Qımas qazynanyń joqshysy (esse)

Jákeń bul dúnıede bar bolǵany qyryq toǵyz jyl ǵana ómir súrdi, al prozashy úshin muny qyrshyn jas deýge bolady. Artyna ólmeıtuǵyn eki týyndysyn qaldyrǵan sýretkerdi óziniń fánıdegi eń basty mıssııasyn oryndaı alǵan baqytty jandardyń qataryna jatqyzýǵa ábden negiz bar. О́nerde máseleni san emes, sapa sheshetinin de umytpaǵan jón. Máselen, qazaqtyń qulaǵy túrik, kózi qaraqty oqyrmandary jaqsy biletin Tobyq Jarmaǵambetov óziniń «Otamaly», Aqan Nurmanov «Qulannyń ajaly», Bolat Qanatbaev «Kerek adam», «Jer basyndaǵy jalǵyz úı» atty birdi-ekili shedevri arqyly ózderiniń ardaqty attaryn ulttyq ádebıetimizdiń tarıhyna óshpesteı etip jazyp ketti. Al tirisinde tom-tom otyz-qyryq kitap shyǵarǵandarymen solardyń ishinen sońyna ilip alar esh­teńe qaldyra almaǵan jazǵyshtardyń sanynda qısap joq álemdik ádebıettiń tájirıbesinde.

Álemdik kórkemsóz óneriniń tarıhynda da birli-jarym tańdaýly shyǵar­malarmen-aq dúnıejúzilik ádebıettiń shejiresinen oıyp turyp oryn alǵan qalam ıeleri barshylyq. Aıtalyq, A.S.Grıboedov «Gore ot ýma», A.N.Ostrovskıı «Besprıdannısa», Ýılıam Tenessı «Tramvaı «Jelanıe», «Steklıannyı zverınes» dep atalatyn bir-eki dramalyq pesalarymen-aq dúnıe júziniń eń ataqty, mártebeli teatrlarynyń sahnalaryn, mine, júzden astam jyl boıy tańǵaldyryp keledi. Aldaǵy qıly zamandarda da osy mádenı úrdistiń jalǵasa beretinine kúmán joq. Nege deseńiz, umytylatyn dúnıeler araǵa ári ketkende jıyrma-otyz jyl­dyń muǵdarynda-aq umyt bolady, al júz jylda da óziniń qunyn joımaǵan shedevrler myń jyldan keıin de jasaı bermek.

Jaqsylyq Túmenbaev – halyq­shyl hám ultshyl jazýshy. Onyń basty mu­raty Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan ke­ıin­gi ulttyq tóltýma bet-beınesi­niń qaı­maǵy buzyla qoımaǵan qara­pa­ıym qazaq aýyldaryndaǵy eńbekshi jandardyń obrazdaryn keıingiler­ge kórkem ádebıet­tiń betine hattap berý bolǵanǵa uqsaıdy. О́ziniń «Aýyl shetindegi úı», «Aýyl men Almatynyń arasynda» dep atalatyn eń úzdik eki shyǵarmasynda ol osy mindettiń údesinen tolyq shyǵa aldy.

Jákeńniń eń súıikti keıipkerleri eń aldymen aýyl qarttary-tyn. Nege deseńiz, jyl ótken saıyn metropo­lııa­nyń buratana halyqtardy orystan­dyrý saıasaty men jahandyq ýrbanıza­sııa úderisiniń áserinen birte-birte kómeskilenip, joıylýǵa bet alǵan ulty­myzdyń obal-saýap, ar-ıman dep atalatyn eń asyl qasıetterin áli de óz boılarynda tókpeı-shashpaı saqtap kele jatqan aq jaýlyqty aq kempirler men qaıyspas qara nar syqyldanǵan qara shaldarymyz edi. Al halqymyzdy 250 jylǵa sozylǵan otarshyldyq kezinde onyń tóltýma tabıǵatynyń múlde shaıy­lyp, jeke-dara etnos retinde joıylyp ketý qaterinen saqtap kele jatqan qarttarymyzdyń boıyndaǵy eń qymbat qasıetteri-tin.

Jazýshy J.Túmenbaevtyń sanaly ómiri ultymyzdyń bolý nemese bol­maı bordaı tozý sekildi qatal dılem­manyń aldynda turǵan almaǵaıyp sha­ǵyna tuspa-tus keldi. Ol óziniń shyǵar­mashylyq qyzmetinde keńestik ómir saltyna, onyń resmı ıdeologııasyna saı kele bermeıtin, otarshyl bıliktiń qolaıyna jaqpaıtyn osyndaı buralań joldy tańdady.

