Memleket maqsat etken yqpaldy Parlamenttiń qurylyp jatqany Prezıdent sózinen kórinis tapty. Osy jolǵy Joldaýda kórsetilgendeı, Salyq kodeksiniń asyqpaı jan-jaqty ári keshendi túrde ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý úshin keıinge qaldyrylǵany óte quptarlyq qadam boldy. О́ıtkeni salyq salýshylar men tóleýshiler arasynda kelispeıtin tustar barshylyq. Halyq únine qulaq asatyn memlekette bıznes pen halyqtyń kedergisiz emin-erkin damýyna múmkindik beretin zańdar kóbeıý kerek.
Bıýdjet shyǵystaryn azaıtyp, kiristerin kóbeıtý joldary taǵy da usynyldy. Úkimet jańarsa da, Prezıdent tapsyrmalarynyń túgel oryndalmaı jatqany qynjyltady. Ekonomıkany ártaraptandyrý arqyly birqatar jetistikke qol jetti. Prezıdent Úkimet pen ákimderge elimizdiń turaqty damýyna múmkindik beretin jańa tetikterdi taýyp, ekonomıkanyń qurylymyn ózgertýdi tapsyrdy. Ekonomıka ósken saıyn áleýmettik teńsizdiktiń azaıyp, orta taptyń kúsheıe túsetinin, kez kelgen istiń tıimdi ólshemi, árbir sheshim, árbir jobanyń eń aldymen elge paıdaly bolýy kerektigin eskertti.
Joldaýda naqty sektordy nesıelendirý, ıaǵnı shaǵyn jáne orta bıznesti qarjylandyrýdyń sheshimin tappaǵany, bunyń iskerlik ortanyń belsendiligine, ekonomıkanyń turaqtylyǵyna jáne dáıekti damýyna kedergi keltirip jatqany aıtyldy.
Prezıdent búgin Úkimet pen Ulttyq bankke bankterdiń ekonomıkaǵa kóbirek qarjy quıýyn qamtamasyz etý úshin ońtaıly sheshim qabyldaýdy usyndy. Bizdiń bankter rasynda da eń kóp paıda tabady. Buǵan joǵary ósimder dálel. Sondyqtan bank aksıonerlerinen dıvıdendine sáıkes salyq tóleýin talap etý durys talap. Ekinshi deńgeıli bankterdi saýyqtyrý úshin kezinde memleket kóp shyǵyndalǵan. Ár almaqtyń salmaǵy bolady. Salyqty halyq ta, basqa da irili-usaqty bıznes ókilderi de ádil tólep jatqanda, bankterdiń shet qalǵany ádiletsizdik bolady. Prezıdent bul baǵytta bankter týraly jańa zań qajettigin atap ótti. Qos qoldap qoldaıtyn bastama dep esepteımin.
Sonymen qatar Prezıdent ekonomıkany qarqyndy damytý úshin tek memleket qarjysyna súıenbeı, jeke ınvestısııalardy tartý arqyly iskerlik belsendiliktiń artýyna qolaıly jaǵdaı jasaýdy tapsyrdy. Máselen, «Qarmet» metallýrgııa kombınaty otandyq ınvestordyń qolyna tıgen soń, ahýal turaqtalyp, kásiporyn jańǵyrtyla bastaǵan. Bul – Prezıdent qabyldaǵan mańyzdy sheshiminiń jemisi. Byltyr tizimi jasaqtalǵan 17 iri jobada óńdeý tásilin myqtap meńgerýge basymdyq berilgen. Memleket basshysy meńzegendeı óńdeý isi júzege asyrylsa, ulttyq ekonomıka alǵa jyljıtyn edi. Munaı-gaz-hımııa salasyn odan ári damytýǵa basa nazar aýdaryldy. Nátıjesinde, polıpropılen jáne polıetılen shyǵaratyn aýqymdy jobalar júzege asyryla bastady. Prezıdenttiń óndiristi ǵylymı negizde damytý úshin ǵalymdardy jumyldyrý ıdeıasy tıimdiligin dáleldedi.
Elimizde gaz tapshylyǵy uzap barady. Kógildir otynmen qamtylmaǵan aýyldar men tek gazben júretin kólikterdiń qınalyp júrgenine úsh aıdan asty. Prezıdent gaz tasymaldaý baǵdarlaryn ártaraptandyrý jáne onyń qýatyn arttyrý, turǵyndardy jáne ekonomıkany gazben qamtamasyz etý Úkimettiń basty mindeti ekenin eske saldy. Prezıdent jylyna 1 mlrd tekshe metr gaz óndiretin jańa ken oryndaryn ıgerý josparlanǵanyn, alaıda bul jobalardyń tolyq iske qosylmaǵanyn aıtyp, gazdy ishki naryqty qamtamasyz etý úshin tıimdi bólý qajettigine toqtaldy. Jańaózen, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaqtaǵy gaz óńdeý kásiporyndarynyń qurylysyn jedeldetý qazirgi qalyptasqan jaǵdaıdy sheshýmen qatar bolashaqta gaz tapshylyǵyn týyndatpaýǵa qatysty qabyldanǵan quba-qup sharalar desek jańylmaspyz.
