Abaı álemine saıahat

Belgili ólketanýshy qalamger, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Qalıbek Altybaevty men ótken ǵasyrdyń sońǵy jyldarynan bastap tanyspyn. 1993 jyly Almatydaǵy «О́ner» basmasynan 55 000 danamen jaryq kórgen «San suraqqa saıahat» kitaby­nyń alǵy sózin jazǵan edim. Sodan beri synaptaı syrǵyp, otyz jyl ýaqyt ótipti. Q.Altybaevty bul kún­de Zaı­­san tarıhynyń qazy­naly she­jireshisi dep aıtýǵa ábden bolady. Onyń qalamynan týǵan «Shyra­ǵyń máńgi sónbeıdi», «Synap­taı syrǵyǵan jyldarym», «Atameken Zaı­san», «Zaısan» fotoal­bo­my, «Tegin bilý – tekti­liktiń tiregi», «Ustaz – eldiń tiregi», «Maı­dan, tyl ardagerlerine taǵzym», «Qa­ratal aýyl okrý­giniń búgini men ótkeni», «Abylaı hannyń shep buzar batyr­larynyń biri – Baı­murat Báıimbetuly», «Baba­dan qalǵan baıtaǵym» (2 tomdyq), «Myr­zash batyr» kitaptarynda aýdannyń ár kezeńdegi tarıhy men sol tarıhta azdy-kópti iz qal­dyrǵan myńdaǵan adamnyń, qol bastaǵan batyrlardyń, el basta­ǵan bılerdiń, patsha zamanyndaǵy bo­lystary men baılarynyń, sol zamannyń kásipkerleri men kó­pesteriniń, bala oqytqan moldalary men alǵashqy muǵalimderiniń, balýandary men sheshenderiniń, qusbegi men saıatshylary, Zaısan­da alǵash qyzyl kirpishten ǵıma­rat salǵan sheberleri, el basqarǵan azamattary, ǵalymdary men qa­lamgerler, óner tarlandary ha­qynda qyzyqty maǵ­lumattar men sony derekter usynady. Sondaı-aq osy óńirdi mekendengen eldiń bas­tan keshken zobalańy, Zaısan ýezi, Zaısan qalasy, 1916 jylǵy ult azattyq kóterilis, Alash úkimetiniń Zaısandaǵy jumystary, azamat soǵysy, kollektıvtendirý, alapat asharshylyq, qysymǵa shydama­ǵan halyq­tyń shetelge údere kó­shýi, 1937 jylǵy qýǵyn-súr­gin qurbandary, ekinshi dúnıe­júzilik soǵys, tyl­daǵy eńbek maıdany, aýyl sharýashylyǵy, oqý, den­saýlyq saqtaý, mádenıet, sport, áleýmettik salalar, Aýǵan soǵysy, Chernobyl apaty, Jeltoqsan oqı­ǵasy, zilzala – bári-bárin sabaq­tastyra otyryp táýelsizdikke ákep tireıdi. Keńes odaǵy ke­zin­de ómirdi alǵa bastyrǵan eń­bek maıtalmandarynyń, soǵys arda­gerleriniń, ustazdar men dári­ger­lerdiń, búgingi zamannyń ká­sip­­kerleriniń ómiri týraly qy­zyq­ty maǵlumattarǵa, Zaısan ta­rı­hynyń qyry men syryna qa­ny­­ǵasyz. Q.Altybaevtyń shy­ǵar­­malarynda aýdan boıynsha qam­tymaǵan salasy joq. Bul kitap­tar – bolashaqta aýdan tarıhyn zertteýshilerge, búgingi men erteńgi kúnniń talapty jastaryna mol mura. Avtor munymen shektelmeı qazaqtyń realıstik jańa jazba ádebıetiniń negizin qalaǵan Uly danyshpan Abaı Qunanbaev­tyń shyǵarmashylyq murasyn, ómiri­ne baılanysty qundy derekterdi, M.Áýezovtiń «Abaı joly» romanyn paıdalanyp, krossvordtyń san-salaly tásilderin qoldanyp 7 kitap shyǵardy. Adamnyń bo­ıyndaǵy qabiletti shyńdaýda ta­nymdyq týyndylardyń alatyn or­ny erekshe. Áıgili fransýz fı­lo­sofy ári zertteýshisi Denı Dıdro: «Eshteńe oqymaǵan adam, eshteńe oılamaıdy da» degen ǵoı. Al aq­qan juldyzdaı qysqa ǵumyrynda uly ister atqa­ryp úl­gergen Shoqan Ýálı­hanov júregin ja­ryp shyqqan ǵa­jaıyp oıyn bylaı­sha beınelegeni má­lim: «Halyqtyń ke­­meline kelip ór­ken­­deýi úshin, eń aldy­men, azattyq pen bi­­lim kerek». О́te kó­­­re­­gendikpen aı­­tyl­ǵan osynaý asyl sózdiń máni men ma­ǵynasy bú­gin­men týra únde­sip jat­qandaı. Jas­tar­dyń, ásirese jet­kin­shek órenderdiń oı-órisi men dú­­nıe­­tanymynyń keńe­­ıip, bilim aıasy­nyń meıilinshe ósýi­ne tanymdyq oıyn­dardyń, ıaǵnı sóz­jum­baqtyń yqpaly zor.

