Osydan týra bir ǵasyr buryn, dál osy kúni Aqmeshit qalasynda Qyrǵyz (Qazaq) AKSR Keńesteriniń V sezi bastaldy. 1925 jyldyń 15–19 sáýiri aralyǵynda ótken sezdiń eń úlken jańalyǵy – ultymyzdyń tarıhı ataýyn qaıtarýy men ár dáýir dereginde Qamysqala, Perovsk, Aqmeshit atalyp kelgen qalanyń Qyzylorda atalýy boldy. Tarıhı shahardyń bul ataýyna da bıyl 100 jyl tolyp otyr.
Jalpy sezdiń qalaı ótkeni, ondaǵy máseleler týraly osyǵan deıin de jazyldy. Biz Aqmeshittiń astana bolǵan tusyndaǵy keıbir derekterdi oqyrman nazaryna usyna ketsek. Uzaq jyl qala tarıhyn zerttegen ǵalym Mádı Kereev astana mártebesin ıelengen ýezdik shahardyń sol tustaǵy jaǵdaıy týraly qundy málimetter qaldyrypty. Ǵalym qoryndaǵy qoljazbada tek saýda-sattyq pen eginshilikti kásip etken Qyzylordada ótken ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde óndiris ataýly saýsaqpen sanarlyqtaı bolǵany jazylady. Qaladaǵy turǵyndar sany 9 100 adamǵa shamalasypty.
El ortalyǵy bolǵan Qyzylordada 1925 jyly 1 306 qyzmetkeri bar 83 memlekettik mekemeni ornalastyrý isimen arnaıy qurylǵan komıssııa aınalysady. Alǵashqy lekte 941 úı-jaı esepke alynypty. Kóp uzamaı qala mańaıyndaǵy aýqatty adamdardyń baspanalary da qaǵazǵa túsiriledi. Osy esepten keıin 74 úı jóndelip, onyń 34-ine mekemeler oryn tebedi.
Sol jyldary qurylǵan qurylys bıýrosy mekemesi alǵashqylardyń qatarynda 2 mektep, dárigerlik ambýlatorııa, aýyl sharýashylyǵy banki ǵımaratyn soǵady. Osylaısha, bir jylda qala kólemi aıtarlyqtaı ósip, halyq sany 20 myńǵa jýyqtaıdy. 1926 jyly qalada balalarǵa 6 mektep bilim beredi.
Jyl ishinde aýrýhanalardaǵy tósek sany da ulǵaıypty. Mysaly, astana bolǵan jyldyń esebinde qalada 656 adam em alǵany kórsetilse, 1926 jyldyń 8 aıynda olardyń qatary 1 456 turǵynǵa jetken.
Qazir qalada Qyzylordanyń el ortalyǵy bolǵan kezin eske salar ǵımarattar sanaýly ǵana. Olardyń qatarynda Orynbordan Aqmeshitke kelgen kóshti qarsy alǵan temirjol vokzalynyń ǵımaraty, 1878 jyly salynǵan Aıtbaı meshiti bar. Meshitpen bir jylda ashylǵan qyzdar prıhod ýchılıshesinde 1925–1929 jyldarda baspahana ornalasyp, onda basylǵan «Eńbekshi qazaq» pen «Sovetskaıa step», basqa da gazet-jýrnaldar elimizdiń ár túkpirine tarap turdy. 1924 jyly paıdalanýǵa berilgen temirjolshylar klýby, odan sál keıindeý boı kótergen qalalyq atqarý komıtetiniń ǵımarattary sol kezeńniń kýágerleri ispetti. Jalpy qalada mádenı eskertkish retinde qorǵalatyn osyndaı 12 tarıhı ǵımarat bar.
Bir áttegenaıy, el baıtaǵy bolǵan jyldary osy qalada turǵan ult qaıratkerleriniń baspanasyn saqtaı almaǵanymyz. Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatuly panalaǵan úı orny áldeqashan tegistelip ketken. Tipti A.Baıtursynulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn qamtyǵan maqalalar men zertteýlerde onyń Qyzylordadaǵy eńbegine jetkilikti nazar aýdarylmaı keledi. Bul týraly belgili ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory Aman Abasılov osydan sál buryn oblystyq «Syr boıy» gazetine kólemdi maqala jazdy.
Basqa da ult zııalylaryna meken bolǵan úıler áldeqashan joıyldy. Qazirgideı tarıhı muralardy qorǵaý baǵytynda talaptar saqtalmaǵandyqtan ekimyńynshy jyldar basynda talaı qaıratker eńbek etken Qazaq Ortalyq Atqarý komıteti ǵımaraty da buzyldy. Osydan jeti jyl buryn qalanyń sol jaǵaýynan osy nysan syzbasymen jańa ǵımarat boı kóterip, oǵan qala tarıhy mýzeıi ornalastyryldy.
Al Á.Tájibaev atyndaǵy oblystyq ámbebap ǵylymı kitaphana qorynda búginde Qyzylorda Qazaqstannyń tuńǵysh astanasy bolǵan jyldary baspadan jaryq kórgen 33 kitaptyń kóshirmesi saqtaýly tur.
Qyzylorda