Qazaq handyǵy kezindegi zańdar

Osyndaı bastamany kótergen Elbasy N.Nazarbaev osy ýaqytqa deıin kóptegen tarıhı pikirtalasqa arqaý bolyp, ekiushty pikirler týyndatqan Qazaq handyǵy tóńiregindegi áńgimege núkte qoıdy. Árıne, qazaq halqynyń túp-tamyry sonaý ekinshi myńjyldyqtardan bastaý alatynyn tarıhshylar aıtyp júr, biraq memleket retinde qalyptasýy Qazaq handyǵy tusynda ekenin de tarıhı derekter joqqa shyǵarmaıdy.

Elbasy Ulytaýdaǵy suhbatynda Eýrazııa keńistigindegi memlekettik dástúrdiń úzilmeı jalǵasyp kelgendigin, ǵundardan bastaý alǵan osy úderistiń kók túrikter, Altyn orda arqyly sabaqtasyp, Qazaq handyǵyna jetkendigin aıtqan bolatyn. Qazaq handyǵynda bılik etken handar tusynda zańdar jınaǵy mańyzdy ról atqarady. Qazaq handary sol zamannyń talabyn eskerip, zańdardy meılinshe jetildirip otyrdy.

Zańdar jınaǵynyń eń bir jetildirilgen tusy Qasym han­nyń tusynda oryn aldy. Qasym han ózi bılik júrgizgen jyldary qazaq qoǵamyndaǵy quqyq-normalardy retteý maq­satymen alǵashqy qazaq zańy – «Qasqa joldy» jaryqqa shyǵardy. El basqarý júıesinde ata jolyn ustanǵan Qasym han zaman ereksheligine oraı, jańa ortaǵa sáıkes jańa nızam júıesin engizedi. «Qasym han­nyń Qasqa joly» atalatyn bul kóne jarǵy sol kezdegi qazaq qaýymynyń qoǵamdyq jáne qu­qyqtyq zań­daryn qalyp­tastyrady, ádet-ǵuryp, turmys-salt erejelerin baıyptaıdy, jeke adamdar arasyndaǵy rý-taıpalar men qoǵamdyq toptar arasyndaǵy qatynas júıesin taǵaıyndaıdy.

Qazaq Ordasynyń memlekettik negizderi de osy «Qasqa jolda» kórinis tapqan tárizdi. Zertteýshi-ǵalymdardyń pikirlerinshe, ol bes bólimnen turady: Jeke­­menshik normalaryn retteı­tin quqyq, Áskerı isterge baı­lanys­ty quqyq normalary (min­detkerlik), Qylmystyq quqyq normalary, Halyqaralyq quqyq normalary jáne elshilik etıket týrasynda, Qaýymishilik jáne qaýymaralyq mindetkerlik qatynastary. «Qasym hannyń qasqa joly» bir ǵasyrdaı óz qyzmetin atqarǵan soń, tıisti tolyqtyrýlar men ózgerister engizilip, Esim han­nyń (1598-1645 jj.) tusynda «Esim hannyń eski joly» dep atalǵan zańdyq júıe ómirge keldi. Atalǵan eki zań júıesi esh ózgerissiz HVII ǵasyrdyń aıaǵy nemese HVIII ǵasyrdyń basyna deıin qazaq jurtynyń ıgiligine qyzmet etti. Esimniń nemeresi, Jáńgirdiń bel balasy Táýke handyq qurǵan HVII ǵasyrdyń aıaǵy HVIII ǵasyrdyń basy – qazaq eliniń abyroıy asyp, kósegesi kógergen erekshe bir kezeńi boldy. Qazaq qoǵamynda birtutastyq pen yntymaq or­natýǵa dáneker bolǵan ejelgi ereje – qaǵıdalardyń úlgili nusqasy, halyqtyń tártip nıza­mynyń, salt-dástúriniń júıeli jıyn­tyǵy – ataqty «Jeti jar­ǵy» edi.

«Jeti jarǵy» – dana babala­rymyzdyń «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» dep atalatyn memleket basqarý men halyq bıleýdiń qa­lyp­tasqan josyqtaryn negiz­ge alyp, saha­ranyń sol zamandaǵy turmys-tirshiligine, qoǵamdyq, áleýmettik ahýalyn eskere otyryp, kele­shektiń qamyn oılap, jan-jaq­ty baıyptalǵan zańgerlik uly murasyn qaldyr­dy. «Qasqa jol» men «Eski jol» zańdaryn tolyq­tyryp, eleýli ózgerister engizip damytqan Táýke han burynǵy bes taraýǵa taǵy da eki taraý qosyp, «Jeti jarǵy» dep atady. Bul jańadan qosylǵan eki taraý: jer daýy týraly zań men qun daýy týraly zań edi. «Jeti jarǵyny» qazaq halqy negizinde HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin qoldanylyp keldi.

Al keıbir normalary Qazan tóńkerisine deıin tolyǵynan qolda­nyldy, qoǵamdyq qatynas­tardy retteý fýnksııasyn tıimdi atqaryp keldi. Qazaq handyǵy dáýiri HVI-HVIII ǵasyrlarda, ıaǵnı qasqa joldy Qasym han, eski joldy Esim han, Jeti jar­­­ǵyny shyǵarǵan Táýke han tusynda basqarý júıesi han­dyq bılikke negizdelgen, saıası jaǵy­nan ortalyqtanǵan, bir­utas, quqyqtyq memleket boldy. Osy kezeńde Qazaq han­dy­ǵynyń kórshi ornalasqan mem­­lekettermen baılanysta bolyp, olarmen saýda, saıası má­­selelerin sheshý zań júıesi arqyly anyqtaldy.

Qazaq han­­­darynyń negizgi zańdary Qa­zaq handyǵyn osy kezde memleket retinde tanytyp qana qoı­maı, onyń saıası-áleýmettik, eko­no­mıkalyq damýyna yqpal etti. «Qasqa jol», «Eski jol», «Je­ti jarǵy» zańdaryn dúnıege ákel­gen qazaqtyń danyshpan da kó­regen handary tek qazaq degen halyqtyń ıgiligi, turaqty, ty­nysh turmys-tirshiligi, kish­ken­taı ǵana memlekettiń órken­deýi jolynda kúresip, qyzmet etti.

Janat SARBOZOVA,

Eńbekshi aýdandyq sotynyń bas mamany.

Shymkent.