Asyldarym (sońy)

О́ziniń qaı jerde, qaı ortaǵa bolsyn metr ekenin sezdire biletin. Jaqyn tartyp, kóńili túskende: «Ne halder?» deýshi edi. Az sózben saz sóıleıtin. Pikir ozyqtyǵynan al­dyna jan salmaıtyn. Aldyna salsa – baıaǵy us­tazdaryn – Muhańdy, Ǵabeńdi asqar Alataýǵa sanap, bel tutyp, solardan mysal aıtyp, tyń­daý­shyny tereń oıǵa júgindirip baryp, baıaǵy­nyń ab­yz sheshenderinshe kósile, tógildire jóne­lýshi edi. Áli esimde, táýelsizdiktiń aldynda, qaıta qu­rý, ashylyp-saıraý saıasaty dendep turdy. Sol kezeńde ǵoı: «Orta jolda qaıta qurylyp ne qylamyn. О́zgeler qaıta qurylsa – qu­rylsyn, endigi ómir – ózime beıimdelsin», – dep pikir sabaqtaǵany qulaǵymda qalypty. Jaryqtyq-aı deseńshi! Eń alǵashqy, 1991 jyl­ǵy qarashada jalpyhalyqtyq prezıdent saı­laýy – referendým tusynda: «Nazarbaevqa balama joq!» – dep kóregendik ún kótergeni de esimizde. Alpys jyl boıy abattanyp úlgergen Alma­tydan el ordasyn qıyr túkpirdegi Aqmolaǵa kóshiremiz dep jatqanda – kóp jurt osy qalaı bolady dep dúdamal, kúpti bolyp júrgende – aǵamyz taǵy da kóregendik tanytyp: «Astanany kóshirgen jón, el – serpiledi, er – táýekelge ba­rady, qazaq ejelden táýekelshil halyq», – dep, rámizderdi kóshirýge qam qylǵan Prezıdentimizge, mártebeli bılik ıelerine alaqanyn jaıyp, batasyn berip, aqjol tilegeni de kóz aldymda! Aqyl-parasaty asqan aǵa, osylaı eliniń bata­góıine aınalǵan edi. Zeınaǵań óz baǵasyn jaqsy biletin. Bilgeni sol – mańaıyna ylǵı daryndy, bolam degen, qalamy qýatty, oıy bar, sózi bar jas­tar­dy uıystyra júretin. Osynysy ózine jarasatyn. О́z basynyń qınalǵanyn, júıkesi juqarǵa­nyn sezdire bermeıtin. Dostaryna jaǵasy jaılaýda júrgendeı jarq etip, beıne, súrtip ji­berseń kún sáýlesi shaǵylyp shyǵa keletin ja­qut tasyndaı ár qyrynan qulpyryp kórinetin. Ásirese, sóz óneri týraly sıntezden – analızge, kerisinshe, analızden – sıntezge kóshken qalyp­taǵy sóz sıqyryna barlaý jasaı sóılegeni qaı­talanbas sheshendik traktat edi. Ádebı qaharman haqyndaǵy teńdesi joq tujyrymyn qaıda qoıar­syń! О́mirdiń ózge de ózekti tolǵamy men túıtkili týraly sóılep ketse – tas bulaqsha burqy­raıtyn, jaryqtyq. Ádebıettanýdaǵy kúrdeli másele – ádebı tý­yndynyń syry men sıpaty. Bul tustaǵy ashyl­maǵan arna – ádebıettegi mazmun men pishin. Al kór­kem ádebıettiń tiliniń jaıy – «ylǵı bý­yr­qa­nyp, teńsele terbelip jatqan teńiz». Ol te­ńizge túsken kisi tolqynnyń betinde qalqymaı, jaýhar tergendeı tereńge súńgı júzýge mindetti. Ol úshin tildegi ajarlaý, qubyltý, aıshyqtaý ataý­ly­nyń bárin kádimgi ádebıet teorııasy men tá­ji­rıbesin baılanystyra taldaǵany