«Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlardyń dástúrli júıesi» atty kóptomdyq ensıklopedııanyń birinshi tomynda: «Búrkit – qolǵa úıretip, ańshylyq kásipke baýlyǵan qyran qustyń bir túri» degen anyqtama berilipti.
Ejelgi derekterge úńilsek, Uly dalanyń kóshpeli turǵyndary b.z. 930 jyldary qolyna qus qondyryp, búrkitpen ań qaqqany haqynda derek – Sún ımperııasynyń saraı jazbalarynda baıandalady.
Odan keıin 1280 jyly Qubylaı hannyń orda sýretshisi, ulty qytaı Lıý Gýanda syzǵan sýrette búrkit salyp, saıat quryp júrgen qusbegiler beınelense, b.z.b. II ǵasyr, b.z. V ǵasyr aralaǵynda apaıtós Azııa dalasynda bılik júrgizgen ejelgi túrkilerdiń babasy týngarlardyń týynda búrkit beınelengeni týraly derek bar. Sondaı-aq kók túriktiń kemel batyry Kúlteginniń (684-731) bas músininde de qyran búrkit bádizdelgenin bilemiz.
Osy oraıda, ejelgi babalarymyzdan beri ańshylyq kásipke paıdalanyp kelgen búrkitti qazaq qusbegileri eki túrli jolmen qolǵa túsiretin bolǵan. Onyń birinshisi – uıadan balapan alý. Mundaı qusty «qolbala» deıdi. Al ekinshi tásil – túz búrkitin daladan ustap baýlyp-baptaý joly. Túz búrkiti degenimiz – dala qusy bolǵandyqtan kánigi qusbegiler ony qolǵa túsirýdiń birneshe tásilin qoldana bilgen.
Sonyń biri – qaqpanmen ustaý ádisi. Ol úshin búrkit shabyt alǵanda kelip qonyp otyratyn bıik qumnyń aıdarbasy, kerishterdiń qyrat tumsyqtary sııaqty jerlerge qaqpan quryp, ony ár kez sholyp turady. Odan qaldy túz qusy dalada ólgen maldyń jemtigine kelip, ketip toıattap júrgen sátin ańdyp, qaqpan qurady.
Búrkitke quratyn qaqpannyń serperin bostaý etip, qyshqashtaryna qalyńdatyp qustyń aıaǵyn qımaıtyndaı, kıiz tigip ne shúberek oraıdy. О́ıtpeıinshe, qus aıaǵyn syndyryp, qıyp ketedi. Qaqpannyń janyna sarsha, qýbaraq, maıbaraq sııaqty aram qustardy baılap, olarǵa jem julǵyzyp, qoıan túttirtip qoıady da, onyń aınalasyna jem salynyp, jem bas saıyn qaqpan qurylady.
Qaqpannyń oıyq ortasynyń astyn tereń qazyp bos oryn qaldyrady da, ústine tezektiń, shóptiń, úgindisin juqa jaýyp jasyrady. Eger túz qusy sezik alǵan jaǵdaıda, onyń ústin maıda topyraqpen jeńil jaýyp jasyrady. Osyndaı tásilmen qurylǵan qaqpandy «jandy jándik baılaý» dep ataıdy.
Baılaǵan jandyǵa qara tartyp, jem jep otyrǵanyn kórgen túz búrkiti irkilmeı kelip, jem jeımin dep qaqpanǵa túsedi. Búrkit qaqpanǵa túsken zamanda tez aıyryp alý qajet. О́ıtpegende, aıaǵyn syndyryp ketedi.