Sózjumbaqtyń túrleri de kóp. Olar – krossvord, chaınvord, krıptogramma, anagramma, rebýs, sharada, vıktorına t.b. Bulardyń qata­ryna psıhologııalyq, logıkalyq, jat­tyǵýlar men túrli oı-jumbaqtar da jatady. Árıne, alǵyrlyqqa, ush­qyrlyqqa, tap­qyrlyqqa, tııanaq­ty­lyqqa baýlıtyn bul qyzyq­ty da shytyrman oıyndardy qurastyrý ońaı emes. Tanym­dyq oıyndarmen túbegeıli aınalysyp júr­genderdi kóptep kezdestirmeıtinimiz de son­dyqtan. Sol sanaýlylardyń biri – Q.Altybaev sońǵy shırek ǵasyr biryńǵaı bir taqyryppen «Abaı – abaıtaný» álemimen shuǵyldanyp, Abaıdy sózjumbaqpen órnektepti. Oǵan dálel – «Abaıdyń alyp aıdynynan», «Úsh kemeldiń shalqarynan», «Abaıdy oqy, oılan, tap», «Abaı álemi», «Abaı», «Uly Abaı shyǵarmalary arqyly órnektelgen 100 tuńǵysh», «Abaı ále­mine saıahat» atty kitaptary. Men Q.Altybaevtyń 2022 jyly jaryq kórgen «Abaı álemine saıahat» atty kitabyn zerttep, zerdelep birneshe márte oqyp shyqtym. Shyǵarma tórt bólimnen turady. 1) Abaıdy oqy, oılan, tap; 2) M.Áýezovtiń «Abaı joly» romany boıynsha; 3) Abaı áýleti; 4) Qazaq sózjumbaǵynyń álippesi. Týyndyǵa 29 mataý sóz (krossvord), 28 sózden sóz (anagramma), 27 tizbe sóz (chaınvord), 4 baǵdar sóz (skanvrod), 64 san sóz (krıptogramma) toptastyrylypty. Tanymdyq jumbaqtardyń 152 túri qamtylyp, 3 088 suraq top­tastyrylypty. Bir ret qoıylǵan ­saýal ekinshi ret qaıtalanbapty. San sala­ly sózjumbaqtarǵa Abaıdyń 50 týyndysynan úzindi jáne M.Áýezov­tiń «Abaı joly» romanynan Barlas aqynnyń, jigitektiń, kótibaqtyń basshy adamdary Bójeı, Baısaldyń jas Abaıǵa bergen batalary, ájesi Zere­niń aqyly, qazaq halyq poezııasynyń aly­by Jambyldyń arnaý sálemi, abyz qarııa Dárkembaıdyń eldiń atqa­mi­ner zııalylary Serke, Aıtqazy, Be­gesh taǵy basqalardyń Abaıǵa arnal­ǵan aıshyqty kesteli sózderiniń ór­nek­telýi kemel tulǵany asqaqtata túsedi.