qulaǵymyzda. Zeınaǵany esime alǵan saıyn kóńilimdi aı­typ-bolmas uly saǵynysh kerneıdi. Jap-jasyl jastyq ólkesine degen saǵynysh. Ǵulamalyq tereń paıym men parasatqa saǵynysh. Aqyl-keńes surasyp, ómirdiń arǵy-bergisine, qıyr­da­ǵy­syna kóz jiberer kóregendikke, kóripkeldikke saǵynysh. Dúnıede orny tolmaıtyn kisiler bolady. Sol orny tolmaı­tynnyń biri ári biregeıi Qabdolov aǵamyz edi. Ýnıversıtetti kıeli orynǵa sanaıtynbyz. Ki­rip kele jatqanda aıaǵymyz las emes pe dep qaı­ta-qaıta jaltaqtap aıaq kıimimizge qaraı­tynbyz! Ýnıversıtetti bitirgen soń meni qasıetti qara­shańyraqqa oqytýshy etip qaldyrdy. Izdenýshimin. Sol kezeńde Zeınolla aǵamyz «Qazaq áńgimeleri» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qor­ǵady. Dıssertasııalyq keńes Qazaq­tyń memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynda bolatyn. Májilis zalyna jankúıer jurt syı­maı ketti. Qorǵaýdyń qyzyqtyǵynan ýaqyttyń qalaı ótkenin bilmeı qaldyq. Sonda Muhamet­jan Qarataevtyń: «Bireýler áýeli qorǵap alyp, sodan keıin ǵalym bolady, al, Qabdolov óziniń ǵalym ekenin qorǵamaı-aq áldeqashan moıyn­dat­qan kisi», – degeni esimde. Keıinshe ózim oqyp bitirgen qarashańyraqtyń fılologııa fakýltetiniń dekany boldym. Erte­li-kesh qaǵazǵa kómilip otyramyn. Bas burýǵa mur­sha joq. Es ketip, jan shyqqandaı kezde esik jaı ǵana ashylyp, arǵy jaǵynan aǵamyz kó­rinedi. Kún shy­ǵyp kele jatqandaı seziledi. «Myrzash, sharshadyń ǵoı... kún janyp tur, azdap sýsyndaıyq», – dep ilestirip alady. Al­maty qonaq kúıiniń jetinshi qabatyna kóte­ri­lemiz. Torsyqtaı tompaıǵan áppaq kóztanys kelinshek aǵamyz keledi dep muzdaı shampandy saqtap qoıatyn. Shampannyń kógenin, áńgime tıegin aǵytyp, aǵyl-tegil kóńil shalqytyp otyrǵan kezdi umytý qıyn. Qaıran dúnıe, bir kúngideı bolmaı óte shyqty! Ol kisiniń aldynda qaskúnem, qııampurys, kesir minez tanytýdyń ózi ábes. Muhtar Áýe­zovtiń ja­l­ǵyz aýyz qoltańbasyndaǵy Qabdo­lov­qa qara­typ ja­zylǵan sulý minez degenniń mánisi osy bolar, sirá! Sulý minez, sulý bilim, úlken óner ıesi do­sym – aǵa kóńil belgisi bolsyn degen kishkentaı qoltańbada qanshalyq bilgirlik, kóregendik, qan­shama oı, qanshama fılosofııa jatyr deseńshi! 1993 jyly doktorlyq dıssertasııamdy qor­ǵaý úshin Bishkekke barǵanymda, Ábdijámil Nur­peıi­sov, Serik Qırabaev, Zeınolla Qabdolov, Áb­dýálı Qaıdar, Tursynbek Kákishev aǵalarym bastaǵan ǵalym ustazdar qoldaýshy, tilekshi bo­lyp birge júrdi. Ádebıet pen ádebıettaný sala­synda mundaı qýatty, jaryǵy saýlaǵan, jalyny laýlaǵan orta­ny, dástúrge berik mektepti basqa jerden kórgen emespin. Meniń ejelgi ádebıet eskertkishterin