HH ǵasyrdyń sońyna taman tirshilik keshken sol kezdegi keńes memleketiniń qaramaǵyndaǵy biz sekildi Máskeý jaq­qa qarap jáýteńdeýdi mańdaıyna jaz­ǵan táýeldi halyqtardyń taǵdyry, sy­pa­ıylap aıtqanda, kisi qyzyǵarlyqtaı emes-tin. Osy arada sonyń bir mysaly retinde patshalyq Reseı zamanyn bylaı qoıǵanda, odan bergi tarıhta tek jetpis jyldaı ǵana ómir súrgen keńes­ter odaǵy dep atalatyn sosıalıstik ım­perııanyń kezinde burynǵydan da erekshe qarqynmen júrgizilgen orystan­dyrý saıasatynyń nátıjesinde osy memleket­tiń qaramaǵyndaǵy toqsanǵa tarta az sandy buratana ulttyń kelmestiń kemesine minip, jeke etnostyq birlik retinde adam­zat tarıhynyń sahnasynan birjola joıylyp ketkenin aıtsaq ta jetkilikti.

Otarshyl bılik aldyna qoıǵan osyndaı «izgi» josparlaryn júzege asyrý úshin jıyrmasynshy ǵasyrdyń sekseninshi jyldaryna qaraı atalǵan ıdeologııalyq maıdanyn burynǵydan góri údete tústi. Ol úshin onyń resmı ta­rıh­namasy men úgit-nasıhat mashınasy qazaqqa tán qadir-qasıet ataýlynyń barshasyn endi ósip kele jatqan jas urpaqqa qubyjyq etip kórsetýden ja­ńylmady. Halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan kóshpeli órkenıeti varvarlyqtyń, zamana kóshinen artta qalýshylyqtyń rámizi retinde obraz­dalyp, al elimizdiń táýelsizdigi, azat­tyǵy úshin kúresken el basshylary men batyrlary túgi syrtyna shyq­qan jabaıy ultshyldar, halqyn art­qa qaraı súıreıtin kertartpalar retinde sýrettelip, nasıhattaldy. Osylaısha, birte-birte birjola orys­tanǵan jastarymyzdyń arasy­nan ótkeninen múlde qol úzgen, ult­tyq, qazaqylyq ataýlyǵa zamana kóshi­nen múlde artta qalýshylyqtyń bel­gisi retinde jıirkene qaraıtyn, al ǵasyr­lar boıy qalyptasqan qazaq mo­rali men etıkasynyń tutynýshylaryn «mám­better» dep qorsynatyn tyrnaqsha ishin­degi «jańa qazaqtar» dep atalatyn ózgeshe bir tıpiniń tutastaı armııasyn qa­lyptastyra bastady. Solardyń kóme­gimen qazaqty óz qolymen ózin tun­shyqtyrý, ıaǵnı «Sekseýildi sekseýil­men uryp syndyrý» dep atalatyn otar­shyldardyń baǵzydan kele jatqan kánigi saıasatynyń zamanǵa saı jańa bir úlgisi, modeli jasaldy.

Jákeńniń «Aýyl men Almatynyń arasynda», «Aýyl shetindegi úı» dep ata­latyn baıandary da osyndaı keńes­tik, orystyq otarlaý saıasatyna qar­sylyqtan týdy. Sebebi avtor atalǵan shyǵarmalarynda sol kezdegi keńestik ádebıette ústemdik quryp turǵan so­sıalıstik realızm dep atalatyn meto­dologııalyq trendtiń talaptaryna saı qazaqtyq, ulttyq qadir-qasıetti kúni ótken etnostyq klısheler retinde kór­setýdiń ornyna, kerisinshe, olardy barynsha áspettep baǵady. Árıne, sóz óne­riniń tabıǵatyna tán astarly kórkem fılo­sofııalyq órnektermen. Osyn­daǵy «Aýyl shetindegi úıdegi» Omar­ǵalı men «Aýyl men Almaty arasyn­daǵy» Balmeıramdardyń boıynda otarshyldar qomsyna qaraıtyn ultymyzdyń ar men ıman, obal men saýap, kisiniń ala jibin attamaý, zorlyq-zombylyq ataýlyǵa qarsylyq, taǵy basqa sekildi eń joǵary moraldyq, etıkalyq qadir-qasıet tunyp tur. Sondyqtan da olardyń sóılegen sózi men istegen isiniń bári oqyrmandy súısintpeı qoımaıdy. By­laısha qarasaq, solardyń ekeýi de keńes­tik ıdeologııanyń shekpenine eshbir saı kelmeıtin «kertartpa» keıipkerler, otarshyldardyń leksıkasyna salyp aıt­saq, baryp turǵan «mahrovyı nasıo­nalıster». Ne sıqyry bar ekenin qaı­dam, olardy báribir jek kóre almaısyń. Jek kórýdiń ornyna álgi qarttardyń minezine, ózderin ustaý mádenıetine, qylyǵyna, adamgershiliktiń shyńyna shyqqan bekzattyǵyna ishi-baýyryńyz eljirep, eriksiz tánti bolyp otyrasyz. Eseıgende, erteń otanasy men otaǵasy jasyna kelgende, ózińniń de sondaı kisiligi keń qarttar bolǵyń kelip ketedi eriksiz.

