Jurtyna jaqsylyqtyń dánin sepken

 Ishandar mektebi – ımandylyq uıytqysy

О́z zamanynyń beldi dinı qaıratkeri atanǵan Aıqoja Temiruly – qazaq dala­synda aǵartýshylyq isti óristetken ıshandar mektebiniń beldi ókili. Ultqa kópe-kórneý jasalǵan otarshyldyq saıasatqa tos­qaýyl qoıyp otyrǵan yq­pal­dy áleý­mettik toptyń patsha zamanynda da, odan keıingi bolshevıktik bılik tusynda da qoldaý tappaǵany belgili. Kerisinshe, qýǵyn­ǵa túsip, qıyndyq kórse de eldi, ıman­­dylyqqa tárbıeleý, Shyǵys oıshyl­dary­­nyń muralaryn zerdeleý arqyly túrli baǵyttaǵy izdeniske jol ashý, halyqty túrli dertten emdeý sekildi salmaqty min­detti arqalaǵan qaıratkerler ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryna deıin ultqa qaltqysyz qyzmet etti.

Aıqoja ıshan 1773 jyly Jańa­qorǵan óńirinde dúnıege kelip, týǵan topyraǵynda saýatyn ashqannan keıin shamamen 1885 jyly áýeli bir jyl Tash­kentte, 4 jyl Buqarada oqyǵan. Odan ári 10 jyl Aýǵanstandaǵy belgili dinı ǵulama Islam Shaıhtyń shákirti atanyp, oqýdy bitirgen soń ustazdan shatyrhat (dıplom) alady (1-sýret).

Aýǵanstannan týǵan topyraǵyna oralyp, kózi jumylǵansha eline qyzmet etip ketedi. Patshalyq Reseı zertteýshileri de Aıqoja ıshandy sol kezeńdegi beldi dinı qaıratker retinde sýrettegen.

Tashkenttegi arhıvten alynǵan qu­jattar deregi boıynsha ıshan 1808 jyly Qoqan hany Muhammed Sharıftyń buı­ryǵy boıynsha Jańaqorǵan eldi mekenine qazy bolyp taǵaıyndalady, 1816 jyly Qoqan handyǵynan Ábýl Mýzaffar jáne Ál Mansýr Ámır mýslımın Muhammed Ýmar Bahadýrhan buıryǵy boıynsha osy eldi mekende qazylyqqa qaıta taǵaıyndalady. Qu­jattardy Aıqoja ıshannyń 1832 jyly da Jańaqorǵanda osy qyzmetti atqarǵany tur­ǵany týraly derekter bar (2, 3, 4-sýretter).

Seksen tórt jasynda 1857 jyly dúnıe­den ozǵan Aıqoja Temiruly 4 áıe­linen Ibadýlla, Jumadilla, Ib­raıym-Shaıyh, Mamyraıym-Shaıyh, Smaıyl, Ysqaq, Re­metýlla, Pirshe, Sa­par, Musahan, Iskendir esimdi 11 ul súıe­di. Balalary izine jaq­sylyqtyń dánin sepken áke jolyn jal­ǵap, el arasynda dinı qyzmet atqardy. Aýma­ly-tókpeli zamanda rýhanııat shy­raǵyn mazdatqan ıshan uldarynan taraǵan urpaqtaryna keńestik saıasat qyryn keldi. Aıqoja nemereleri Seıdahmet, Ospan, Musahan, Sapar, Iskendir, Balta, Mustafa, Ýseın, Ata maǵzumdar, Sárýar ıshan, shóbereleri Ázzam ıshan, Omar, Japar, Burhan, Mádi, Mahmut ıshan, Álmuhammed ıshan, Inaıat maǵzumdar el asyp, bas saýǵalady. Elde qalǵandary abaqtyǵa jabylyp, teperish tartty. Olardan órbigenderdiń ózi qazir bir qaýym elge aınalyp otyr. Al ıshannyń áziz esimi táýelsizdigimizdi alǵannan keıin qaıta jańǵyryp, el ortasyna oraldy.

Biraq ótkenniń bárin mansuqtap, ke­she­gini kúresinge tastatqan keńes bıligi ke­zinde de rýhanı kósemniń beınesin kópshilik kómeskilendire qoıǵan joq. Olaı deıtin sebebimiz babanyń aqyrǵy mekeni bolǵan Aqtastaǵy ǵajaıyp kesene. Úlken uly Ibadýlla soqqan kesene aýmaǵynan nemeresi Ata maǵzum meshit salyp, ol sol kezeńdegi arhıtektýralyq sáýlet óneriniń ozyq úlgisi sanalǵan. Halyq kirpish quıyp, Samarqanttan kelgen sheberler salǵan ǵı­marat qurylysyn el arasynan shyqqan aýqatty azamattar qarjylandyrypty dese­di. Tóbesine shyqqanda Qoja Ahmet Iаsaýı men Arystanbab keseneleri kórinetin ǵı­ma­rat sol zamandaǵy eńseli qurylys bolypty.

