«Kúzeýdeniń» ǵajaptyǵy kesh kelgen mahabbattyń baly men ýytyn qatar tatqan adamnyń taǵdyryn ulttyq bolmys deńgeıine alyp shyǵyp sýretteýinde» dep tamsanar edi Qýanyshbaı Qurmanǵalı aǵamyz. Sodan ári Aqseleýmen birge, onyń keıipkerlerimen de arlas-quralas bolǵandaı kósile jóneler edi. Paıǵambar jasyna jetken Yrshymannyń jesir áıel Torǵynǵa degen mahabbatyn eldiń sózinen de, kózdiń suǵynan da aqtap aldy ǵoı Aqań. On bir balasy bolǵan, sodan jalǵyz ǵana bala qalǵan. Báıbishesin de jaqsy kóredi. Ol Torǵyndy jaqsy kórdim eken dep, óziniń otbasyn tastap ketpeıdi. Báıbishesi men Torǵynnyń arasyndaǵy qarym-qatynas ta qazaqy. Aqań ádeıi soǵan keltirip jazǵan.
Ádebıetten ulttyq boıaý izdep jatamyz. Negizi jazýshy retinde alyp qaraǵan kezde, Aqseleý Seıdimbek aǵamyz neni jazý kerek, qalaı jazý kerek, qaı turǵyda jazý kerek, osyny jaqsy bilgen. Bul jerde qazaq dep alaıyqshy, qazaq pen onyń júrgen ortasy – tabıǵatpen arasyndaǵy baılanysty áserli sýrettegen. Bir kórgen tústeı bolyp óte shyǵatyn kúzdiń mezgili bar emes pe, ádemi. Qara sýyq áne túsedi, mine túsedi, sylbyrań jańbyr áne bastalady, mine bastalady dep otyrǵan kezdegi kúz. Bul kúz bizdiń Yrshyman degen bas keıipkerimizdiń ómiriniń de kúzi. Eldiń bári eleńdep qysty kútip, kishkene qytymyrlanyp, bas-aıaǵyn túgendep, etek-jeńin jınaı bastaǵan. Jer qarap júrgen Yrshyman ormanshynyń úıinde jalǵyz balasymen otyrǵan jesir áıel Torǵynǵa tap bolady. О́zi ádemi, kelisti kelgen kelinshek pisip-tolysyp, jemisin bermese obal-aý deıtindeı shaqqa kelip te tur.
Kúzeýge kóship kelip jatqan kez. Yrshyman aqsaqal ózine jyldaǵydaı kómekshi almaıdy. Jalǵyz ul Qudaımendi, báıbishesi Ýákılá bári tańǵalyp qalady. Olardyń suraǵyna qanaǵattanarlyqtaı jaýap aıtylmaıdy. Sóıtse otaǵasynyń ormanshynyń jesiri Torǵynǵa kóńili ketken eken. Retin taýyp baryp bir túsedi, eki túsedi, sóıtip aralary jalǵasyp ketip, aıaǵynda Torǵyn bala kóteredi. Kúzgi tabıǵattyń bolyp-tolyp, pisip turǵan shaǵy. О́mirge sábı ákelip, bala súıýden artyq qandaı baqyt bar. Biraq myna kúzdiń sońynda adamnyń bir bitpeıtin isi sııaqty ókinishter bolady emes pe. Aǵasy keledi de, Torǵyndy bir kúnde kóshirip alyp ketedi. Sol kezdegi Yrshymannyń ókinishinde shek joq. Kúzdiń sońynda tabıǵattyń alasuryp, borandatyp, qarlatyp, jaýyndatyp ketetin kezi sekildi. Myna bir tusy oqyrmandy eriksiz eliktirip áketedi. Yrshymannyń báıbishesi Ýákılá kele jatyr. Ýákılá kele jatqan kezde, Torǵyn ne isterin bilmeıdi. Úıdiń ishinde kútsem be eken, syrtta kútsem be eken deıdi. Torǵynnyń syrtqa shyǵyp turǵan kezin sýrettegenin qarańyzshy, keıipkerdiń qımyl-áreketi men psıhologııalyq jaı-kúıi qalaı úılesip tur, soǵan nazar salyńyzshy. Baıqampazdyqtan týǵan ondaı kórinisti búgingi kúni múldem umyttyq, keshegi kúni de ekiniń biriniń qalamyna ilikpegen. «Esiktiń aldyna da boıy syımaı, qaıtadan ishke kirip ketti» deıdi.