Bul sózjumbaqtar mektep oqýshy­lary men stý­dentter, jalpy kópshilik qaýym úshin Abaı mura­syn tanyp-bilýge, tereń meńgerýge kóp paıdasyn tıgizedi. Búgingi qoǵamda ıntel­lektýaldy urpaq tárbıeleýde jas­tardyń jan-jaqty bilim alýy men logıkalyq oılaý qabiletterin shyńdap damytýǵa óz úlesin qosatyn sı­rek eńbek. Abaıdyń shyǵarmala­ry kúrdeli, ony meılinshe túsi­nip, tereńine boılaý kez kelgen oqyrmanǵa ońaı júk emes. Abaı álemine saıahat – Abaıdyń alyp aıdyny. Úlken álemnen súzip alynǵan: uly aqynnyń shyǵarmalary, týyp-ósken jeri, ata-tegi, naǵashy, qaıyn jurty, zamandastary, ósken ortasy, aqyn shákirtteri, M.Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasy túgeldeı qamtylǵan. Abaı týraly pikir aıt­qan qoǵam qaıratkerleri, zert­teýshi ǵalymdar, aqyn týraly shyǵarma, arnaý jazǵan aqyn-jazý­shylar, aqyn beınesin som­daǵan akterler, óleńderine mýzyka jazǵan sazgerler, shyǵar­ma­laryna sýretter salǵan qyl­­qalam sheberleri, aqynǵa es­kert­­­kish ornatqan músinshiler, án-jyrlaryn oryndaǵan ánshi-ár­tister taǵy basqa júzdegen óner adam­dary týraly maǵlumattar en­gizilgen. «Abaı álemine saıahat» kitaby – ár oqýshynyń, ár oqytýshy, muǵalimniń qolyn­da, ár oqý oryndary men ózge kitapha­nalarda bolar oqý, kómekshi, ke­ńesshi kitap.

Sonymen qatar bul kitap ma­te­rıaldary ádebıettik oqýlyq, hres­tomatııalar men ózge qural­dar­ǵa endirip otyrý da mol sep­tik­ti bolmaq. Abaı jáne M.Áýe­zov shy­ǵar­mashylyǵy ótetin klass sabaqtarynyń árqaı­sysyn osy kitap suraqtarymen túıip, oıyn­dyq tásil arqyly qorytý úshin oqý­lyqtarǵa engizýdiń bereri mol bolmaq. Al kesh, kezdesý, jarys, baıqaý oıyndaryna tıgizer qu­raldar da bul kitap mate­rıal­daryn syrt aınalyp ót­pesi belgili bolar. Sonymen qa­tar «Abaı álemine saıahat» kita­­by – jeke adamǵa arnalǵan tuń­­ǵysh, tyń, tárbıelik máni zor eńbek. Abaı álemine krossvord janry arqyly soqa salǵan, 2014 jyly jaryq kórgen «Abaı álemi» kitaby Qazaqstan KInES re­kordtar kitabyna kir­di. Qııa­ly qal­ǵymaǵan, keleshek­ke um­tyl­ǵan jas órenderdi bilim­ge, ush­qyr­lyq­qa tárbıelep-baý­lýda ıgilikti is­terimen tanylǵan abyz qarııa Qalıbek aǵa seksenniń seń­girine alqynbaı, abyroımen kó­teri­lip otyr. Avtorǵa myqty den­saý­lyq tilep, el-jurttyń qurme­ti­ne, urpaq qyzyǵyna bólene beri­­ńiz deımiz.

Janat ELShIBEK,

jazýshy

ASTANA