Olardyń bárin avtor aıqaılatpaı, qa­rapaıym turmystyq detaldar ar­qyly sýretkerlik sheberlikpen maıdan qyl sýyrǵandaı etip jetkizedi. Máselen, «Aýyl men Almaty arasynda» mynadaı bir eleýsizdeý epızod bar: «Balasy kete berip artyna qaıyryldy. Sonan soń: – Apa, kerek bolyp qalsańyz taǵy da shaqyrtamyz, – dedi ázildegen bo­lyp kúlip. – Tak chto Almatyǵa áli talaı kelesiz.

Budan keıin ol kidirmeı vagonnan shyǵyp ketken. Sol sát poıyz da qoz­ǵal­dy. Balmeıramnyń qulaǵy shyńyl­dap, kóziniń aldy qaraýytyp ketkendeı boldy. Kózin bir jumyp-ashyp, terezege kóz salyp edi, Qýanyshy poıyzben qatarlasa júrip keledi eken. Qolyn kóterip áldene deıdi.

«– Qarǵam-aý, – dedi osy jalǵyz aýyz sózben kóz jasy da ytyrynyp birge shyqqan Balmeıram. – Qarashyǵym-aý, kózimdi ashyp kórgendegi qos jary­ǵymnyń biri-aý, eń bolmasa myna meni... jaman shesheńdi keregiń bar, joq dep aıyrmasań etti. Qarashyǵym-aý, oınap sóıleseń de, oılap sóıleseń etti. Tutynyp bolǵannan keıin laqtyryp tastaı salatyn men bir zat boldym ba saǵan. Sen, shyraǵym, bazardyń nar­qyna qarap sóıleıtin jaldap saýdagerdeı tek ózińniń kerek degenińe qarap jyǵylatyn sııaqtysyń. Sonyńnan qorqam. Keregińdi qýyp júrip talaı qıma­syńnan aırylasyń ba dep qor­qam. Alys-jaqyndy alalamaı, qushaǵy­na dúnıeni túgel sıǵyzatyn peıili keń atanyń uly ediń, qaıdan bileıin, qaıdan bileıin...» (J.Túmenbaev. Men súıgen qyz. – Almaty: «Jalyn», 1981. – 118-bet.)

Bul – kishi uly Qýanyshtyń Alma­tydaǵy úıine nemerelerin baǵýǵa ýaqyt­sha kelgen Balmeıramnyń aýyldaǵy úıine qaıtadan qaıtyp bara jatqan­daǵy analyq ýaıymy. Jalpy, onyń balasy týraly «Sen, shyraǵym, bazar­dyń narqyna qarap sóıleıtin jaldap saýdagerdeı tek ózińniń kerek degenińe qarap jyǵylatyn bolyp alypsyń» deýi negizsiz emes. О́ıtkeni osydan bir apta buryn balasy úıine qonaq shaqyrmaq bolyp qamdanǵanda Balmeıram onyń osy Almatydaǵy aýyldas aǵalaryn da umytyp ketpeýin eskertken. Sonda da balasy: «Olardyń ne keregi bar, aǵalarym bolyp ne qaıyry tıipti solardyń?..» dep, anasyn tyıyp tastaǵan-dy. Mine, eline bet alǵan keıýana osy jaılardy oılap qamyǵady qazir.

Adamdardy óziniń paıdasyna jaraıtyndaryn kerekterge jatqyzyp, paıdasyna jaramaıtyndaryn kerek emester sanatyna qosyp, ekige bólip tas­tap, bazardyń jaldap saýdagerlerindeı bolyp alǵan Balmeıramnyń kenjesi Qýanysh qana ma? Ondaı bolsa, «Jal­ǵyz aǵash orman emes» dep, bas qatyr­­maı qoıýymyzǵa da bolar edi. Alaıda óki­nish­ke qaraı, olaı emes-aý. Sondyqtan ­qaı-qaısymyzdyń da Balmeıram ananyń ýaıymyna biraz bas qatyryp kórgenimiz jón shyǵar, sirá. Shyǵarmanyń sońǵy betin japqannan keıin oıly oqyrmannyń kókeıinde osy tektes talaı suraq qalady. Endeshe, bul kórkem baıan óziniń aldyna maqsat etip qoıǵan eń basty mıssııasyn abyroımen atqaryp shyǵa alǵan degen sóz ǵoı bul.