Orhon jaǵasynan Eýrazııa ýnıversıtetine alyp kelgenim, “Orhon es­kert­kish­teriniń tolyq atlasyn” jaz­ǵanym – osy mektepten kór­genim men kó­ńilge toqyǵa­nym­nyń nátı­je­si, osy mekteptiń dáninen óngen daraqtyń jemisi. Ýnıversıtetten alǵan úlgi men ónege, bilim men bilik kúni búgin de el ıgiligine jaraýda. Ejel­gi babalarymyz eldiń birligi, memlekettiń táýel­siz­digi men tutastyǵy týraly saı-súıegińdi syr­qy­ratatyn ósıet sózderin máńgi óshpesteı etip júreginiń qanymen, kóziniń jasymen tasqa qashap jazyp, urpaǵyna mıras etip qaldyryp ketken. Bilge qaǵan dúnıe salǵanda, yntymaq-birliktiń belgisi bolsyn dep, Alty Alash anttasyp, ańyr tasqa ózderiniń tańbasyn basqan. Sol amanat, sol birlik, sol yntymaq halqymyzǵa búgin de, erteń de kerek. Oıdy oı qozǵaıdy. Tutas eldi biriktiretin ult­tyq sanany qalyptastyrý úshin, ult tarı­hyndaǵy uly mádenı muralarymyzdyń rýhyn ur­paq sana­synda tiriltýimiz kerek. Men osy oıdy aıtýdan jalyqqan emespin, álim kelgenshe is júzine asyrýdan shar­shaǵan emespin. Bul jeke adam­dardyń ǵana isi sııaqty bolyp qal­maı, eldegi barlyq ýnıver­sıtetterdiń bilim, tárbıe berý qyzme­tiniń altyn arqaýyndaı bo­lýy qajet. Ásirese, ejelgi ádebıet týraly ǵy­lymı oılar men qaǵıdalardyń otany Farabı at­yndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinen kúterimiz kóp. Máńgi taqta otyrǵan patshany ta­rıh bilmeıdi. Máńgi qyzmet istegen adam da joq ómirde. Bári de ót­kinshi. Barǵa qanaǵat. Allanyń bergenine shúkir. 1992 jyldyń basynda men Pre­merdiń oryn­basary qyzmetinen bo­san­dym. «Alataý» sanatorıinde de­ma­lyp jatyr edim, Ábish kelip ketti. Kóńilimdi kótereıin dep kepti. Kóp sóılestik. Ýaı­ymdaıtyn nesi bar. Eń qıyn kezde úı kórmeı, tynym tappaı, attan túspeı, qolymyzdan kelgenshe elge qyzmet ettik. Zaman ózgerdi, qoǵam ózger­di, adam ózgerdi. Soǵan oraı talap ta kúsheıdi. Ta­lap­qa saı adam kerek. Men Prezıdenttiń keńes­shisi bolyp taǵaıyndaldym. Erteńine keshkisin saý etip Ábdi­já­mil Nur­peıi­sov, Zeınolla Qabdo­lov aǵalarym keldi. Ábeń: – Sol qyzmetten ketkeniń de bir esepten du­rys boldy. Keıingi kezderi tipti jo­lyǵa da almaı qalyp edik. Endi kúnde adamsha kezdesip turatyn boldyq, – dedi. Zeınaǵa: – Doktorlyqty baıaǵyda qorǵaıtyn adam­syń. Bárin qoı da, dıssertasııańa otyr. Ǵylymı ke­ńesshi ózim bolamyn. Bishkekte qorǵaısyń, – dedi. Aqyry 1993 jyldyń naýryz aıynda «Jam­byldyń aqyndyq mektebi» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııamdy jazyp bitirdim. Bishkekte qorǵaıtyn boldym. Áli esimde: Zeınolla Qabdolov aǵamyz bas bolyp, tilegi bir, kóńili jaqyn kisiler Alma­ty­dan, elden