Rıeltorlyq kompanııalar men jeke rıeltorlar elimiz naryqtyq qatynastarǵa kóshkennen keıin paıda boldy. Alaıda olardyń jyljymaıtyn múlik salasyndaǵy shyn mánindegi deldaldyq qyzmeti kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp otyr deý qıyn.
Máselen, qazir áleýmettik jelide Petropavl qalasynyń rıeltorlary bıylǵy alapat sý tasqynynan keıin jeke úıleri kisi turýǵa jaramsyz bolyp qalǵandyǵy sebepti memleket tarapynan tólengen qomaqty ótemaqyǵa jaıly páter satyp almaqshy bolǵan turǵyndar sany kúrt kóbeıgendigin paıdalanyp, ózderi kórsetetin qyzmet baǵasyn tym qymbattatyp jibergendigi qatty synalyp jatyr. Tipti páterin satqan adamnan – 400 myń teńge, al satyp alýshydan 100 myń teńge surap, bir turǵynjaıdy satyp alý- satý shartynan ǵana 500 myń teńge tabys tapqan rıeltor bar bolyp shyqty. Mundaıda «Jaý jaǵadan alǵanda bóri etekten alady» degen maqal eriksiz eske túsedi...
Al rıeltor atyn jamylǵan alaıaqtar ańǵal jandardy aldap-arbap, jańadan salynǵan kóppáterli turǵyn úıdegi bir páterdi birneshe klıentke qurylys salýshynyń atynan satqandyǵyna baılanysty qozǵalǵan qylmystyq ister de bar. Bul rette qurylys kompanııasy mundaı alaıaqtyq áreketter týraly bilmeı de qalyp jatady. «Qara rıeltorlar» atanǵan osyndaı alaıaqtar, ásirese turǵynjaı qymbat turatyn Almaty, Astana, Shymkent sııaqty iri qalalarda jıirek kezdesedi eken. Mamandardyń aıtýynsha, «qara rıeltordyń» qarmaǵyna túsip qalmaý úshin óz qyzmetin usynǵan rıeltordyń «Qazaqstan rıeltorlarynyń ózin-ózi retteıtin birikken qaýymdastyǵy» zańdy tulǵalar birlestiginiń tiziminde bar-joǵyn bilý jáne tıisti shartty senimdi notarıýs arqyly jasaý qajet eken. О́ıtkeni «qara rıeltorǵa» aldanyp qalýdyń bir sebebi – ol ázirlep ákelgen sharttyń ádeıi usaq qarippen jazylǵan mátinin muqııat oqymastan, qol qoıa salý, ıaǵnı quqyqtyq saýattylyqtyń jetkiliksizdigi.
Azamattar rıeltorlar qyzmetiniń baǵasy tym joǵary ekendigi, olardyń kórsetpegen qyzmetteri ne sapasyz kórsetilgen qyzmetteri úshin shyǵyn shegetindigi jáne óz quqyǵynyń qorǵalmaǵandyǵy týraly shaǵymdanyp jatady. Onyń ústine, jasalǵan sharttarda rıeltorlar óz qyzmetiniń sapasy úshin eshqandaı kepildik bermeıdi jáne jaýapkershilik almaıdy.
Shyntýaıtynda, elimizde rıeltorlyq qyzmet zań júzinde jetkilikti rettelmegen bolyp shyqty. Rıeltorlardyń qyzmetin baqylaýdyń naqty tetigi bolmaǵandyqtan, olardan zardap shekken azamattardyń quqyn qorǵaýdy tolyq qamtamasyz etý múmkin emes.
Qazir rıeltorlyq qyzmetpen erinbegenniń bári hám arnaıy biliktiligi joq, tipti jeke tulǵaǵa jáne múlikke qarsy qylmystary úshin sottylyǵy bar adamdar da aınalysyp júr. Sondyqtan da rıeltorlar tarapynan buzýshylyqtar kóp. Bul rette bireýdiń ala jibin attamaıtyn adal rıeltorlar da memlekettiń qorǵaýy men qoldaýynan tys qalyp otyr.
Elimiz basty baǵdar tutyp otyrǵan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe memleketterdiń tájirıbesi rıeltorlyq qyzmetti qatań memlekettik retteý, ony lısenzııalaýdy engizý, rıeltorlardy oqytý jáne jeke basyn, ıaǵnı qylmys jasaǵan-jasamaǵanyn tekserý qajettigin kórsetip otyr. Belgııada, Nıderlandta jáne Ulybrıtanııada rıeltorlardyń qyzmetin kásibı uıymdar men odaqtar retteıdi. Norvegııa men Fransııada rıeltorlardyń kásibı jaýapkershiligin saqtandyrý mindetti shart bolyp sanalady.
Bizdiń eldegi quqyqtyq saýattylyq deńgeıiniń tómendigin eskere otyryp, rıeltorlyq kompanııalar men jeke rıeltorlardyń barlyǵy úshin bir tıptik shart jasaý qajet sııaqty. Munyń ózi, ásirese «qara rıeltorlardyń» alaıaqtyǵyna tosqaýyl qoıar edi.
Jýyrda Parlament Májilisiniń depýtaty Oljas Quspekov elimizdegi rıeltorlyq qyzmettiń tolǵaǵy jetken máseleleri jóninde Premer-mınıstrdiń orynbasary – Úkimet apparatynyń basshysy Ǵalymjan Qoıshybaevqa depýtattyq saýal joldaǵan bolatyn. Oǵan berilgen resmı jaýapta qazir Úkimet rıeltorlarǵa senimsizdik ulǵaıǵanyn, olardyń qyzmetiniń baǵasy qymbattyǵyn jáne osy salada alaıaqtyq faktilerine jol berilgendigin eskere kelip, rıeltorlyq qyzmetti zańnamalyq retteý máselelerin qarastyryp jatqandyǵy málimdelgen. Olardyń ishinde tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi zańnamaǵa rıeltorlyq qyzmetti retteý boıynsha ózgerister engizý, qoldanystaǵy «Jyljymaıtyn múlik naryǵyndaǵy rıeltorlyq qyzmetter» ulttyq standartynyń bazasynda «Kásibı rıeltor» úshin ólshemsharttar ázirleý, adal rıeltorlardyń ashyq elektrondyq tizilimin ázirleý, rıeltorlardyń qyzmetin Yandex taxi-ge uqsas platformalyq jumyspen qamtý boıynsha Qarjy, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrlikteriniń qanatqaqty jobalaryna qosý sııaqty utymdy sharalar bar. Osy sharalar kesheni sozbaqqa salynbaı ári dáıekti túrde iske asyrylatyn bolsa, rıeltorlyq qyzmet salasynda tártip ornatylyp, azamattar quqy senimdi qorǵalatyn kún alys emes.