Yrshymannyń qarapaıym qazaq bolǵanda da, sol kezdegi aqsaqaldardyń úlken tulǵa ekenin, eldiń ishinde tutqa bolyp otyrǵanyn kórsetken. Sony eki áıeldiń kózimen ádemi bergen. Stalındik qýǵyn-súrgin bar. Asharshylyq bar. Soǵys bar. Kishkentaı balalar jappaı qyrylyp qala bergen túrli náýbetter, aýrý-syrqaýly zamandar bolǵan. Yrshymannyń da onshaqty balasynan jalǵyz Qudaımendi qalyp otyr. Qazaqtyń sanyn kóbeıtsek degen oı Aqseleý Seıdimbektiń jas kezindegi alǵashqy povesteriniń birine osylaı arqaý bolypty.
Iá, kúzeý – kúzgi qonys. Qystaý, kókteý, jaılaý dep atalatyn qonystardyń biri. Aqseleý Seıdimbek kúz demeı, kúzeýdi ádeıi tańdapty. Kúzeý – kózden tasa, ońasha. Eshkim mal-jannyń mazasyn almaıdy.
Mine, bıyl da tamyljyǵan tamyzben qımaı qoshtastyq. Malshylar endigi jaılaýdan kúzeýge kóshken bolar. Osy kúzeý dese, Aqseleý aǵa esime túse ketedi. Sizdiń she?..
Oralhan. «Qasqyr ulyǵan túnde»
Al qys kelgende Oralhan Bókeıdiń «Qasqyr ulyǵan túnde» áńgimesi eske túsedi. Jazýshy munda óte qatal, sonymen birge erekshe aıaýly taqyrypty kótergen. Jaqsy azamattar Oralhan Bókeıdiń taǵdyryndaǵy on erekshelikti aıtypty. Sonyń ishinde eki-úsh erekshelikti mıyma toqyp qalǵan ekenmin. Sonyń biri – «Oralhan Bókeı qyzdardyń arasynda óskennen keıin áıel adamdardy jaqsy qadirlep, baǵalaǵan eken. Ekinshisi telefony bola tura, qaryndasy Mánshúkpen hat jazysyp turǵan eken. Úshinshisi «Apamnyń astaýy» degen shap-shaǵyn qysqa áńgimesinde «apam meniń» degen sózdi bes ret qaıtalapty. Mine, kórdińiz be? Oralhan Bókeıdiń áıel adamdardy qalaı qadirleıtini bir ǵana shyǵarmasynda emes, barlyq shyǵarmasynan kórinip turady. Ásirese Oraǵańnyń «Qasqyr ulyǵan túnde» áńgimesinde qyz balaǵa degen aıaýly sezimi anyq kórinedi. Bul áńgime 70-jyldary jazylypty. Ol kezde biz mektep jasyndaǵy balamyz.
Bizdiń keıipkerlerimiz avtobýspen jolǵa shyqty. Olardyń barar jeri qaharly qys patshalyq qurǵan Altaı ólkesi. Qyz bala men jigittiń arasyndaǵy áńgimeden qandaı jerge bara jatqandaryn seze bastaımyz. «Oraǵańnyń týǵan jeri ataqty Buqtyrma ańǵary, – dep edi Asqar Altaı ózara áńgimeleskenimizde. – Ol zamanda ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń orman bolatyn. Mysaly, Altaıda Júndi qaraǵaı degen jer bar. Qaraǵaı jún sekildi ósken. Ańnyń ishinde tumsyǵy óte jińishke túlki bolsa, sol túlkiniń tumsyǵy ótpeıtin jerleri bolady. Syńsyǵan qalyń orman, óte sýyq jer. Tipti keıbir jerlerinde 60 gradýsqa deıin aıaz bolatyny ras».
Áńgimeniń taqyryby – qorǵansyzdyq. Áıtpese Altaıdyń qysyn saǵynatyndar da bar. Oraǵańnyń Almatynyń qysyn «Túske deıin múıiz, tústen keıin kıiz» degen osy» dep tekirektegenin ózim de kórgem. Mine, Oraǵańnyń keıipkeri, bálkim ózi, avtobýsta tanysqan qyzben birge Altaı jaqqa ketip barady. Qorǵansyzdyq demekshi, qorǵansyzdy qasqyr da basynady eken.