kelip, Bishkektegi Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetiniń úlken zaly tolyp ketti. Sóı­leýshiler de kóp boldy. Qyrǵyz aǵaıyndar: myna qazaqtar Bishkekti sha­baıyn dep kelgen be dep ázildep jatty. Dıs­ser­tasııany oıdaǵydaı qorǵap, elge kóńildi qaıttyq. Ustaz, professor Zeınolla Qabdolov áde­bıet­taný bilimine ózinshe súrleý salyp, kóp­tegen qadaý-qadaý paıym jasap, qazaqstandyq ádebıet­taný mektebin qalyptastyrdy. Buryn­dary tıip-qashty aıtylyp júrgen kórkemdik ádis degenniń kókjıegin keńeıtti. Júzdegen shákirt tárbıeledi. Shyndyǵynda kórkemdik ádis degen uǵym áde­bıettaný ǵylymynda kúni keshe ǵana shyqty. On­yń aldynda ádis degenniń keregi ne, baıaǵy aǵym­men júre bersek qaıtedi degen de pikir bar edi. Kórkemdik ádis – óner týyndysynda adam obrazyn jasaýǵa, sol arqyly shyndyqtyń sy­ryn beıneli túrde ashýǵa qajetti ómir derekterin belgili bir estetıkalyq talǵam bıiginen tańdaý­dyń, qorytýdyń jáne jınaqtaýdyń erekshe jo­ly. Saıyp kelgende ómir shyndyǵyn óner shyn­dyǵyna aınaldyra saralap, belgili bir qoǵamdyq ıdeal turǵysynan qaıta túletýdiń qam-qareketi. Romantızm men realızmniń kórkemdik nemese shyǵarmashylyq ádis retindegi eń eleýli sıpat­ta­ry, mine, osy anyqtamada jatyr. Osy anyqtamanyń baıybyna bara tússek – ádis pen stıldiń bir-birinen erekshelikterin ań­ǵara túsemiz: shynynda da, bizdiń ádis jaıly áń­gi­memiz ónerdiń damý prosesindegi strategııa jaıly áńgime sııaqty da, stıl jaıly áńgimemiz taktıka jaıly áńgime bolyp shyǵady. Ádebıettiń damý satysynda kórkem ádebıet­ke avan­gardızm tásilin engizgen, oı aǵyny mektebiniń atasy Djeıms Djoıstiń 700 bettik «Ýlıss» ro­manynyń kompozısııalyq quryly­my­na, fabýla­syna oqyrmanǵa qaratyp taldaý retinde taǵy sondaı kólemde ǵylymı túsinik­teme jazylǵan. Ol túsinik­temesiz romannyń maz­munyna tereńdep súńgı almaı­syz. Osy aıt­qandaı, qazaq ádebıe­tiniń mańdaıaldy shyǵar­ma­sy «Abaı joly» epopeıasyna ǵulama Qabdo­lov ári mazmundy, ári maǵynaly tereń taldaý ja­sady. Áli kúnge osy taldaýy kóp zertteýshige mańdaıyna ustaǵan temirqazyq ispetti. Adas­paısyz, adastyrmaıdy. Zeınaǵanyń qalamynan týǵan kitaptardy oqy­ǵan kisi tolqyn-tolqyn bolyp keletin, ja­ǵa­sy qı­yrǵa ketetin, ári tereń, ári baıyppen aǵa­tyn darııa arnasyn elestetedi. Klassık­te­rimizdiń qadaý-qadaý paıymyna batyl barlaý, qas qalam­gerler­diń qyrtysty qalyń kitapta­ryn kókirek kózimen indete sóıletý – jelkildep ósip kele jat­qan jas býynnyń balań sózine súısinip – ba­tasyn berý... bári-bári... úlken arnada tolqyp jatady. Zeınolla Qabdolov keshegi partııalyq ıdeo­lo­gııanyń qursaýynda