyzmet atqarady.
Densaýlyǵy birshama túzelisimen Almaty qalasyna kelip oblystyq aýylsharýashylyq bankine ınspektor bolady. Bilim-biligi, iskerligimen erekshelengen Jasbolatty Qazaq KSR Jeńil jáne tamaq mınıstri ózine kómekshilik qyzmetke shaqyrady. Osy qyzmette júrip Qazaq memlekettik ýnıversıteti men Máskeý kooperatıvtik ınstıtýtynyń syrtqy bólimine túsip, kásibı mamandyqty ıgeredi.
1949-1964 jyldar aralyǵynda Taldyqorǵan oblysynyń Aqsý aýdanynda tutynýshylar kooperasııasynyń tóraǵasy bolyp jumys isteıdi. Tolaǵaı tulǵaly Jasbolattyń osy qyzmetti atqarý barysynda ekinshi tynysy ashylady. Azamattardyń materıaldyq, basqa da qajettiligin qanaǵattandyrý maqsatynda olardyń múliktik úlespuldyq jarnalaryn biriktirý jolymen qurylǵan osynaý mártebeli uıymnyń tarıhy men san salaly jumysy ushan-teńiz. О́zindik saılanbaly basqarýshy organy bar halyqqa qajetti turmys buıymdaryn óteıtin kópsalaly saýda júıesiniń máni zor edi. О́z erkimen birikken kooperasııa joqtan bar jasady. Baılyq qory tıynnan jıylary aqıqat. Qorshaǵan ortanyń tazalyǵyn saqtap, adamdy tabıǵı apatqa uryndyrmaýdyń aldyn alý sharalaryn iske asyrýdy basty maqsat sanaǵan kooperasııaǵa qarasty mekemelerdiń súıek-saıaq, jún-jurqa, teri-tersekti aıaq astynda qaldyrmaı satyp alyp, eldi mekender men mal jaıylymdaryn zalalsyzdandyrdy. Osyndaı qyrýar sharýanyń úılesimdilikpen oryndalýyn qamtamasyz etken Aqsý aýdany tutynýshylar odaǵynyń tóraǵasy Jasbolat Nurmuhambetov Qazaqstan tutynýshylar odaǵy basqarmasynyń uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshi laýazymyna bekitiledi.
Álbette, bul jaýapkershiligi úlken qyzmet. Saýda salasynyń órkendeýine Saýda mınıstrligi jaýapty bolsa, 250-den astam aýdandaǵy tutynýshylardyń qam-qaraketin aıqyndap, damý jolyn júıeleý ári suranysyn joǵary deńgeıde óteý Qazaqstan tutynýshylar odaǵyna júkteldi. Saýda salasynyń óskeleń zaman talabyna saı damýyn qamtamasyz etken tulǵanyń biri Aqsý aýdanynyń túlegi Jasbolat Nurmuhambetov edi.
«Is tetigin kadr sheshedi» tujyrym keńestik qoǵamda tereń tamyrlandy. Kemeldenip, mol tájirıbe jınaqtaǵan Jasbolat respýblıka basshylyǵynyń uıǵarymymen Jambyl oblystyq tutynýshylar kooperasııasynyń bastyǵy laýazymyna saılandy. «О́zi jaqsy kisige bir kisilik oryn bar» degendeı, Nurmuhambetov salǵan jerden-aq oblys aktıvi qataryndaǵy syıly adamynyń biregeıi boldy. Oblystyń barlyq eldi mekeninde tutynýshylar kooperasııasy qarajatyna dúkender, qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndary, naýbaıhana salyndy. Qumdaǵy, qyrdaǵy, oıdaǵy, jaz jaılaýǵa shyqqan malshylarǵa avtodúkenderdiń qyzmet kórsetýi úzilgen emes. Oblystyq tutynýshylar odaǵy tarapynan eńbek adamyna kórsetilgen qamqorlyq basqalarǵa úlgi boldy. Oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylary Bımende Sádýaqasov, Hasan Bekturǵanov, oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Seıilhan Aqkózıev syndy partııa, memleket qaıratkerleri oblystyń saýda salasy basshysynyń iskerligin ádildik turǵysynan baǵalap, rızashylyǵyn bildirdi. Barııan Tursynovpen ekeýiniń dostyǵyna jambyldyqtar súısine ári qyzyǵa qarady. Jasbolat Nurmuhambetovtiń eńbektegi tabandylyǵy, elge adaldyǵy, qoǵam aldynda arynyń da, qolynyń da tazalyǵy eskerilip, KSRO jáne Qazaq KSR «Tutynýshylar kooperasııasynyń úzdigi» atanyp, omyraýyna tósbelgi qadaldy.
Eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Jazylbek Qýanyshbaevtyń qystaýyna, jaz jaılaýyna erkeleı baryp-qaıtýyna Kúlásh apamyzdyń yqpaly az bolǵan joq. О́z kezeginde qaryndasyna aǵalyq iltıpatpen qaraǵan Jazylbek qarııa batyr tulǵaly, mańdaıy jarqyraǵan kúıeý balasyn qutty shańyraǵynyń tórine shyǵarýdan jańylmaǵan. Moıynqumda qonaqtap júrgeninde jarasymdy qaljyńymen Jaz-aǵaǵa týǵan jeri jaıynda «ot Mataıa do Kıtaıa» dep ázildeı, Aqsý óńirin saǵynyp júrgenin de ádemi jetkizipti.