Esimi elge tanys Beksyrǵa Danyshpanov degen aǵamyz bar. Sol kisiniń «Anamnyń aıtqany» dep aıtyp júretin áńgimesi bar. Sonda: «Bizdiń sábı kezimizde ákem qoı baǵady eken. Ákemdi áskerge shaqyrady, ol kezde alty aılyq balamyn. Ákemniń ornyna sheshem qoı baǵyp qalǵan. Soǵys ýaqyty. Eshkimmen hat-habar alyspaıtyn kez. Bir otar qoıǵa sheshem ıe bolyp qaldy. Turǵan jerimiz tasqora. Sonyń janynda jerkepede sheshem bes balamen turyp, toqty baqty. Tóńirekte ulyp júrgen qasqyrlardy jolatpas úshin kolhozdyń bergen myltyǵyn atady. Soǵys kezinde qasqyrlar da soǵysqa shyqqan sııaqty qutyrdy. Bir jaǵynan olar da ash. Odan keıin sheshem ot jaǵady. Sonda da qasqyrlar tóńirektep júredi. Sheshemniń aıtýynsha, kózderi jaltyldap ottan kórinip turady deıdi. Ákem aǵashqa ilip qoıǵan soqanyń temiri bar eken. Sheshem tún ishinde dalaǵa shyǵady da, soqany urady. Sóıtip júrgende sheshem aýyryp qalypty. Balanyń úlkeni 12 jasta. Qasqyrlar sol kezde basynady. Toqtyǵa erkin kiredi. Tipti biz turyp jatqan kepeniń tóbesine shyǵyp oınaıdy. Sheshem jazylǵansha kolhozdyń toqtysynyń otyz paıyzdaıyn qasqyr jep qoıdy”.
Qasqyr da adamnyń álsizdigin biledi. Oralhan Bókeıdiń áńgimesinde qyz balanyń álsizdigi, náziktigi, qorǵansyzdyǵy áńgimelenedi. Anyǵynda qasqyrdyń álsizdi basynýy emes, basqa da oılar aıtylyp otyrǵany belgili.
Nurlan tapsyrmamen ary qaraı ketip bara jatyr, Araı avtobýs barmaıtyn aýylynyń tusynda qalyp bara jatyr. Sondaǵy qyzdyń: «Sizder anaý jańa qurylysty jazasyzdar, bizdiń aýyldy jazbaısyzdar» degen nazy qandaı deseńizshi?
Nurlan sosıalızmniń jetistigi retinde salynyp jatqan jańa qurylysty kórip, qaıtar jolda qyzdyń aýylyna soǵady. Qara jamylǵan aýyldyń ústinen túsip, qyzdy jaıaý ketip bara jatqan jerinde qasqyr jep ketkenin biledi. Jazýshy áńgimeni tosyn sóılemmen aıaqtaıdy. «Men ómirimde túńǵysh ret bas redaktordyń tapsyrmasyn oryndaǵan joqpyn. Men anaý shamdary samaladaı janǵan jańa qurylys týraly maqalany jazǵan joqpyn» deıdi.
Biz biletin Oralhan Bókeıdi «Júris-turysy tákkapar, asqaq sóıleıtin, jazǵanda kósilte jazatyn romantık jazýshy» dep esepteıdi. Biraq onyń shyǵarmalarynda qatal realızmniń qany tamyp turǵanyn baıqaı bermeımiz. Áserese «Qasqyr ulyǵan túnde» degen áńgimesinde Oralhan ózin naǵyz realıst jazýshy retinde kórsetedi.
Qazir myrza kúz, alda qara kúz, qońyr kúz, boqyraý bar. Dese de, Altaı jaqta qys erte túsedi. Mal-jan, qora-qopsy, jem-shóp qysqa daıyn shyǵar. Al shaǵyn aýyldarǵa baratyn joldar men kólikter qalaı eken? Ony da bir tekserip, túgendep qoıǵan artyq emes. Zaman tynysh bolǵanmen, taýdan túsip, aýylǵa qonaqqa kelip ketetin qasqyrlar áli de bar...