júrip-aq aldyna azamat­tyq paıymyn shamshyraq etip ustap, óz eli – Qazaqstan týraly tolymdy sóz aıtty. Kerek kezinde eńbekshi buqaraǵa qaratyp qalam tolǵady. Táýelsizdik kúniniń keletinin elden buryn bol­jady. Biz kúńirenbeıik, kúrsine bermeıik dedi. Ultymyzdyń abzal uldarynyń ańsap ótkeni, armandap ketkeni – el táýelsizdigi edi. Sonaý bir munar da munar... munar kúnde eńký-eńký jer shalyp, egeýli naıza qolǵa alyp, jolbarystaı jortqan er Mahambet óz eliniń osy baqytyn kóksegen. Az ǵumyryn oı men armanǵa toltyryp, maǵynaly maqsatpen ótkiz­gen, sol jolda býlyǵýmen, bulqynýmen, ty­nym­syz izdenýmen ótken orys ofıseri, qazaq ǵa­lymy Shoqan óz eliniń osy kúnin ańsady. Baı­taq ólkeniń teristiginde temirqazyqtaı jarqy­rap, shyraqtaı mazdap janǵan Ybyraı ustaz­dyń shákirtine shyraq jaqqany osy edi. Qarań­ǵy qazaqtyń tutasqan bultty aspanyna – aǵarta aı bop týǵan, jaınata kún bop kúlgen – Abaı aqyn halqyna osy ómirdi kóksegen edi. Qara orman qazaqqa qaratyp qýatty sóz aıtý neken-saıaqtyń qolynan keletin. Sol neken-saıaqtyń biri – ǵulama aǵamyz edi. Zeınaǵa qashanda óz ýaqytysynyń sarabdal, saıypqyran sardary bola bildi. Elimizdiń árbir jańalyǵyna qýandy, jaqsy uldaryn jaqsy tileýimen jelep-jebedi; táýelsizdigimizdiń jar­shy­­sy, jyrshysy bola bildi. Aq jarylyp qýan­dy. Prezıdentimizge, elimizge aq jol tileýmen ótti. Áńgimeniń basynda esteligimdi ǵulama – Zeınolla Qabdolovpen bastaǵan edim. Endi sol kisiniń bir minezimen aıaqtaǵaly otyrmyn. Degdar kisi kemeline kelgen kezinde aqylshy ustazy Muhtar Áýezov týraly «Meniń Áýezo­vim» degen roman-esse jazǵany jurtqa málim. Sol romanyna Memlekettik syılyq aldy. Ro­mannyń birinshi kitaby der kezinde oqyrmannyń qolyna tıdi. Ekinshi kitaby aıaqtalmaı qaldy. Sol aıaq­tal­maı qalǵan esse-kitabynda: «Muhań maǵan bir qı­yn suraq qoıdy», – dep bastaıdy sózin jazýshy. « – О́ziń bilesiń, men Qunanbaıdyń aýzyna «adamnyń quny ne bolsa – mini de sol bolady» degen sóz saldym. Sońǵy birer jylda, ásirese maǵan Lenındik syılyq berilgeli óz elimizde de, shetelderde de, tek qana meniń shyǵar­mala­rym­nyń quny týraly aıtylady, jazylady. Al endi meniń shyǵarmalarymnyń mini, demek sýretker retinde meniń ózimniń minim týraly sen ne aıtar ediń? Bul meniń kópten beri oılanyp, oı bolǵanda on oılanyp, júz tolǵanyp júrgen ish pikirim edi. Alaıda aıtýǵa qatty qınalyp, múlde retin tappaı, «sirá, aıtý múmkin bolmas» dep júr edim. Endi, mine, reti kelip-aq tur. Biraq áli de júreksinip, ashyq aıta almaı, uzaq otyrdym. – Já, úndemeı qaldyń ǵoı, aıt, týra jáne ashyp aıt. Baıqaımyn aıtaryń bar sııaqty. – Aıtsam...sizdiń