Tutynýshylar kooperasııasynyń úzdigi Saýda mınıstrligi salasyna aýysyp, Taldyqorǵan qalasynyń saýda mekemesiniń bastyǵy bolyp taǵaıyndalady. Osynaý jyldary halyqtyń turmysy edáýir túzelýimen qatar, jańa taýar men turmystyq tehnıkaǵa suranysy artqan kez. Adamnyń jan dúnıesin tamyrshydaı tap basatyn Jasekeń buqaranyń suranysy men saýda mekemesine degen talabyn zerdeleý qajettiligin aldyńǵy shepke shyǵardy. Otyz jylda jınaqtaǵan tájirıbesi men ozyq bilimin asqan sheberlikpen úılestire bilgen ol, osy aralyqta ár óńirdegi áriptesterimen, respýblıkalyq saýda bazalarymen tyǵyz baılanys ornatady. Odaq kóleminde áriptesterin aralap, álemdik saýda salasyndaǵy qóneden qalyptasqan dástúrdi jalǵastyrýǵa jańa tolqyn jastardy kóptep tartady. Saýda salasynyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken Jasbolattyń tusynda parsynyń, Belgııanyń qaly kilemi, Rýmynııa men Chehoslovakııanyń ásem jıhazy, Fınlıandııada, Germanııada, Polshada tigilgen kostıým, Japonııa, Koreıa elderiniń televızory, Reseı men Belarýste jasalǵan tońazytqysh, kirjýǵysh mashınalary taǵy basqa taýarlar qoljetimdi bolyp shyǵa keldi.
Shákirtteri óz betimen tirshilik etip, qyzmet atqara alatynyna senimi bekigen shaǵynda zeınetke shyǵyp, qazynaly qarııalardyń qataryna qosyldy. Zeınetkermin dep otyryp qalǵan joq, qalalyq, oblystyq qoǵamdyq-saıası, mádenı-kópshilik jumysyna belsene aralasty. Memleketimizdiń táýelsizdigin baıandy etý jóninde, oblystyq ardagerler uıymy janynan ashylǵan shejire otaýynda oı-tolǵaýlarymen bólisip, biraz eńbegi respýblıkalyq, oblystyq baspasóz betterinde jarııalandy. Úlkenmen úlkenshe, jastarmen jastarsha pikir almasa otyryp, taǵylymdy áńgimesin ádemi qaljyńmen aıaqtaýshy edi. Oblys ákimi Serik Shaıahmetuly Ahymbekovti erekshe ish tartyp qurmetteýi, Tursynǵazy Medetbekovpen ekeýara suhbattasýy tartymdy ótetin. Meni de shet qaqpaı áńgimege tartyp otyrýshy edi, jaryqtyq. Basymyz qosyla qalsa, apalaryńnyń tobyǵyn qısaıtpaı, qurmettep kelemin dep jaınań qaǵyp, Kúlásh apamyzben ótkizgen mándi de, sándi, jarasymdy ómirin eki aýyz sózben túıindeıtin.
Elimiz egemendik alǵan soń, qazaqtyń salt-dástúri saıasat yqpalynan aryldy. Imandy adamdardyń sájdege basy tıdi. Olardyń qatary óse bastaǵanda Jasbolat Nurmuhambetov, Egeýbek Dalbaǵaev, Adambaı qajy úsheýi Taldyqorǵandaǵy «Vostok» kınoteatryn meshitke aınaldyrýǵa atsalysty. Úsheýi jubyn jazbaı mekeme aralap, túısikti basshylardy osynaý qaıyrymdylyq sharasyna jumyldyra bilýi, aıtary joq, bıik parasattyń bir kórinisi edi.
О́mirdiń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońa júrip shyńdalǵan jandardyń azamattyǵy berik bolatyny da aqıqat. Osyndaı azamattar qataryndaǵy aqsýlyq Beısebek Qorǵanbaev, Aqysh Sabyrbaev, Jasbolat Nurmuhambetovtiń marqaıǵan shaqtaǵy bas qosýlarynyń ózi merekege bergisiz edi. Úsheýi de bir jylda týǵan Aqsýdyń ardaqty perzentteri. Úsheýi de Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jáne eńbek ardageri. Úsheýi de joǵary bilimdi, segiz qyrly bir syrly. Beısebektiń mamandyǵy muǵalim, ustazdyq qyzmetten partııalyq qyzmetke aýysyp, aýdandyq partııa komıtetinde úgit-nasıhat, uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi laýazymyn úlken jaýapkershilikpen atqarsa, Aqysh Máskeýdegi ortalyq tutynýshylar kooperasııasy ınstıtýtynyń Almatydaǵy bólimshesin bitirgen. Aqsý aýdandyq tutynýshylar odaǵy, daıyndaý mekemesiniń tóraǵasy. Úsheýi de memlekettik mártebeli orden-medalmen marapattalǵan, qoǵam qaıratkerleri, sóz ustap, aqyl aıtar el aǵalary. Atqarǵan qyzmetiniń syrtynda, óńir tarıhyn jete biletin shejireli sheshen, ata dástúrdi qasterlegen tulǵalar, aýdannyń Qurmetti azamattary.
Elimiz naryqtyq ekonomıkaǵa kóshken alǵashqy jyldary halyqtyń jaǵdaıy máz bolmaǵany málim. Alaıda jetisýlyqtardyń bılikti aıyptamaı, kerisinshe qıyndyqty eńserýdiń jaýapkershiligin óz moınyna alǵanyn Jasbolat Nurmuhambetov kózimen kórdi. Eldiń erteńi, táýelsizdiktiń tuǵyrly bolýy úshin ol jerlesterin yntymaqqa shaqyryp, birlikke uıyta bildi. Ǵasyrlar boıy armandaǵan azattyqtyń, eldi berekege jetkizetin eńbektiń qadir-qasıetin baǵalaı bilýge úndedi.
Naýryz QYLYShBAEV,
Almaty oblysynyń Qurmetti azamaty