Aqsha da, basqa da jetkilikti kezeńde aýyldardyń jabylýy ákimderge syn. Prezıdent ár joly bıýdjettiń tıimdi ıgerilýin talap etip keledi. Al keı ákimder aýyldardy ekonomıkalyq tıimsiz dep tanyp, jabýǵa asyǵyp jatyr. Bıylǵy Joldaýda taǵy da ınfraqurylymǵa qatysty ózekti máseleler kóterildi. Prezıdent energetıka jáne kommýnaldyq sharýashylyq salasyn jańǵyrtý jónindegi ulttyq jobany jyl sońyna deıin bekitý kerektigin qadap aıtty. Aýyldar men qalalardy ınfraqurylym, gaz, energııamen qamtamasyz etý – basty mindet. Osy salalarda tapshylyqty joıyp, qajettilikterdi óteý sharalarynyń qabyldanýy, Prezıdent aıtqandaı aýyldardyń jabylýyna sep bolmaýy kerek. Jyl saıyn energetıka jáne kommýnaldyq sharýashylyq salasyna qyrýar qarjy bólinedi. Odan bólek, tarıf esebinen tartylatyn monopolısterdiń salaǵa salatyn ınvestısııasy taǵy bar. Alaıda tarıf óskenimen jańǵyrtý jumystary qarqyndy júrgizilip jatqan joq. Al tutynýshylar men ekonomıka ósken saıyn energııaǵa suranys artyp jatyr. Álem ishki suranysty atom energetıkasy arqyly qamtamasyz etip keledi. Damýshy memleketterde bir emes, birneshe atom elektr stansalary jumys istep tur. Elimizdiń tozyǵy jetken JES-teri qajetti energııany óndirýge jaramaıdy. Olardyń ózin halyqaralyq talapqa saı kómirden ekologııalyq otynǵa kóshirý kerek. Gaz qory qashanǵa deıin jetedi? Sondyqtan atom energetıkasyn damytý mańyzdy bolyp tur. Bul baǵytta mamandar daıarlaý odan da mańyzdy desek te bolady.
Maman demekshi, óndiristik, fızıka, atomdyq fızıka jáne basqa da qajetti salalarda maman jetispeıdi. Tipti maqta sortyn rettep, ónim kólemin arttyrýǵa kúsh jumsaıtyn maman joq. Aldyńǵy Joldaýlarda maman daıarlaý máselesi kóterilgen. Bul taqyryp áli kúnge ózektiligin joımaǵan. Álemniń damyǵan elderi sııaqty bir emes, birneshe AES qajettiligi týyndasa, qalǵanyn salatyn da óz mamandarymyz qajet emes pe? Sondyqtan atom energetıkasyn tereń túsinip, salany meńgeretin maman daıarlaýǵa azamattar úles qossa, nur ústine nur bolmaq. Qazir túrli áńgime taraǵanymen ıgiligin kóretin ýaqyt jetkende qýanarymyz anyq. Prezıdent halyq únine qulaq asatyn memleket retinde AES salýdy referendým arqyly sheshýdi jón dep tapty. Bul da bolsa Ádiletti Qazaqstannyń qadamy dep bilemiz. Al aldaǵy jyldyń «Jumysshy mamandar» jyly bolyp jarııalanýy mamandyq ıelerine tyń serpin beredi degen senimdemiz.
Kásiptik bilim salasyn reformalaý – ýaqyt talaby. Kezinde keńes ókimeti orta arnaýly oqý oryndarynyń túlekterimen-aq óndiris pen kásiporyndardyń tirligin túletti. Prezıdent kásiptik bilim berý isin reformalaý – ekonomıkanyń ósimin qamtamasyz etý jáne ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý úshin asa qajet qadam dep tapty. Jumysshy mamandar qoǵamǵa óte-móte qajet ári joǵary suranysqa ıe bolyp tur. Jastarǵa mamandyq tańdaýda jón silteý kerek. Qaptaǵan zańger pen ekonomısten ne quqyqtyq, ne ekonomıkalyq júıe jónge kelmese ne paıda? Odan da elge de, ózine de paıdaly mamandyq tańdaǵan jón. Shetelge ketkende de sol qara jumysty isteıdi. Bizde sol qara jumys kúshiniń eńbegi baǵalana bermeıdi. Dızbalansqa ákep jatqany – osy sebep. Báribir de jumystyń kózin tapqan adam baılyqtyń kózin tabady. Eń bastysy, ol jumysty súısinip isteý kerek. Sonda ǵana tabandy eńbek tabysty bolady.
Qaırat BALABIEV,
Májilis depýtaty