Besaryq aýlynan ońtústik-batys baǵyt­qa qaraı 11 shaqyrym qashyq­tyqtaǵy osy kesene basynan qaı zamanda da adam aıaǵy úzilmegen. Tipti keńestiń kelte oıly at­qaminerleri qaraýsyz qaldyryp, qorlamaq bolǵanda da el ımandylyq úıin aıaqasty qylýǵa jol bermegen. Tipti ǵaıyptyń kúshi­men shet memleketterden arnaıy kelip, keseneni tazalap, onyń kózdiń qarashy­ǵyndaı saqtalýyna sep bolǵandar da kezdesken eken.

Qajylyq jasaýshylar Mekkege sa­pardan buryn mańyna jınalatyn Aqtas meshiti qaıtalanbas óner týyndysy retinde 1982 jyly respýblıkalyq mańyzy bar tarıhı jáne mádenıet eskertkishi tizimine engizilip, memleket qorǵaýyna alyndy. Kóp uzamaı qalpyna keltirý jumystary júrgizilip, búginde aınalasy abattandyrylǵan ıman­dy­lyq uıasyn baba urpaqtary kútimge alǵan.

Igilikti istiń nátıjesi

Qaıratkerdiń týǵan jerinde meshit pen bilim berý ortalyǵyn salyp, el ıgiligine berip otyrǵan osy ıshan ur­paqtarynyń biri – Talǵat Áshimov esimdi azamat. Meshittiń ashylýynda osy bastamasy arqyly eldiń dástúrli tanymnan taban ajyratpaýyna ólsheýsiz úles qosqan Talǵat Ázimhanulyna QMDB-nyń Qyzylorda oblysy boıyn­sha ókili, «Aqmeshit-Syrdarııa» bas ımamy Bolatbek Ulasqanuly kóp aldynda rızashylyǵyn jetkizip, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanulynyń Alǵyshaty men arnaıy syılyǵyn tabys etti.

– Búgingi ashylyp jatqan Aıqoja babamyzdyń atyndaǵy meshit pen med­rese­mizdi Alla qutty, berekeli etsin. Tańmen talasyp, bala-shaǵa, otbasy­myzǵa sharapaty tısin degen nıetpen kelip turǵan aǵaıyn tilekterińiz qabyl bolsyn. Syr boıynda 185 meshit bolsa, búgin Jańaqorǵanda ashylǵan ımandylyq úıi osyndaı rýha­nııat be­siginiń qataryn kóbeıtip otyr. О́zge aýdan ortalyqtarynda birli-ekili meshit bolsa, osy Jańaqorǵan kentiniń ózinde 7 ımandylyq úıi bar. Bul aýdan hal­qynyń aýyzbirshiliginiń, yntyma­ǵynyń kórinisi, – dedi oblystyń bas ımamy.

Meshit pen oqý ortalyǵynyń ashylý saltanatynda aýdandyq máslıhat tóraǵasy Ǵalymjan Sopbekov kópshilikti quttyqtap, Aıqoja ıshan ómiriniń sońy­na deıin halyqty dinı-aǵartý isimen aınalysqan tulǵa ekendigine toqtaldy. Jurtty jaqsy­lyq­qa tárbıelep, adas­tyrmas týra jolda bolýyna septigi tıe­tin myna ortalyq ıman­dylyq ıshan urpaǵynyń júreginen de berik oryn alǵandyǵyn kórsetetinin atap ótken ol jınalǵandarǵa oblys ákimi Nurlybek Nálibaevtyń quttyqtaýyn oqyp berdi.

Aımaq basshysy óz lebizinde Aıqoja týǵan jerge týyn tigip, buqaraǵa qyz­met etýi de ónege ekendiginen bas­tap, kózqarasy aıqyn, sanasy sergek, dás­túrge berik urpaq tárbıeleýde ǵula­ma ǵalymnyń muralaryn urpaqqa jet­kizip, nasıhattaý úshin rýhanı bastamany uıymdastyrýshylarǵa alǵysyn jetkizedi.