qazirgi minińiz bireý-aq. Jazǵanyńyzdy qolmen emes, mashınkaǵa aıtyp jazdyrasyz. Meniń oıymsha, kórkem shyǵarma­ny, oryssha aıtqanda, dıktovkamen jazýǵa bolmaıdy. Tek qana qolmen jazý kerek. Muhań oılanyp qaldy. Baıqaımyn, mundaı pikirdi birinshi estip otyrmaǵan sekildi. Onsha tiksine qoıǵan joq. Biraq, munyń esesine men ózimnen ózim tiksindim. Áńgime min týraly bolǵa­syn ba, kim bilsin, áıteýir Muhańnyń bir minin aıtam degen bir aýyz sózimnen men ózimniń eki túr­li minimdi ańǵardym. Bul da álgide Muhań aıt­qan­daı, «kisiniń qunynan týǵan mini» tárizdi. Al­dy­men, tym batyl ketippin. Al, batyldyq maǵan aǵa­nyń ózi darytqan minez: ózine ylǵı jaqyn ustady, syrtqa teppeı, baýyryna tart­ty. Oıǵa da, sózge de erkindik berdi. Degenmen dál osy aradaǵy batyl­dyǵym men erkindigim orynsyz, ersileý shyq­qan-dy, ókine jazdadym» (Z.Qabdolov, Dana dıdar, Astana, 2009, 84-85-bet). Bul jerde ustaz da, shákirt te óz kezeńiniń talǵam-tanymymen sóz sabaqtaıdy. Jahandaný dáýirinde ár jazýshy óziniń jan syryn minezimen jazady. Mysalǵa, Táken Álim­qulov sóılemin bir betti alatyndaı taıaq árip­ter­men soıdaqtatyp túsiretin. Al Ábdi­jámil Nur­peıi­sov tarshylyqtan shyqqandaı – eki búktelgen dápter betine qumyrsqanyń izindeı ǵyp qaryn­dash­pen jazady. Shetel klas­sıkteriniń kóbi oıyn bul kúnde birden kompıýterge túsiredi. Al, ótken ǵasyrdyń elýinshi jyl­dary Muhtar Áýezov ózi­niń altyn ýaqytyn únemdep, kóbine mashınkaǵa aýyz­sha aıtyp, tas­qa basylǵan qoljazbany ekinshi márte qolmen túzetip, súzip, kórkemdeıtin amal tapty. Lev Tol­stoıdyń ózi mashınkadan shyq­qan betti qaı­ta-qaıta túzetip, zaıyby men shákirtine kóshir­tip, áýre-sarsańǵa salýdan ja­lyq­paǵan. Dańǵyl Áýezov ári ýaqytyn únemdi paıdalanyp, ári oı aǵynyna erkin súńgip, álgideı aýyzsha aıtý – dıktovkaǵa daǵdylandy. Qazaq qalamgerleri ishinen jazýshynyń jedel damyǵan órkenıet saty­syna elden buryn aıaq salyp, oı aǵynyn aq qaǵazǵa túsirý úlgisin jasaǵany dep bileıik. Joǵaryda ustaz ben shákirttiń tilge tıek etip otyr­ǵan jazýshylyq mini – tótesin aıt­qanda – Áýe­zovtiń álemdik deńgeıdegi jazý tá­jirıbesine den qoı­ǵa­ny, alǵash ret oı aǵynyna tizgin túıgeni dep bilemiz. Ǵulamanyń Áýezov týraly shyǵarmasy oq­yr­mandy búrkemesiz shyndyǵymen baýraıdy. Mu­hańnyń jazý mánerindegi minin aıtam dep oty­ryp sol dáýirdiń, sol kezeńniń jazý mashy­ǵy­nan, aǵa-dos pen ini-dostyń shúbásiz kózqara­synan habar beredi. Qalaı desek te qalamgerdiń sheberlik kókjıegin, sóz saptaý mánerin, sóz sýretin taný úshin Qabdolov essesin attap óte almaımyz. Birin­siz biri kómeski. Birinsiz birin