ChatGPT ádebıetke áser ete me?

Artýr Vaıgandt:

JI arqyly operator rejısserge aınaldy

Men jasandy ıntellekt paıda bolǵanda, oǵan qyzyǵýshylyqpen ári kúmánmen qaradym. Bul maǵan tym kóp ýáde beretin, biraq istegeni shamaly jas kómekshimen kezdeskendeı áser qaldyrdy. Alaıda qatelesippin. Ol meni tańǵaldyrdy. Bul jaı ǵana qural emes, basqa álemmen áńgimelesýge jańa múmkindik eken. Ýaqyt óte kele, JI qu­raldan da artyq nársege aınalady. Qa­laı desek te, burynǵy bulyńǵyr sezim onyń kómegimen kenetten aıqyn beı­nege aınaldy. Bul meniń qolmen bas­qary­la­tyn eski fotoapparatymdy zamanaýı obektıvke aıyrbastaǵandaı áser ber­di. Bir sátte kóleńkeler aıqyndalyp, tús­ter qanyq bola túsken sııaqty. Buryn baı­qalmaı ketken usaq bólshekter endi kózge kórine bastady. Osy turǵyda kamera ustaǵan operatordaı álemge obektıv arqyly qaradym. Men sol arqyly qaıtalanbas sátterdi ustap qalýǵa tyrys­tym: jańbyrly kóshedegi júrginshilerdiń kóleńkeleri kózden ǵaıyp bolǵan oılardaı seziletin; eshkim otyrǵysy kelmeı­tin eski parktegi jaryǵy bar aǵash oryn­dyq; qarapaıym kóringenimen, ishki dramasy mol poıyzdaǵy áńgime. Osyndaı beıneler men úshin erekshe sıqyrǵa ıe – basqalar baıqamaıtyn tynysh te­reń­dik syılary da anyq. Biz, jazýshylar, osyndaı bólshekterdi jınaımyz – kórinbeıtindi kórinetin etip, olardan oqıǵalar quraımyz.

Kóz aldymyzda JI arqyly operator rejısserge aınaldy. Bul maǵan jańa pers­pektıvalar ashqan kamera quraly nemese ózim zertteı almaǵan múmkindikterdi usynǵan vırtýaldy keńistik boldy. Ol meniń oılarymdaǵy keı sátsizdikterdi retteýge kómektesti, buryn-sońdy oıy­ma kelmegen kórinisterdi usyndy, qııa­lymnan tys joldardy kórsetti. Birde men bir sóılemdi durys jetkize almaı qınaldym. JI maǵan dál jetkizgim kelgen oıdy tap basqan sóz tirkesin jazyp berdi. Taǵy birde, ol kórinisti qaıta qurylymdaýǵa kómektesip, ony tyń dúnıege aınaldyrdy.

JI meni túpki oıymnan aıyrǵan joq. Kerisinshe, ol meniń qanshalyqty tereńdeı alatynymdy kórsetti. Aınanyń aldyndaǵy ózime jaqyndaǵandaı bola tústim. JI quralyn paıdalanýda únemi meniń kózqarasym, adam janyna degen túsinigim saqtalatynyna sendim. Bálkim, ChatGPT-diń naǵyz kúshi osynda shyǵar: ol bizdi ózimizden alystatpaıdy, kerisinshe jaqyndatady.

Moan Shalabııa:

Munda naǵyz sezim joq

Shyǵarmashylyq – ádebıettegi negizgi adamı element bolyp qala beredi. Sondyqtan jasandy ıntellekt naǵyz oımen jumys isteıtin jazýshylardyń ornyn almastyra almaıdy. Jazýshylar óz shyǵarmalarynda álemdi ózindik turǵydan kórsetip, ómirlik tájirıbesin jáne kórkemdik sezimtaldyǵyn jetkizedi. Shyǵarmashylyq tek sózder men grammatıkany meńgerýmen, ádebı janrlardyń qurylymdary men túsinikterin ıgerýmen shektelmeıdi. Sondaı-aq ol sezimdi jet­kizý, oıdan shyǵarylǵan jáne shyna­ıy keıipkerler jasaý, túrli taqyryptar men janrlardy zertteý qabiletin qam­tıdy. Qalamgerler óz mádenıetinen, keıipkerleriniń ómirinen, senimderi men armandarynan shabyt alatyny sózsiz. Oqyrman júregine jete­tin shyǵarmalar úlken oı men tereń sha­byttan týady. Al bul qasıetti JI oryndaı almaıdy.