Qoǵam qaıratkeri, «Qurmet» ordeniń ıegeri, Jańaqorǵan, Syrdarııa, Shıeli aýdan­dary men Qyzylorda qalasynyń Qur­metti azamaty Ibragım Ábıbýllaev Ja­ńaqorǵan aýdanyn basqarǵan tustaǵy tarıhı Aqtas meshitin abattandyrý bas­tamasyn sóz etti. Meshit lentasy qıylǵan sátten keıin baba urpaǵy Uzaqbaı Zekenov aqsaqal kópke bata berdi.

Meshit aldynda «Aıqoja ıshan: Áýlettiń asyl murasy» atty kitaptyń tusaýkeseri ótip, baba ómiri men qyzmeti, urpaqtary jaıly jańa týyndy kóp ıgiligine aınaldy. Kitap avtory – osy baǵytta uzaq jyldardan beri izdenisin úzbeı kele jatqan belgili jýrnalıst Aıgúl Ýaısova. Áriptesimiz áli kúnge qazaq jerindegi dinı aǵartýshylar murasyn zertteýde birjaqty kózqaras basym túsip jatqandyǵyn aıtady.

Oqý ortalyǵynyń bir bólmesi mýzeıge aınaldyrylyp, ıshan tutynǵan, urpaqtary kádege jaratqan jádigerler qoıylypty. Mýzeı tórinde Aıqoja babanyń taqııasy tur. Ishannyń úlken uly Ibadýlladan taraıtyn jetinshi urpaǵy Hasen Kárámat bizge kóne Quran kitaby men kıeli mura saqtalǵan bylǵary qaptyń tarıhyn tanystyrdy. Talaı ǵasyr ótse de, syny bu­zylmaǵan samaýyr da kelýshiler nazaryn aýdarady. Bizdi tarıhı murany tasalamaı, kópshilikke usynǵan urpaqtarynyń bas­tamasy qýantty.

Dintanýdaǵy kókeıkesti taqyryp

Baba rýhyna baǵyshtalǵan asta belgili ǵalym, fılosofııa ǵylymdarynyń dok­tory Dosaı Kenjetaı Qazaq memle­kettiligi tarıhyndaǵy «tóreler men qo­­jalar» ınstıtýty áli kúnge ǵyly­mı zertteýler as­pektisine aınala qoı­ma­ǵandyǵyna qyn­jylys bildir­di. Qara­taýdan káriz qazdy­ryp, sý shyǵar­ǵan, eldi egin egýge baýlyp, medre­se-meshit salyp, bilim bergen, saıası qaıratkerligi men dindarlyǵy qatar som­dalǵan Aıqoja ıshan ómiri men qyzme­tin tanı túsýge degen talpynysqa tilektestigin jetkizdi.

– Sol tustaǵy tarıhı tanymdyq irili-usaq­ty oqıǵalar da Aıqoja ıshan tulǵasy­men salystyryla zerttelýge tıis. Sonymen qatar onyń urpaqtarynyń da derek-málimeti naqtylanýy kerek. Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kese­nesi aldynda babadan taraǵan 60 adam oqqa baılandy degen derek bar. Osy­dan-aq ıshannyń qazaq dalasyndaǵy din Islamnyń bilim berý júıesindegi orny men róli aıqyndala túsedi, – deıdi ǵalym.

Aýǵanstannan kelgen ıshannyń us­tazy Is­lam shaıh urpaqtary bastamaǵa rızashy­lyq­taryn bildirdi. Eki kúnge sozylǵan is-sharada bir baıqaǵanymyz, salynǵan meshit pen ortalyqty kópke kórsetýden bólek, babanyń ómir jolyn, tulǵalyq bolmysyn tarazylaý, elge jasaǵan qyzmeti jaıly naqty derek jınaý, ony keıingi urpaq kádesine jaratý nıetiniń basym bolǵandyǵy. Osy istiń bárine baba urpaǵy Talǵat Ázimhanuly bastamashy bolyp, halyqaralyq deń­geıde uıymdastyrylǵan «Aıqoja ıshan jáne Syr boıyndaǵy tasavvýf ıeleriniń fýnksıonaldyq qyz­metteri men qıly taǵdyry» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııada zertteýler qorytyndysynan bólek keleli oılar, utymdy usynystar aıtyldy.