Jákeńniń «Aýyl shetindegi úı» atty baıanynyń basty keıipkeri Omarǵalı da «Aýyl men Almatynyń arasyndaǵy» Balmeıram keıýana sekildi halqy­myz­dyń ata-babalary salyp ketken bekzat jaralǵan rýhanı jolynan, ulttyq salty men dástúrinen aınymaǵan qarttar­dyń biri. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys maı­danynan eline múgedek bolyp oralǵan ol, qartaısa da áli eńbek etýden qol úzbegen beınetkesh jan.

Omarǵalı aqsaqal tańerteń erte turyp «Batpaqty» aýlynyń bútkil ma­lyn qudyqtan sýarady. Buǵan ony min­dettep qoıǵan eshkim joq. Qarııa aýyldyń tolyp jatqan sıyrlary men usaq maldarynyń ıelerinen bir tıyn aqy da almaıdy. Alaıda soǵan qaramaı qysy-jazy aýyldaǵy jalǵyz qudyqtan saý qalǵan sol qolymen qaýǵa tartyp, bútkil maldyń sýsynyn qandyryp, saýabyn alyp úıine sáskege qaraı bir-aq oralady.

Osyǵan qarap Omarǵalıdy ıis almas momyn, qul minez beıshara deı almaısyz. Máselen, jan degendegi jalǵyz qyzyn ájýalamaq bolǵan aýyldaǵy bir nadandaý, noıys býldozershi jigitti qylǵyndyryp óltirip qoıa jazdaıdy. Birde ol osy ólkede jıi bolyp tura­tyn qumdy borannan keıin tamynyń tap irgesine deıin jetip, taý bolyp úıilip qalǵan bos topyraqtan qutylýǵa álgi traktorshy jigitke tómendegideı ótinishpen qaırylady:

«– Aınalaıyn balam, bizdiń úıdiń jelkesine taý bolyp qum úıilip qaldy, endi bolmasa úıdi basyp qalatyn túri bar. Sony ármen qaraı ysyryp tastaı qoıasyń ba?

Jigit Omarǵalıǵa qaraı buryldy.

– Aqysyna ne beresiń?

– Bir jartylyq.

Jigit basyn shaıqady.

– Onda sonyń ekeýin bereıin.

Bóldózirshi taǵy basyn shaıqady.

– Onda úsheýin bereıin, Qudaıǵa shúkir áneýkúni Áshendi jyǵyp alǵan aqsham bar ǵoı.

– Qyzyńdy berseń... – Jigit taýyp aıtqan adamsha jan-jaǵyndaǵylarǵa mar­dymsı qarady. Omarǵalı bireý tas tóbe­sinen urǵandaı qalshıdy da qaldy. Adam­ǵa kóp tik qadala bermeıtin eki kózi álgi ji­git­tiń búlk etpegen betinen aırylar emes.

– Ne dediń-áı sen?! – dedi sonan soń ázer tilge kelip. – Ne dediń sen ıttiń balasy?!

Omarǵalı kóz ilespes shapshańdyqpen jigittiń jaǵasynan ala tústi. «Myna jyndy qaıtedi-eı?!» – dep, shoshyna jan ushyrǵan jigit ásheıinde syrtynan «on eki múshesiniń altaýy joq» dep mazaq qylatyn jaman shaldyń ýysynan shyǵyp kete almady. Ekinshi bir julqynǵanda ekeýi umar-jumar qulap tústi. Omarǵalıdyń jalǵyz qoly sonda da ajyrar emes, jigittiń alqymyn odan saıyn syǵyp barady...»

