Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Júsipbek Aımaýytulynyń balalarǵa arnalǵan shyǵarmalary da erekshe. Bular týraly da Serik Qırabaev: «Júsipbek kóp shyǵarmasyn jańa, jas urpaqqa arnady. Solardy jańa rýhta, kúreskerlikke, adamgershilikke tárbıeleıtin kitaptar jazdy. Onyń balalarǵa arnap jazǵan «Jaman tymaq», «Shal men kempir», «Kók ógiz», «Úsh qyz» sııaqty ertegileri bar. Olar sýretti kitapsha úlgisinde jazylǵan», degen eken.
Bala oqytýshylarǵa arnap «Tárbıege jetekshi», «Kompleksti oqytý joldary» sekildi eńbekter jazǵan jazýshynyń balalar taqyrybyna qalam terbeýi – zańdy. Al «Qazaqstan jazýshylary» anyqtamalyǵynda (Almaty – «Anarys» baspasy, 2009 jyl) Júsipbektiń balalarǵa arnalǵan shyǵarmalary týraly: «Eń mańyzdysy, bul eńbekter búgin de rýhanı-tálimdik qyrlarymen mándi», delingen.
Biz bul shaǵyn jazbamyzda Júsipbek Aımaýytulynyń «Jaman tymaq» kitaby týraly sóz qozǵamaqpyn. 48 bettik kitap 1992 jyly «Balaýsa» (Almaty) baspasynan shyqqan. Onda jazýshynyń 1929 jyly jaryq kórgen «Jańa aýyl», «Kók ógiz», «Jaman tymaq» sekildi jeke kitaptaryna engen, merzimdi baspasóz betterinde jaryq kórgen, balalarǵa arnalǵan týyndylary jınaqtalǵan. Shyǵarmalar adaldyq, ádeptilik, birlik, eldik pen erlik salttaryn jyrlap, tabıǵat sýretterin arqaý etken.
Kitaptyń qurastyrýshysy – fılologııa ǵylymdarynyń doktory Rahymjan Turysbek: «...jınaqqa engen óleńder ómir órnekterin qaz-qalpynda kórsetýimen daralansa, shaǵyn jumbaq pen áńgime, ertegilerdiń tabıǵaty men mazmunynan kúndelikti turmystaǵy ártúrli kórinis, oqıǵalar aıqyn ańǵarylady», dep jazady. Eń bastysy, jazýshynyń bul shyǵarmalary rýhanı-tálimdik mánin joǵaltpaǵan.
«Oqý, bilim – janǵan shyraq oılasań,
Úırenersiń, izdep kórseń, qalmasań.
Qý ónerdi, bý belińdi, jiger sal,
Paıda alarsyń, qaýjanarsyń, toımasań», dep oqý-bilimge shaqyratyn Júsipbektiń balalarǵa baǵyttalǵan shyǵarmalary aǵartýshylyqty kózdeıdi. Kitaptyń birinshi betinde basylǵan bul óleńdegi beldi býyp, ónerdi qýý jiger salýdy qajet etetinin ekiniń biri uǵyna bermeıdi. Bilim alýdy «Sabaqtan qalmaý, sómke tasý, qońyraý soǵylǵanyn kútý» dep qana uǵyp kelgen men sekildi «oqymystylar» áli «paıda almaǵanymyzdy» kesh bilip, barmaq tistep jatyrmyz.
Kitaptaǵy ár óleń, ár jumbaq, ár erteginiń aıtar oıy, silter baǵyty anyq. Onyń barlyǵyn sezý, taný jaýapkershiligin oqyrmannyń enshisine qaldyryp, ózime erekshe unaǵan eki áńgimege toqtalǵym keledi.
Áýelgi áńgime «Jańa talap» dep atalady. Áńgime «Jańbyr sirkirep tur. Shegebaı etikshi balasy Muqandy mektepke jazdyraıyn dep, Dándebaı aýylyndaǵy muǵalimge alyp júrdi» dep bastalady. Muqan – 10 jasqa tolyp qalǵan, erkeleý, «etigin bosqa tozdyryp júrgen» bala.
Sodan áke men bala mektepke keledi. Áńgime kirispesindegi alǵashqy jetekshi oı – «Mektep degeni terezeleri úlken, ózi de bıikteý, úlken tam-úı eken. Mańdaıyndaǵy taqtaıda jazýy bar eken. Ne jazý ekenin Muqan tanyǵan joq» degen sóılemder.
Jazýshy bilim ordasyn sıpattaǵanda «Terezeleri úlken», «Bıikteý» degen sózderdi qoldanady. Munyń astarynda bilim-ǵylymnyń da qandaı bıik, qandaı úlken ekenin ańǵartý jatqan sekildi. Úlken terezeden jaryq mol túsedi. Bilim – jaryq. Tereze – zeıin. Oqýshy qanshalyqty zeıindi bolsa, qanshalyqty yqylasty bolsa, sonshalyqty mol bilim alady.
Al Muqannyń jazýdy tanymaýy – bilimsizdiktiń kórinisi. Bul jerde saýaty joq Muqan ǵana emes. Jıyntyq beıne ekeni de belgili.