Kásipker demeýshiligimen 3 kitap jaryq­qa shyǵyp otyr. «Aıqoja ıshan: Áýlettiń asyl murasy» atty birinshi kitapta Aıqoja ıshan urpaqtarynyń Jańaqorǵan óńirinde halyqqa qam­qorlyq tanytyp, ımandy­lyq qalqany bolyp, qazaq dalasyndaǵy din Islam­nyń gúldenýine qyzmet etkeni baıan­dalady. Sonymen qatar ıshan jáne maqsymdardyń, sheıhtardyń jáne ata jolynan ajyramaǵan búgingi ur­paq­tarynyń murasyn qamtyǵan jınaq qalyń oqyrmanǵa arnalǵan. «О́zimniń bilgenimdi sóz qylaıyn» degen kelesi týyndy Aıqoja ıshan ur­paq­tarynyń qoljazbalary negizinde quralypty. Osydan elý jyl buryn Karamat Ábil­ámıtulynyń jazyp qaldyrǵan jazba­larynan «Harýt ýa Marýt» qıs­sasy men Nuraly Nysanbaıulynyń «Úsh muńly» qıssasy, sonymen birge Seıdahmetuly Japar maǵzum men Ábdiǵappar (Qapash) Isken­diruly jazyp qaldyrǵan zikirlerin baıandaıdy.

Úshinshi kitap – Samarqand qala­syn­daǵy Imam Býharı atyndaǵy halyq­aralyq ǵylymı-zertteý ınstı­týtynyń dosenti, teolo­gııa ǵylym­dary­nyń doktory Mıhro­jıd­dın Amo­novtyń «Orta Azııadaǵy Naqsh­bandııa-Mýjaddıdııa tarıqaty» kita­bynyń aýdarmasy. Jaqynda baspa júzin kórgen týyndy jurt qolyna tıdi.

 Mıhrojıddın Amonovtyń zertteýi boıynsha sopylyq jolynyń sılsálási sonaý Abý Bakr Sıddıq rozııalloҳý anҳýden (vaf. 13/634) bastalyp, Túr­kistan óńirinen Aıqoja ıshanmen aıaq­talady.

Konferensııaǵa alys-jaqyn memleketterden 140-qa jýyq ǵalym shaqy­rylyp, baıandama jasaýshylar Qazaq­standaǵy sopylyq jol, Tasavvýf ıele­riniń murasy, ótken ǵasyrdaǵy dinı mektepter týraly, sondaı-aq Syr óńirindegi din Islamnyń qalyp­tasýyndaǵy Aıqoja ıshan men zamandastarynyń mıssııasy men róli jóninde tarazylady.

Konferensııada fılosofııa ǵylym­dary­nyń doktory, professor Ámirequl Ábýov izgilikti iske tabys tilep, rızashy­ly­ǵyn bildirdi. Iаsaýıtaný ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń dırektory Nurlan Man­surov dinı mektep qalyptastyrǵan, áýlıe­lik sıpatqa ıe ıshandar mektebiniń ult rý­hanııatyndaǵy alar ornyna toqtaldy. Olar bilim berý dástúrinde tek Quran, hadıspen shektelmeı dúnııaýı ilimge de den qoıǵan.

– Ishan degenimiz – áýlıelik tanym sıpaty. Bizdiń ótkennen dáýir dástúrinen alshaqtaǵanymyz sonshalyq qazir osy áýlıelik sıpat degendi de tanyta almaı jatyrmyz. Bul kisiler sol kezdegi salt pen dástúrge, ádet-ǵurypqa, halyqtyń ulttyq bolmysyn saqtap qalatyn birlik pen yntymaqqa negizdelgen mektep qurǵan. Tanymaldyq ta, taqýalyq ta osy úsh negizden bastaý alady. Babalardyń osyndaı ereksheligi bolmasa, artynan halyq ermeıdi. Osydan da keńestik saıasat áýeli osyndaı tulǵalarǵa kárin tókken, – deıdi ǵalym.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory Hazret­áli Tursyn ıshan áýletinen 20-30-jyldary qýǵyn kórgen Ibadýlla­uly Sárýar ıshan týraly derekter aıtty.

– Sárýar ıshan týraly qujattar áli tolyq qolymyzǵa tıgen joq. Baryn tam-tumdap materıaldarǵa engizip jatyrmyz. О́zgeshe taǵdyrdy bastan keshken áýletke jasaǵan qurmetterińizge rızamyz. Meshit te, oqý ortalyǵy da tamasha. Mynadaı bir máseleni aıtqym keledi. О́zi basqaryp otyrǵan meshit atyn ıelengen tulǵany tanymaıtyn ımamdar da bar. Olardy bilimsiz deı almaımyz, deni shetelden oqyp kelgen mamandar. Biraq ulttyń ótkeninen, tulǵalar tarıhynan habarsyz. Osy jaǵyn eskersek, durys bolar edi, – dedi ǵalym.