elestetý qıyn. Keıingi jyldary jazǵan kúndeliginde: «Muhtar Áýezov – uly jazýshy, tiri klassık. Bul kisimen birge jasaý, munyń tálim-tár­bıesin kórý – baqyt. Maqtaný, lepirý neden týady? Bul mardym­syzdyqtan, taıazdyqtan, keleshegi osal adamnan týatyn minez. Barmen qanaǵattaný – bolymsyz adamnyń isi. Maskúnemdikke de osy aparady. Shyn iri keleshektiń adamy ózine-ózi razy bol­maıdy. Oǵan dańqtyń quny bir tıyn. Osy arada mazmun bar... Men qazir Tahaýı men Ábdijámildiń roman­daryn oqyp júrmin: «Kút­ken kún» men «Qaharly kúnder». Ekeýi de Muhańnyń áserin mol qabyl­da­ǵan adamdar. Ásirese, Ábdijámilde kóp. Jáne osy áser tildiń shuraılylyǵyna, sóz oram­da­rynyń sal­maq­ty­ly­ǵyna, sýrettilikke, saıyp kelgende naǵyz ob­razdylyqqa alyp barady» (Z.Qabdolov, Da­na dı­dar, Astana, 209, 236-237 bet). – dep jazypty. Zeınolla aǵanyń syr sandyǵy toly osyn­daı jaýhar. Sol syr sandyqty ebin taýyp asha bilýimiz kerek. «Jazýshy – ulttyń uıaty, namysy, ımany; keshegi alyptar tobynyń árbirin osy turǵydan tal­daǵanda baryp – tereńirek túsinemiz» degen top­shy­laýy – abyz Abaısha aıtqanda: syldyrap óń­keı kelisim, tas bulaqtyń sýyndaı, oıyńyzǵa oı qosyp, qııalyńyzǵa qanat jalǵaıdy. Aqyn­nyń bir sáttegi jylt etken nurly oıy, jarq etken sezim sýreti qaperinen tys qalmaıdy. Syr­shyldyq, sa­rab­daldyq, sezimtaldyqtan saraıy­ńyz ashyla túsedi. Bir keremeti – qansha qytymyr, ómirden tú­ńilgen, kesir kisiniń ózi – Zeınolla aǵamyz sóı­legen kezde shýaqqa shomylǵandaı jaıylyp sala berýshi edi. Muz bolyp qalǵan júregi jibıtin. Kóńili kónshıtin. Bitimshil kisi edi. Qaı iste de memleketshildiligi kózge uryp turatyn. Jurttyń kóbin dosym, baýyrym dep ózine jaqyndatyp sóıleıtin. Bul kele-kele ol kisiniń minezine aınaldy. Ǵulamanyń baqılyq bolǵan kezeńinen alys­ta­ǵan saıyn bolmys beınesi áldeqaıda nusqala­nyp, bıiktep, zaý tartyp barady. Ony biz sa­ǵy­namyz, tereńnen tartyp sóılegen sulý sózin eske alamyz. Kúndeligin, «Ushqynyn», «Jaly­nyn», «Sónbeı­tin otyn», «Dana dıdaryn» qa­ıyra qol­ǵa alamyz. Tirshilik qarbalasynan bir pás boıy­myzdy bosatyp, tas bulaqtyń sýyndaı kórikti sózine meıir qandyryp, ata jurtqa minajat qyl­ǵandaı, dana ustazǵa qol bergendeı – qaıyra qýat­tanyp shyǵa kelemiz. О́lsheýsiz ómir kúresine mıdaı ara­lasamyz. Qııalymyz keńip, darııadaı shalqımyz. Sózdiń sýretin kórip, óremiz, rýhymyz bıikteıdi. *  *  * Abyz aǵalarymdy oılasam-aq esime asyl jeńgelerim birge túsedi. Bárimen de aralas-qura­las, dámdes-tuzdas boldyq. Solardyń qaı-qaı­sy­sy da kórkem shyǵarmaǵa keıipker bola alar edi. Qazaq áıelderiniń jaryna