Tobyq. «Otamaly»
Iá, tamyz támam. Qyrkúıekke ıek arttyq. Qyrda qarbalas. Tabıǵatqa táýeldi halyqpyz. «Qystan aman shyqsaq» dep qoıatynymyz bar. Sondaıda ishińnen myrs etip kúlesiń. Bálkim, «Otamaly» eske túsetin shyǵar. Mezgil-mezgil osyndaı shyǵarmalardy oqyp qoıǵan artyqtyq etpeıdi. Aıtpaqshy, «Otamaly» da adamnyń úılenýi kerek ekenin, onyń qazan-oshaǵy bolýy kerek ekenin, ol sharýany umyt qaldyrýǵa bolmaıtynyn meńzeýmen bastalady. Otamaly baıǵa tabıǵat qubylysyn aıtýǵa keledi. Baıdyń ózi kıiz úıdiń ortasynda otyrady, ol da bir obraz. Ony alǵash oqyǵan kezde jurt túsinbeı qalýy múmkin, mynaý shynymen baı kisi eken dep. Ol endi oqyrmandy qyzyqtyrý úshin aýyzsha áńgimelerde aıtyla beretin sıpatta qyzǵylyqty obraz retinde alynǵan, onyń mıstıkalyq beıne ekeni shyǵarmanyń aıaǵyna kelgen kezde kórinedi.
Halyq qamsyz, «kóktem shyqty ǵoı, endi maǵan jyly kıim ne kerek?» dep, qamsyzdyq bılegen kez. Otamaly dep atalatyn tabıǵat qubylysy jan ıesi retinde keıiptelip, ol da bir obrazǵa aınalǵan. Bul jerde keıipkerler sanaýly ǵana. Japanbaı, Otamaly, sonan keıin tabıǵattyń ózi. Basqa bul jerde baıdyń báıbishesi degen sııaqty qosalqy bir-eki ǵana keıipker bar. Shyǵarma bastalǵan sátten-aq oqyrmandy birden tartyp áketedi. Aýyzsha aıtylyp-aıtylyp, ábden qalypqa túsken ańyzdyq jeli. Jazýshynyń sheberligi sol, osy ańyzdyq jeliniń negizgi júlgesinen aırylmaıdy. Sony ustap otyrady. Keıbir jazýshylar ózderi jazyp otyrǵan shyǵarmany qaıta-qaıta óńdep-jóndeımin dep, halyqtyq bolmys-boıaýynan ajyratyp alady. Myna jerde halyqtyq bolmysy, boıaýy, halyqtyń sóıleý tásili, áńgimeshildigi bári saqtalǵan. Shyǵarmanyń basty ereksheligi osynda jatyr.
Bizdiń ádebıettanýdaǵy talǵamymyzdy keńestik ıdeologııa buzyp jibergen. Tobyq Jarmaǵambetov ádebı ortadan jas kezinde ketip qalǵan. О́ziniń ákesi joq. Sheshesi bar. Sol sheshesiniń jaǵdaıyna qarap, talantty jazýshy bolsa da oqýdy bitire salady da, aýyl qaıdasyń dep tartyp otyrady. Aýylda jaı qarapaıym muǵalim bolady. Jazýshylyq eńbegi sosrealızımmen, keńestik ıdeologııamen búlinbegen áli. Bizdiń kóptegen jazýshylarymyz úırenshikti, qasań qalypqa túsip alady da, sol qalyptan ómir boıy shyǵa almaı-aq ketedi. Tipten jańasha kózqarastaǵy úlken synshymyz Zeınolla Serikqalıevtiń óziniń osy «Otamalyǵa» jazǵan alǵysózi kishkene kúmán týdyrady. «Bul áńgime ne úshin kerek? Bul áńgime ata-babamyzdyń ótken ólmeshi ómirin, aýyr-azapty tirshiligin tanyp, túsiný úshin kerek. Bul áńgime búgingi baqytty baǵalaý úshin kerek», deıdi. Bul endi eshqandaı da ádebıetti taný, ádebı syn emes, bul kádimgi ıdeologııaǵa qyzmet etip turǵan sóılemder emes pe.