Muqan men ákesi mektepke kirgende muǵalim kitaptardy «shqapqa» jınastyryp tur eken. Ol ákesiniń aıtýymen balanyń aty-jónin, jasyn, áke-sheshesi ne kásip qylatynyn jazyp alady.
Osy sátte bilimsizdikpen qosa «jasqanshaqtyq» kórinis beredi. Sebebi Muqan «ózinen birdeńe surap qala ma dep, qypyldap barady». Odan keıin ákesi shyǵyp ketkende, muǵalim shákirtti sózge tarta bastaıdy. «...Muqan qorqyp ketti». Ákesiniń sońynan tura júgireıin dep oılady. Mine, osy jerde «qorqaqtyq» kórindi.
Odan keıin Muqan «jigersizdigin» tanytty. Muǵalim «oqý oqyǵyń kele me?» dep suraǵanda, «ózi tómen qarap turǵan Muqannyń moıny odan beter toqyryp ketti. Qysylyp túk aıta almady».
Bul tusta saýatsyz Muqannyń minezi tolyq ashylady. Bilimi joq shákirttiń beınesi kóz aldyńyzǵa keledi.
Osy kezde muǵalim shákirtti baýrap alýǵa talpynys jasaıdy. Ol áreketi – balany jumysqa aralastyrý. Muqandy kitap jınaýǵa «bolystyrady». Shákirt muǵalim nusqaǵan kitaptardy alyp berip turady. Sonda da esh sóılemeıdi. Qoıǵan saýalǵa úndemeı nemese bas shaıqap qana jaýap berip turady.
Bir mezette muǵalim Muqannyń «tilin shyǵardy»:
«... – balǵamen shege qaǵýdy biletin shyǵarsyń?..
– Bilem, – dedi Muqan daýysyn zor shyǵaryp.
– E, taǵy ne bilesiń?
– Taramys toqpaqtaýdy bilem.
– Jaqsy...»
Muǵalim balanyń nege qyzyǵatynyn bilip aldy. «...Ýa, jigit ekensiń! Sen áli oqýdy da jaqsy oqyrsyń...», dep Muqanǵa senim bere sóıleıdi.
Muǵalim esepten qorqatyn Muqanǵa eseptiń qandaı bolatynyn da naqty kórsetip beredi.
Al áńgimeniń sharyqtaý shegi myna bir dıalogte turǵan sekildi:
Muǵalim eseptiń mysalyn kórsetkennen keıin,
«... – Jazý she? – dep surady Muqan.
– Jazýdyń nesi bar? Ony da úırenesiń.
– Meniń barmaǵym kelmeıdi ǵoı.
– Káne, seniń barmaǵyń basqa ma? Kórsetshi.
Muqan barmaǵyn tarbıtyp kórsetti. Muǵalim qaljyńdap, barmaqtaryn sanady: Bireý, ekeý, úsheý, tórteý, beseý... Bes barmaq, osy az ba saǵan?
Muqan jymıdy.
– Beseý bolǵanmen jaman ǵoı, mundaı barmaqpen kisi jaza ala ma?
– Ábden jaza alady. Osy barmaqtarmen biz, pyshaq ustaı bilesiń ǵoı?
– Pyshaqty ustaımyn.
– Qasyqty she?
– Ony da bilem.
– Endeshe, qaryndashty da sóıtip ustap úırenesiń...».
Dıalogtiń osy tusyna kelgende men de Muqan sekildi eriksiz jymıdym. Bala kezimde kúrek ustap, qora tazalaýǵa eringen kezde, ákem: «Nan jeý bilesiń be? Bilesiń! Jumys isteı de bilýiń kerek!», deıtin. Sol sózdi estigende óz-ózimnen namystanyp, tyrysyp-tyrmysyp ketetinmin.
Muǵalimniń sózinen keıin Muqanda senimdilik oıanady.
Odan keıin muǵalim oqýdy «kitaptaǵy sýretterge qarap úırenesiń» dep onyń qolyna kitap beredi.
«...Muqan kitapty aqtaryp qaraı bastady...
– Oho! Syrǵanaq! – dep daýystap jiberdi Muqan.
Muǵalim qasyna kelip: Sen tóbe basynan syrǵanaq teýip pe ediń? – dep surady.
– Tepkem.
– Nemen teptiń?
Taǵy álgindeı áńgimelesip ketti. Endi manaǵydaı emes. Muqan muǵalimnen uıalýyn qoıyp, suraǵyna jaýap berip, ózi de kórgen-bilgenderin aıtyp jiberdi...».
Áńgimeniń basynda shákirttiń aty «Muqan» bolatyn, al sońynda «Muqantaı» bolady. Shákirttiń esimi ǵana emes, oqýǵa degen kózqarasy, óz-ózine degen oıy ózgerdi. Muqantaı jaırańdaı bastaıdy. Dúısenbi kúni oqý bastalady. Sol kúni sabaqqa keletin bolady.
«...Úılerine qaıtyp kele jatqanda Muqan:
– Dúısenbi tez bolsa eken – dedi.
– Qoryqpaısyń ba?