adaldyǵy, aqyl­dylyǵy, tózimdiligi, qaısarlyǵy, aqyl-para­sa­ty, kórki epostarymyzda, halyq ertegilerinde erekshe sýrettelgen. Ondaı qazaq analary ertegilerde, epostarda ǵana emes, búgingi zama­ny­myzda da bar. Mysalǵa, Muhametjan Qarataev aǵamyzdyń so­ńy­nan izdep Ibir-Sibirge barǵan Marhýma jeń­ge­miz; ómir boıy at ústinen túspegen О́mirbek Jol­dasbekovtiń adal jary, úlken ǵalym Maııa Ba­ǵys­baeva jeńeshem, memleket qaıratkeri Asanbaı Asqarovtyń zaıyby Fatıma jeńgeı, oqý mınıstri Turǵanbek Qa­taevtyń zaıyby Bazar­kúl jeńgeı, dramatýrg Shahmet Husaıynovtyń zaıy­by ári ǵajaıyp aktrısa Bıken Rımova ápkem, dańǵyl jýr­nalıst Balǵabek Qydyr­bek­ulynyń otbasy­nyń shyraq­shysy Sapýra jeńe­shem týra­ly bir-bir kitap jazýǵa bolar edi. Álgi jeń­gelerimiz jaryq dú­nıege ózderi úshin emes, adal jaryn halyqqa tany­tý úshin kelgendeı elesteıdi. Bul kisiler ózderi úshin emes, jubaı­la­ry úshin ómir súrdi. Zeınolla Qabdolovtyń jary Sáýle apaı da qudiretti kisiniń jary bolsa da, jarty ǵa­syrdan astam ýaqyt betegeden bıik, jýsannan alasa bola júrip, asqar taýdaı azamatyn betke ustap, ózi eleýsiz júrdi. Jarqyrap kózge túsken joq. Kes-kestep sóılegen joq. Jaqsynyń asyl jary bolýdyń bir úlgisi osy Sáýle apaı dep oı­laı­myn. Beıne sol úıdiń qyzmetshisi sekildi ylǵı aǵamyzdyń jolyn tosyp otyratyn. Ja­ry­maı júrgen kezimiz. Keıde sebepten sebep tý­ǵyzyp, aǵamyzǵa ilesip qarashańyraqqa kelemiz. Qaı kezde kelsek te apamyz­dyń qazany asý­ly, dastarqany jaıýly. Qazy-qartasynyń ıisi muryn jaratyn. Qabaq shy­tý­dy bilmeıdi. Jy­ly júz­ben qarsy alady. Sáýle apaı úı baǵyp otyrǵan etekbasty áıel bolsa qanekeı! О́mir boıyna qazaq orta mektebinde tarıhtan sabaq berdi. Tálimger. Asyl ana. Týmysynan tárbıeshi adam – mektebin de kógertti, otbasyn da sham­shyraq ete bildi. Eki jaqsy qosylmaıdy degen sóz bar. Eki jaqsy qosylǵanynyń bir dáleli Qabdolovtyń otbasy edi. Aǵamyzdyń jaǵasyna kir túsir­meı­tin, ústine qylshyq juqtyrmaıtyn. Báıge at­yndaı bolatyn. Ǵalym aǵamyz qarbalasy qym­qýyt myna ómirden jalyqqanyn, sharshaǵanyn sezdirmeı ótse, artyndaǵy Qytaı qorǵanyndaı myqty tyly Sáýle apamyzdyń arqasy edi. Aǵa dúnıeden ótkennen keıin móldiretip estelik jazdy. Osynyń bárin qaıdan bile beredi dep jalpaq qazaq tań qaldy. Sóıtsek, apa­myz jaqsynyń jady bola bilipti. Esh­teńesin umyt­papty. Jasyryp marjandaı tizip kúndelik júr­gizipti. Mań­da­ıy jarqy­rap júrgen hal­qy­nyń ba­tagóıin odan saıyn bıiktetip bizge beımálim syryn jaı­yp sal­dy. Tań qal­mas­qa sharań joq! Meniń aǵalarym da, jeń­gelerim de osyndaı asyldar! Asyldarymyzdy ar­daq­­­taıyqshy, aǵaıyn!

Myrzataı JOLDASBEKOV.