Babalar salǵan jol

Osy kúni kóp jyldan beri ıshan tarıhyn zerttep júrgen azamattarǵa da qurmet kórsetildi. El azamattary baba rý­hyn tiriltpek talap jolynda júrgen belgili rejısser Qalıla Omarovtyń ıyǵy­na shapan japty, áriptesimiz Aıgúl Ýaı­sovaǵa da osyndaı iltıpat jasaldy.

– Kóp jyldan beri oıǵa alǵan istiń oryndalýyna sebepker bolǵan Talǵat Áshi­mov baýyrymyz, – deıdi rejısser.
– Aza­­­mattyń qoldaýymen О́zbekstandaǵy Samarqan, Buqara, Qoqan, Tashkent qala­lary arhıvterinen derek izdedik, Aýǵan­s­tanǵa sapar shegip, derekti fılm ma­terıal­daryn taspaladyq. Sapar barysynda babamyzdyń ustazy Islam shaıh ur­paqtarymen tildestik. Babamyz oqyǵan medre­seni kórip, táý ettik. Endi Jańa­qorǵannan bastalǵan toı Almatyda jalǵasa­dy dep otyrmyz. Qazaqty otar­shylardyń dinı basqynshylyǵan aman alyp qalǵan ıshan jaıly qoıylym premerasy ótedi. Beıneleý óneri ba­ǵytynda da ǵylymı-tanymdyq konferensııa uıymdastyrylady, – deıdi rejısser.

Aýǵan jurtty izine jaqsylyqtyń dánin sepken áýlıeni «Osııob Aıqoja» dep tanıdy eken. Bul «dıirmenshi Aıqoja» degendi bildirse kerek. Baba izimen jol shekken Talǵat Ázimhanuly Hoja Baҳoýddın Naqshband Býhorıı aıtty deıtin «Bir qolyń kásipte, júregiń Allada bolsyn» degen qaǵıda osydan qalǵanyn aıtady.

Bul pikirdi baba ǵumyryn zertteýden túıgen ózbekstandyq ǵalym Mıhro­jıddın Amonovtyń baılamy tirilte túskendeı boldy. «Ǵulama deńgeıine jetken árbir tulǵa Allany jete tanýmen qatar qarapaıym eńbekti aldyńǵy qatarǵa shyǵarady. Qoly – kásibinde, Allasy – júreginde bolǵan jannyń ǵana nesibesi men berekesi taýsylmaıdy. Men bilimniń bıigine jetý úshin tynbaı eńbektengen Aıqoja ıshandy osyndaı múmin beınesinde kóremin», dedi ol. О́mir joly qazaq memlekettiligimen bite qaınasyp jatqan tulǵanyń tarıhı beınesin kórsetýge arnalǵan konferensııa materıal­dary keıin jeke eńbek bolyp shyǵady.

– Jalpy, qazir babamyzdy maqtan tutqannan góri olardyń ónegesin keıin­giler úshin adamdyq pen adaldyqtyń ar­qaýyna aınaldyrǵanymyz durys. О́zderińiz kórip otyrǵan meshit pen medrese osyndaı maqsatta boı kóterdi. Búgingi konferensııada ǵalymdar nebir tyń málimetter, utymdy usynystar aıtyp, salıqaly áńgime sorabyn saldy. Keshegi ótken úlkenderimizdiń qolyna sý quıyp, batasyn alǵan bizder úshin atalarymyz jaıly ár derek altynnan qymbat. Endi osyny keıingi jastardyń qulaǵyna quıýymyz kerek. Kitap shyǵaryp, shákirtterge meshit-medrese soǵyp júrgendegi oıymyz osyndaı tárbıe tinin keıinge jalǵaý edi. Nıetimizdi túsinip, qoldaý tanytqan barsha aǵaıynǵa alǵys aıtamyz, – deıdi Talǵat Ázimhanuly.

Onyń aıtýynsha, derekterdiń kópshiligi ıshan urpaqtarynyń úıinen tabylypty. Talaı jyl tasada saqtalyp kelgen qundy muralar endi el ıgiligine jaraıdy. Atadan qalǵan taǵy qyryq shaqty kitap bar eken. Talǵat Ázimhanuly alda medısına, sharıǵat ilimi, jaratylystaný, basqa da baǵyttarda shaǵataı tilinde jazylǵan qundy murany qazaqshaǵa aýdartyp, bastyryp shyǵýdy josparlap otyr.

Qarataýdyń qoınaýyn qýanyshqa bólep, ólmes rýhtyń ráýishin sepken is-sharadan kóp oı túıdik. О́tkenim­nen tamyr úzbeımin dep atalar rýhyn jańǵyrtqan azamattarǵa el rıza­shylyǵyna kýá boldyq.

Qyzylorda