Sirá, jankeshtilikpen eńbek etpeı maqsat taýyna shyǵý joq. Álemdik qaıbir oı alybyn zerdelesek te, mártebesiniń qupııasynda aspandaı eńbek izi jatady.
Áý bastan bizdi tynymsyz alǵa júrgizgen Maǵaýındik izdenis soqpaǵy edi. Sol Maǵaýın «Shıpaly arasanda» otyzǵa jańa tolǵan Geteniń Mádenıet mınıstrliginde qyzmet etip, týlaı kelgen shabytty qaǵazǵa tógýge murshasy bolmaı jylaǵanyn jazady. Iá, sóıtken Gete tutas ǵumyrynda ózin eńbekke jekti. «Meni árqashan taǵdyrynyń erkesi dep ataıdy, – dedi Gete kúndeliginde, – shynynda, munyń bári talmas jiger men aýyr eńbektiń jemisi. Mine, qazir jetpis bes jasqa keldim, alaıda jeke bas qyzyǵyna arnaǵan bir aı ýaqytym da esimde joq...» Taǵy birde aqyn: «Biz ózimizge kereksizdi bilip, kerektini bilmeımiz. Kóp bilgen adam bilimdi emes, ózin bilgen adam bilimdi» deıdi. «Egmont», «German men Doroteıa», «Batys-Shyǵys dıvany», «Faýst», eki tom óleńder jınaǵy – Geteniń tynymsyz arpalysynyń jemisi. «Bastaý jáne qaıtadan bastaý. Qanshama ret qaıtalandy deseńshi, sol baıaǵy daǵdarys pen óz-ózimen bolǵan kúres!». Shynynda, osy kúres ǵumyrǵa sozyldy. «Meni Qudaıdyń erki basqardy jáne oǵan sol úshin razymyn. Qandaı jaǵdaıǵa ushyrasam da, artynyń qaıyrly bolatynyna senemin, sebebi munyń bári Jaratýshynyń qalaýymen bolyp jatyr...» deıdi aqyn.
Kafkanyń eńbekqorlyǵy, ózine súńgýge bolǵan umtylysy teńizdeı telegeı. «Shaǵyn proza» sıklynyń ishindegi «Túnde» atty áńgimesi óziniń uıqysyzdyǵynan syr tartady. «Túnge enip, ádettegideı erkin jatyp oıǵa berilesiń, barlyq tún qoınaýyna kirgen jaratylystyń daǵdysy osy bolar. Aınalańda adamdar uıyqtap jatady. Kishi komedııa, kinásiz óz-ózińdi aldaý sekildi. Bári úıinde myǵym kereýetinde, berik shatyrdyń astynda, tizesine matany qymtanyp, kórpe astynda jatyr. Bári de eshqashan birge bolmaǵandaı birigedi, sansyz kóp adam, bútin bir ásker, bútin halyq... Olardyń ústinde sýyq aspan, astynda sýyq jer, qaıda toqtasa da qoldaryn shyntaqtaryna qoıyp, erkin tynystap uıqyǵa ketedi. Al sen oıaýsyń, basqalardy baqylaý úshin basyńdy arly-berli shaıqaısyń, qolyna shybyq ustaǵan túngi qaraýyldyń birisiń. Nege sen ǵana oıaýsyń? Biraq bireý-mireý oıaý bolýy tıis emes pe? Qaıtse de bireý oıaý bolýǵa tıis». Sońǵy sóılemdegi oılary Maıakovskııdiń «Tyńdańyzdar» óleńindegi «eger juldyzdar jansa, ıaǵnı bul bireý-mireýge kerek, demek áldebireý munyń bolǵanyn qalaıdy, demek qaıbir adam muny jaýhar dep ataıdy» degen qııalymen úndesedi. Zertteýshiler Kafkany on bes jasqa deıin-aq álem klassıkalarynyń birshama úlgisin oqyp taýysqan desedi. Beınebir ákesiniń kitaphanasyndaǵy fransýz ádebıetin erte kemirip bitken Pýshkındeı. Pýshkın demekshi, aqyn áleýeti kisi tańǵalarlyq. «Don Kıhotty» oqý úshin ıspan tilin úırenýi, «Faýsty» paraqtaý úshin nemis tiline bas qoıýy, Shekspırdi túpnusqada oqýy, 6-7 tildi meńgergen polıglottyǵy jeke áńgimege júk. Ajal aldynda kitaptaryna «Qosh bolyńdar, dostarym!» degen aqyn ómir boıy oqýmen ótti. Tipti ómiriniń sońynda álemniń túkpir-túkpirinen slavıan jazbalaryn izdestirip, olardy jyrǵa aınaldyrdy. Tarıhqa bet qoıyp, Pýgachev tarıhyn zerdeledi. Proza jazdy, óleńmen jazylǵan pesalar, tynymsyz hattar, jyrmen jazylǵan roman... Sońyna on tom mura qaldyrǵan alyp aqynnyń muzarty alystan kórinedi. Pýshkınnen soń údere shyqqan talanttar da sholaq eńbekti qup kórmeı, alyptyqqa umtyldy. Blok, Esenın, Pasternak, Maıakovskıı, bári de eki-úsh tomnan kem kitap qaldyrǵan joq. Osy izben Muqaǵalı, Jumeken, Qadyr, Tumanbaı aqyndar alyptyqqa umtyldy. Eger fransýz aqyndaryna eliktese nemese ıran shaıyrlaryna qaraılasa, munsha kóp mura qaldyrýǵa umtylmas ta edi. Bizdińshe, qadaý-qadaý tulǵalarymyzdyń árbiri Pýshkın jetken mejege talpyndy. Árisi Gete, Baıron, Shekspırden úlgi aldy.
Bir qyzyǵy, Iran aqyndary kóp oqyp, az jazýdy murat tutypty. Bul mentalıtetke baılanysty ma, álde Hafız joly ma, belgisiz. Máselen, ırannyń jańa dáýir shaıyrlarynyń atasy Nıma Iýshıdjden qalǵan mura bir ǵana jyr kitaby. Al jańa poezııanyń iri ókili Sohrab Sepehrıdiń kitaptary on jeti-on segiz, asyp ketse otyzǵa jetpes óleńmen shyǵyp otyrǵan. Aqyn jurt bilmes jalǵyzdyǵynda ómir súrip, týǵan óleńdi ǵana qaǵazǵa quısa kerek. Sanaýly jyrmen shyqqan segiz kitabyn qossańyz, óleń sany úsh júzge jeteǵabyl.
Al biz she? Biz qaı mejege umtylyp júrmiz? Qazaq poezııasy men prozasy qaı belestiń aldynda tur? Jankeshtilikti murat tutyp júrmiz be? Bul árbir qalamgerdiń kókireginde saırap jatýǵa tıis saýaldar shoǵyry.