Iá, namysqa shapqan tustarda aıtamyz. Sózimizge súıeý etemiz. Bylaıǵy kezde Tobyq Jarmaǵambetov degen famılııa atalmaıdy. Qadyr Myrza Álı: «Tóleýjan Ysmaıylovtyń bir ózi qandaı talant bolatyn! Qaljan Nurmahanov she? Aıqyn Nurhatov she? Aqan Nurmanov she? Tobyq Jarmaǵambetov she? Men tek aýzyma birinshi túskenderin ǵana aıttym. Ondaı-ondaı daryndardyń sany júzdep bolmaǵanmen, ondap sanalady. Birinen-biri ótken talanttar edi. Negizinen túk bitirip jarytpaı, birinen keıin biri ketti. Jazbaq túgili oılanyp ta úlgermegen tárizdi. Erte, tipten erte dúnıe saldy, jaryqtyqtar!» – dep jazypty.
Bizdegi kórkem shyǵarmalardyń eń basty kemshiligi nede? Qasańdyǵynda. Oqyǵanda qınalasyń. О́zińiz qarańyzshy, bizdiń jadymyzda ne bar? Jadymyzda batyrlar jyry, lıro-epostyq jyrlar, epıkalyq sýretteýler bar. Sonyń bári bizdiń jadymyzda jattalyp qalyp qoıǵan. Jattalyp qalyp qoıǵan sebebi, erkin tynystylyǵynda. Shyǵarmany qursaýlap qysyp tastamaıdy.
Eger «Otamaly» tek sol halyq aýzyndaǵy daıyn ańyzdyń negizinde týa qaldy desek, qatelesemiz. Sıýjettiń ǵana bas-aıaǵyn alyp qarasańyz, basynda baı otyr, murty zerendegi shubatqa malynyp. Jaımashýaq kez, qar ketken, jer kishkene jipsigen. Otamaly kelip, aýa-raıynyń buzylyp bara jatqanyn, mundaı jaǵdaıda maldy óriske shyǵarǵanda qınalatynyn, tipti bunyń qaýipti jaǵdaı ekenin eskertedi. Zerendegi shubatqa murtyn malyp otyrǵan baıdy áýelgide mıstıkalyq obraz dep oılamaıtynymyz ras. Odan qoldaý tappaǵan Otamaly boranda qoımen birge adasyp júrip, jan berý ońaı emes ekenin kórsetip, janushyra qatty aıqaılap, qolyndaǵy taıaǵyn qulashtaı laqtyryp, baǵanaǵy bes kúndik borannyń omyrtqasyn úzip qulatady. Bes kúndik boran sol kezde bitedi. Sol kezde qasyna qazan-oshaǵy ushyp keledi. Qarasa kıiz úı de paıda bola ketedi. Kıiz úıdiń ishinde baı otyr. Kenet, baıdyń murty úgilip túsip, ózinen ózi byqsyp janyp, bir ýys kúlge aınalady. Kún jylydy degen sóz, kórdińiz be. Aldyn-ala jasalyp qoıǵan tabıǵattyń tabyty bar. Otamaly sol jerge keldi da óldi, mine, bitti. Kórdińiz be, qalaı qıystyrǵan.
Nege osylaı jazyp otyr, sony baıqadyńyz ba, áńgimeshiniń obrazyna kirip otyr jazýshynyń ózi. Avtordyń obal-saýapty bilýi de áser etken. Onsyz mundaı shyǵarma týmas ta edi. Mundaıda qııal qanattanyp ketedi. Qııal júrgen jerde mıstıka qala ma, qosa júredi.
О́te shymyr, óte shynaıy jazylǵan, halyqtyq bolmysynan ajyramaǵan, halyqtyq qalybynda quıyla qalǵan osyndaı keremet dúnıe ádebı aınalysta joq. Sodan da halyqqa sál beıtanystaý bolyp qalǵan, biraq sol halyqtyń óz baýyrynan jaralǵandaı óte tanys dúnıe ekeni de anyq.
Jazýshy degen tabıǵattyń tól balasy. Jyl mezgilderi men aı erekshelikterin aıtsań, sol týraly jazylǵan bir shyǵarma esińe túse qalady. Bul dástúr aýyz ádebıetinde de bar, biraq biz úshin Abaıdan bastalady. «Erte barsam jerimdi jep qoıam dep, Yqtyrmamen kúzýede otyrar baı» deıtin malsaq jandar qazir de bar. Kúzeý kúıtti bolsyn, aǵaıyn!