Osy bir azǵantaı epızodtyń ózi-aq atalǵan baıannyń basty keıipkeriniń obrazyn jańa bir qyrynan aıqara ashyp-aq tastaıdy. Biz múgedektigine qara­maı ba­balarymyzdyń dostaryna degen me­ıir­bandyǵy men darqandyǵyn, qa­syna kelgendegi qaıraty men qaharyn bir boıy­na syıdyrǵan naǵyz qazaq aza­ma­tynyń márt beınesin kóremiz Omar­ǵalı qarttan. Mine, dál osy sátte sana­myz ben saltymyzda kómeski tartsa da, biz­ge beımálim qudyrettiń kúshimen bári­bir genetıkalyq kodymyzdyń te­reń túkpirine saqtalyp qalǵan bir bek­zat sezimderdiń kenetten dúrk oıanyp júıke-júıemizdi qýalap, bizdiń de boıy­myz­ǵa birtindep tarap kele jatqanyn ańǵaramyz.  Mine, kórkem ádebıet dep atalatyn tekti ónerdiń barlyq qadir-qasıeti de, qudireti de onyń oqyrmandaryn birese oıǵa batyryp, birese san alýan sezim gammalary teńiziniń tereńine alyp ketetin osyndaı jasampaz qudiretinde ǵoı. Iá, ol birese bizdi qýanta da, endi birde qaıǵyrta da alady. Al eger qajet dep tapsa, tirshilikte jasaǵan azdy-kópti kúnálarymyzdan tazartyp, rýhymyzdy izgilendirý úshin álemdik abso­lıýttik ar-ujdannyń qorǵany uly Jaratýshymyzdyń aldynda tizer­letip, táýbemizge keltirýge de shamasy jetedi.

Bul kúnderi bizden tym alysta qalǵan quıttaı aýyldar men sol aýyldyń janymen aǵatyn ıir-ıir ózendi, sol ózenniń jaǵalaýynan áýdem jerdegi shópqorada úıilgen bes-alty maıany ásirese jasymyz egde tartqan saıyn jıirek eske ala bastaıtynymyzdy, keıde olar tún uıqymyzdy tórt bólip túsimizge de enedi. Nege biz solardy keı-keıde qat­ty saǵynamyz. Álde, Sergeı Esenın aıt­paqshy, ne ótse, sonyń aıaýly bolyp kórinetini me bul?..

Joq, tek odan emes eken. Árıne, ne ótse, sonyń aıaýly kórinetindigi de bar. Biraq súıtsek eń bastysy sol bir alysta buldyrap qalyp qoıǵan atamekenimizde ata-babalarymyzdyń bal aralaryna tán jankeshtilikpen jınaǵan adam dep atalatyn rýhanı tylsymnyń boıynan eshqashan joǵalmaýǵa tıis, joǵalsa, ol adam degen ardaqty atynan aıyrylyp qalatyn ar men ujdan, obal men saýap, ıman dep atalatyn eń qymbat rýhanı qazynalarymyz qaımaǵy buzylmaǵan kúıi qalyp qoıypty-aý. Al olardy bala kúnimizde bizdiń qanymyz ben janymyzǵa sińirgen álgi biz joǵaryda taldap ótken qos baıannyń bas keıipkerleri Omar­ǵalı men Balmeıram sekildi dana­góı qarııalar eken ǵoı. Al jazýshy Jaq­sylyq Túmenbaev bolsa ómir boıy óziniń shyǵarmashylyǵy arqyly biz­diń sol qymbat qazynalarymyzdy túgen­deýmen bolypty. Kelesi urpaqtarǵa umyt­tyrmaý úshin, aǵa býyn bizder de umy­typ bara jatsaq esimizge anda-sanda túsirip qoıý úshin.

Keıde oılaısyń, dál qazir mynaý dúnıege aqsha men baılyq, bir sóz­ben aıtqanda, kapıtal ıelik etken zaman­da boıymyzǵa ananyń sútimen, áke­niń kúshimen, babalarymyzdyń artyna qaldyrǵan ónegesimen darytylǵan sol qadir-qasıetten juqana bolsa da birdeńeler qaldy ma eken? Sondaı qazy­naly qarttar o sheti men bul shetine kóz jetkizgisiz ulan-baıtaq Otanymyz­dyń túkpir-túkpirin meken etken qıyr­daǵy qystyqtarymyz ben aýyldarymyz­da áli de bar ma eken, aman ba eken? Uıat bolǵanda álgi Balmeıram keıýananyń kenje ulyndaı myna qý tirshiliktegi dúnıeaýı kóp kerekterimizdi túgendeımiz júrip, talaı qımas qazynalarymyzdan múlde basy bútin aıyrylyp qalǵan joq­pyz ba biz osy?..

Menińshe, jazýshy Jaqsylyq Túmen­baevtyń eń súıikti keıipkerleriniń ar­tynda qalǵan bizge, óziniń qalyń oqyr­manyna amanat retinde qaldyryp ketken eń basty eskertpesi de, eń kókeıkesti ­saýaly da, mine, osy bolsa kerek.

Serik Asylbekuly,

jazýshy, dramatýrg