Ádebıet – jazýshylardyń óz aýdıtorııasymen baılanys ornatý quraly bolyp kele jatqanyna san ǵasyr ótti. Olar óz ıdeıalaryn, shyǵarmashylyq túısigin, ómirlik tájirıbesin oqyrmandarymen bólisedi. Latyn Amerıkasy ádebıetin mysalǵa alsaq, avtor men oqyrman ara­syndaǵy empatııa shyǵarmanyń mánin arttyryp, ony belgili bir tolyq kontekske aınaldyrady. Al JI-diń osyndaı baılanys ornatýǵa qabileti jete bermeıdi. Sondyqtan onyń týyndylary oqyrman úshin ásersiz ári maǵynasyz bolýy múmkin.

Taza shyǵarmashylyq aqyn-jazý­shy­lardyń ishki álemimen ǵana emes, sony­men qatar olardyń óz ortasy jáne árip­testerimen ózara árekettesýine de baıla­nysty. Jasandy ıntellekt ádebı shyǵar­mashylyq salasynda keremet jetis­tik­terge jetkenimen, ol jazýshynyń oıyn dál taýyp qaǵazǵa túsire almaıdy. Shy­ǵar­mashylyq, emosııa jáne adamı sezim­taldyq – áde­bıettiń mańyzdy elementteri bolyp qala beredi. Sondyqtan jazýshylar ádebı álemde máńgilik óz rólin atqara bermek. Degenmen, JI jazýshylarǵa óz eńbekterin damytý men jetildirýge kó­mek­tesetin qundy qural bola alady. Mun­daǵy mańyzdysy – tepe-teńdik saqtap, jasan­dy ıntellektini adamı shyǵarmashylyq­qa qaýip retinde emes, ony tolyqtyratyn múmkindik retinde qarastyrý.

Sao Shúı:

ChatGPT – sezimsiz robot

Qytaıdaǵy kóptegen jazýshy Chat­GPT-di qoldanýǵa tyrysyp jatyr. Men de osy tehnologııaǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, ChatGPT-ge «Uly qaıǵy bıi» at­ty­ poema jazýdy suradym. Ol maǵan óz nus­­­qasyn usyndy. Onyń daıyndap bergen nus­­qasy qurylymdalǵan, metaforalardy paı­dalanǵanyn bildim. Tili mehanıkalyq jáne poetıkalyq tereńdikten jurdaı bolyp shyqty. «Qaıǵyny kúshke aınaldy­rý» taqyrybyndaǵy birsaryndy mátin re­tin­de kórinedi. Salystyrsaq, aıyrmashy­lyq aıqyn kórinip tur. ChatGPT jasa­ǵan óleńder qurylymdyq jaǵynan óleń­ge uqsaǵanymen, biraq olar adam jany­nyń tereńdiginen qara jaıaý bolyp shyq­ty. Poetıkalyq tásil men taqyryp jaǵy­nan alǵanda, ChatGPT – sezimsiz robot, al naǵyz jazýshy shyǵarmalaryn júrekpen jazady.

Men ádette poezııa, esse, sondaı-aq roman jáne ssenarıı jazamyn. Birde maǵan bir rejısser «Men qar barysy hanzadasymyn» degen áńgime mazmunyn jiberdi. Ony oqyp otyryp tek jasandy ıntellekt jasaǵan standartty sıýjet ekenin túsindim. Surastyra kele, shynymen ChatGPT arqyly jazylǵanyn bildim. Degenmen, ChatGPT aýdarma jasaý kezinde óte paıdaly ekenin baıqadym, sebebi ol sózdikterdi aqtarýǵa ketetin ýaqyt­ty únemdeıdi. Biraq mátindi tolyqqan­dy jetkizý úshin mindetti túrde túzetý­ler engizý qajet.