– Nesine qorqam? Jazýdy da, oqýdy da úırenem – dep, úıine jetkenshe (kitaptan) kórgen sýretterin sóz qyp bardy».
Áńgime osylaı aıaqtalady. Budan shyǵatyn qorytyndy: bilim bolsa, jasqanshaqtyq ta, qorqaqtyq ta joıylady. Jiger paıda bolady. Júsipbek Aımaýytuly dıalogke qurylǵan osy áńgimesi arqyly oqýshynyń boıyndaǵy shákirttik sezimdi oıata túsedi. Bilim alýǵa degen qushtarlyǵyn shıratady.
Bul áńgimede aıtylatyn Dándebaı aýyly – jazýshynyń týǵan jeri. Dándebaı – Júsipbektiń atasy.
Dándebaı aýyly Baıanaýyl aýdany, qazirgi J.Aımaýytuly aýylynan on eki shaqyrymdaı qashyqtyqtaǵy Qaranyń adyry degen jerde. Dándebaı aýyly qolónershilikti asa joǵary deńgeıde damytqan. Sol kezeńderde «Dándebaı kórpeleri», «Dándebaı syrmaǵy», «Dándebaı tymaǵy» degen sózder kóp aıtylǵan eken. Bul áńgimelerdi men baıanaýyldyq ólketanýshy Ramazan Nurǵalıevten estigen edim. «Jańa talap» áńgimesinde de Muqannyń ákesi Shegebaıdyń etikshi bolýy teginnen-tegin emes. Jáne sol Shegebaı ulyn muǵalimge berip turyp: «...zaman oqyǵandiki boldy ǵoı», deýi sol zaman adamynyń, sol aýyl kisisiniń bilim alýǵa degen kózqarasynyń oń ekendigin tanytady.
Osy rette, oqyrmanǵa az-kem aqparat bolsyn, Júsipbek Aımaýytuly 1921 jyly Semeı gýbernııasynda oqý bóliminiń meńgerýshisi bolyp turǵanda Baıanaýyldaǵy jas órenderdiń bilim alýyna erekshe nazar aýdarǵan eken. Júsipbektiń bastamasymen Qyzyltaý óńiriniń aýqatty adamdary ashtyqqa ushyraǵan, ata-anasynan aıyrylǵan jetim balalardy jınaı bastaıdy. Osy kezeńde olar Qyzyltaýda «Mádenı kindik» dep atalatyn bilim oshaǵyn ashýdy qolǵa alady. «Mádenı kindikte» sharýashylyq ǵımarattary, qyzdar men er balalardyń bólek jataqhanalary, ashana, birneshe qoıma, jertóle qoıma, «qyzyl otaý», dárigerlik pýnkt, ákimshilik ǵımarat jáne atqora salynady. Bul – qazaq aǵartý salasyndaǵy úlken is, zor eńbek. Qazir «Mádenı kindiktiń» tek orny ǵana qalǵan. Bul endi bólek taqyryp. Byltyr «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Pavlodar oblysyndaǵy menshikti tilshisi Murat Qapanuly «Júsipbektiń «Mádenı kindigi» atty maqala jazyp, jarııalady. Onda da «Mádenı kindikke» qatysty kóp másele kóterildi...
«Jaman tymaq» kitabyna qaıta oralaıyn. Men sóz etkeli otyrǵan ekinshi áńgime – «It pen bala». Áńgimede bala men ıti – Joldyaıaqtyń bir-birin ólimnen qutqarǵany, sony ómiri esterinen shyǵarmaǵany jáne olardyń talaı jyl birge jasasqany aıtylady. Shaǵyn ǵana mysal áńgimeden dostyq qasıettiń qanshalyqty ǵumyrly, qanshalyqty qundy ekenin taǵy bir márte uqtym. Degenmen áńgime dostyqqa adal bolýǵa ǵana shaqyra ma?! Menińshe, joq. Ishimdegi balań oıym esime Abaıdy túsiredi:
«...О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar, eńbegiń men aqylyń eki jaqtap». Osy balań oı – ózim, «Kóshkin sýǵa ketip bara jatqan shynjyrdaǵy ıt» – eńbegim men aqylym eken, oı astaryna úńilsem.
Eger ózime janym ashymasa, ózime adal bolmasam, sol ekeýin tasqynǵa aǵyzyp jiberedi ekem. О́mir tasqynyna. Eńbegimdi eselep, aqylymdy shıratyp otyrsam ǵana, sol ekeýi eki jaqtap meni alyp shyǵady. Qandaı synnan bolsyn, qandaı synaqtan bolsyn.
Iá, men ózimdi adal dospyn dep oılaımyn. Meniń Erkebulan, Ernar, Janbolat dostarym da meni «qolda da, jolda da» qaldyrmaıdy.
Biraq adamnyń eń jaqyn dosy – ózi. Jaýy da – ózi.
Júsipbek Aımaýytulynyń «Jaman tymaǵynan» adam qunaryna aınalar nár aldym. Sizdiń balańyz da, sizdiń ishińizdegi balań oı da oqysyn. Toqysyn kóńilge.
Elaman QABDILÁShIM
Pavlodar