Záýre Tórehan:

Paıdasy zor kómekshi

ChatGPT-diń múmkindikteri zor eke­ni, ony árkim óz bilgeninshe qoldanyp júr­geni bárimizge málim. Onyń paıda bol­ǵanyna nebári eki jyldan assa da, osy ýaqyt­ aralyǵynda qarqyndy damyp ket­ti. ChatGPT qoldaný ázirge zańmen shek­telmegen, sondyqtan tutynýshy­lar barlyq múmkindigin kórgisi keletini túsinikti. Máselen, keıbireýler qıyn ǵylymı máselelerdi sheshýge qoldansa, basqa bireýler jaqyn baılanys quryp, óziniń súıiktisi retinde qabyldaıty­nyn ashyp aıtty. Al ádebıet salasynda ChatGPT qalaı qoldanylyp júrgeni ázirge belgisiz, jýyq arada JI kómegimen jazylǵan iri, kólemdi shyǵarmalardyń paıda bolatynyna da senýge bolady. Alaıda onyń jazýynda adamǵa tán jan, sezim, erekshe magııa bolmaıdy dep oılaımyn, onyń jazýy robottykindeı. Kitapty oqyǵanda sol kitapty jazǵan jazýshymen tildeskendeı bolasyń, sol jazýshynyń janymen janasqandaı sezim paıda bolady. Al ChatGPT ondaı áser bere ala ma? Onyń jany, sanasy bar ma? Bul úlken kúmán týdyratyn suraqtar.

О́z basym ChatGPT-ti anda-sanda kerek bolǵanda qoldanamyn, máselen bu­ryndary gýgldan izdeýshi edim, qazir qandaı da bir sala boıynsha suraqtarym bolsa, ChatGPT-ge qoıamyn, ózimdi Star Trek serıalyndaǵy keıipkerler sııaqty sezinemin. Artyqshylyǵy, bul ýaqytyńdy únemdeıdi, qoıǵan suraǵyńa naqty ja­ýap beredi. Al kemshiligi, onyń jaýabyna keıde kúmánmen qarap, dástúrli izdeýshi quraldar arqyly tekserip otyrýǵa týra keledi. ChatGPT óte paıdaly kómekshi jáne paıda bolǵanyna qýanamyn, sebebi ol bizdi jańa zamanǵa, ǵaryshty ıgerý ýaqytyna jaqyndatady dep oılaımyn. Beacon 23 degen serıalǵa aınalǵan Hıý Haýıdiń qysqa áńgimeler serııasynda JI adamǵa jaqsy kómekshi retinde kórsetilgen, alaıda onymen qarym-qatynasty adamnyń ózi ornatady jáne soǵan qaraı JI-diń de adamǵa qyzmeti ózgeredi. Osyndaı jeke-menshik kómekshiler jaqyn bolashaqta bárimizde bolady dep oılaımyn, sebebi biz qazir tórtinshi ónerkásiptik tóńkeristi bastan keshirip jatyrmyz. Ol bizdiń álemimizdi adam tanymastaı ózgertetini belgili, biraq ózgerister qandaı jaǵdaıǵa ákeletinin eshkim de bilmeıdi, áliptiń artyn baǵaıyq.

Ulyqbek О́mekeev:

Qyrǵyz tili bul salada aýqymdy emes

JI basqa tilderdegi aqparatty bizge jetkizýde óziniń belsendiligin kórsetip jatyr. Árıne, ChatGPT emosıonaldy ıntellektini almastyra almaıdy. Adamnyń aqyl-oıy men jadyn qaıta­laı alatyn bul «ǵajaıyp» platforma adam ózi jazǵandaı áser bermeıtini de ras. Kisiniń mahabbatyn, tilegi men armanyn asha almaıdy. Qyrǵyzstan­daǵy jazýshylardyń kópshiligi, ásirese ­jas­tar ChatGPT platformasymen tanys bolǵanymen, ony paıdalanatyn­dar az. ChatGPT arqyly poezııa nemese proza jazǵan birde-bir aqyn­dy nemese jazýshyny kezdestirmedim. О́ıtkeni qyrǵyz tilinde shyǵarmalar jazǵanda, ondaǵy qor ázirshe óte álsiz. Mu­nyń birinshi sebebi, joǵaryda aıtyp ót­kenimdeı, qalamgerdiń júrek qala­ýyn jetkizý jaǵy kemshin, ekinshi sebep – qyrǵyz tiliniń ǵalamtorda aǵyl­shyn, orys tilderindegideı keń taralmaǵan­­­dyǵy. Bilikti jáne shyǵarmashylyqty túsi­­ne­tin jazýshylar bul «jańalyqty» eshqa­­shan paıdalanbaıtynyna senemin. Ja­san­dy ıntellektini poezııada, prozada jáne dramatýrgııada qoldaný Qyrǵyzstan­da áli keń aýqymda emes. Bul úrdis bola­shaqta ChatGPT múmkindikteri keńeıgen ­kezde qoldanylýy múmkin.

Daıyndaǵan –

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan»