Qarataý men Alataý qoltyqtasqan Jýalynyń shaǵyn ǵana aýylynda dúnıe kelgen Doqtyrhan 6-synypta oqyp júrip-aq aýdandyq, oblystyq gazetterge shaǵyn maqala, áńgime jaza bastapty. Negizi ultqa talantty adamdardy molynan bergen, qut-bereke daryǵan aýyldar elimizde az emes. Doqtyrhan dúnıe esigin ashqan Jýaly dańqty maıdanger-jazýshy Baýyrjan Momyshulynyń, kórkemsóz sheberi, qoǵam qaıratkeri Sherhan Murtazanyń, onǵa jýyq generaldyń ómirge kelgen óńiri. Muny Doqań ǵumyrbaıandyq-derekti telefılmde: «Sol aýdannan shyqqan abzal azamattardyń kishigirim jurnaǵy ataný baqytyna ıe bolǵanym úshin taǵdyryma rızamyn» dep jetkizipti. Aıtsa aıtqandaı, keıipkerimiz abzal aǵalardyń ıgi dástúrin jalǵastyra otyryp, óziniń kásibin abyroımen atqaryp keledi.
Ol – eńbekpen jetilgen azamat. Otbasy jaǵdaıyna qaraı jastaı mal da baqty, kirpish qalaǵan qurylysshy da, «temirden túıin túıgen» dánekerleýshi de boldy. Ásker qatarynda boryshyn da ótedi. Aýdandyq, oblystyq gazetterde qyzmet atqardy. «Sabyr túbi – sary altyn» degendeı, ol aqyry ózi armandaǵan telejýrnalıst mamandyǵyn tereń meńgerý úshin Almatyǵa at basyn burdy. Úlken shyǵarmashyl orta ony jaqsy qabyldady.
Doqtyrhan Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde jýrnalıstıkamen ǵana shektelmeı, kórkem prozada da qabilet-qarymyn shyńdady. Synshylar pikirinshe, onyń áńgimeleri tabıǵılyǵymen erekshelenedi. Biz Doqtyrhanmen qarashańyraq – Qazaq televızııasynda birge qyzmet istese júrip, osy salanyń kúrdeli janr – telefılmge sińirgen eńbegin erekshe ataımyz.
Sákenshe aıtsaq, telesandyq – adamzat ınnovasııasynyń bıik shyńy ári qupııaǵa toly tylsym álemi. Bul sala – túsirý tobynyń eńbeginen turatyn óner. Kez kelgen taqyrypty televızııanyń búkil janrynda qamtý múmkindigi zor. Máselen, belgili bir salanyń beıne kórinisteri men soǵan sáıkes sóz saptaý sheberligi myqty jýrnalıst bolsa, osy salada qundy eńbek dúnıege keleri daýsyz. Avtordyń paıym túısigi, máseleni jedel ańǵarý qasıeti – basty shart. Sondaı-aq ol kóterilip jatqan máselege oraı tıisti qorytyndy shyǵara bilse, onyń habary kórermenin jalyqtyrmaıdy. Osy negizgi talap – telejýrnalıst úshin eń qajetti alǵyshart. Al bul kúrdeli qadamǵa táýekel etý ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi. Qazaq ýnıversıtetinde oqyp júrgende-aq teledıdar isine aralasqan Doqtyrhan 1984 jyly Tarazdan Almatyǵa qonys aýdaryp, osy salaǵa túbegeıli bet burǵanda, bárimiz qýandyq.
Ol uzaq jyl boıy Qazaq televızııasynda qarapaıym tilshiden, kásibı qurylym basshysyna deıingi joldy júrip ótti. Alǵyr da tez jaza biletin jýrnalıske beıne túsiretin nysan jetip artylady. Telehabar – jýrnalıstiń muraty men nysanasynyń birtutasqan jobasy. Osy turǵydan alǵanda, Doqtyrhan teledıdar isiniń sapalanýyna ólsheýsiz eńbek sińirdi. Onyń qarapaıymdylyǵy, elshildigi, zııalylyǵy kásibin abyroıly etti.
Doqtyrhan Turlybek Almaty televızııasynyń bas redaktory, Qazaq televızııasy bas dırektorynyń birinshi orynbasary, «Qazaqtelefılmniń» bas dırektory tárizdi basshylyq qyzmet mektebinen ótti. Úlken shyǵarmashylyq ujymdardy basqarý – uıymdastyrýshylyq qabiletti, kásibı biliktilikti, tabandylyq pen jigerlikti talap etedi. Belgili jýrnalıst qansha basshy bolsa da shyǵarmashylyqtan qol úzgen joq.
Qoly qalt ete qalsa elimizdiń túkpir-túkpirin aralap, ulttyń salt-dástúrin, qolónerin, atbegilik, qusbegilik kásibin nasıhattaıtyn «Boıtumar» atty avtorlyq tanymdyq habar júrgizdi. Ol Qazaq televıdenıesiniń altyn qorynda saqtaýly. «Qazaqtelefılmdi» basqarǵan kezde eleýli serııalyq derekti týyndynyń avtory ári rejısseri boldy. Doqtyrhannyń shyǵarmashylyǵy týraly ult ádebıeti men óneriniń Ábish Kekilbaev, Sherhan Murtaza, Saǵat Áshimbaev, Kamal Smaılov syndy marǵasqalarynyń pikiri – búgingi sala mamandaryna sheberlik synyby dep bilemiz.
Derekti telefılm – qamtıtyn taqyryby jaǵynan asa mańyzdy, jaýapkershilik pen kásibı dáldikti talap etetin kesek dúnıe. Demek mundaı aýqymdy iske qabileti joǵary, janr tásilderin jaqsy meńgergen telejýrnalıst qana bara alady. Doqań osy salada óz soqpaǵyn erte tapty.
Elimizdiń kóne tarıhy – ulttyń baqytty bolashaǵyn oılaǵan danyshpan handarymyzdyń, el qorǵaǵany batyrlarymyzdyń, aqylman bılerimizdiń ǵumyrbaıany, taǵylymy, parasaty. Osyndaı rýhanı baılyqty el ıgiligine, bolashaq urpaq kádesine jaratý – Doqańnyń kásibı mıssııasy edi. Ár derekti telefılminiń astarynda ulan-ǵaıyr jerimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtap qalǵan, ult birligin amanattaǵan ata-baba tálimi jatady.
Onyń qadaý-qadaý asa jaýapty da kúrdeli taqyrypqa batyl barýy – kásibı erlikke para-par is. Bul aýqymdy jobany túbegeıli iske asyrý úshin derbes halyqaralyq «Túrki álemi» telestýdııasyn ashty.
Elimizdi, Túrki dúnıesin irgeli memleket, ulys etýge jumylǵan danalardyń ómir-tarıhy, aıtýly tarıhı oqıǵalar, el azattyǵy úshin basyn báıgege tikken Alash arystary – taqyryp aıasy osy baǵytta. Álemdik tulǵa Mustafa Shoqaı týraly «Ardaǵy edi túrkiniń» atty telefılmi zııaly qaýymnan joǵary baǵa aldy. Telefılmde osynaý uly tulǵanyń órshil beınesi, el táýelsizdigin jaqyndata túsken janqııarlyq is-áreketi shynaıy derekter arqyly kórermenge jetkizilgen.
Kereký óńirinde dúnıege kelip, búkil qazaqqa asqar taýdaı tulǵa bolǵan Máshhúr Júsip Kópeıuly týraly telefılm de kópshilikti beıjaı qaldyrmady. Telefılmde Máshekeńniń danalyq, aqyndyq, áýlıelik joly arnaıy beıne-sıýjetter men suhbattar arqyly kórkemdelip, ǵalymdardyń oı-pikirlerimen úndestik taýyp, kórermendi qýantty.
Rejısser ári avtor Doqtyrhan Turlybek О́zbekstan, Reseı (Omby), Tatarstan qalalaryna sapar shegip, sırek kezdesetin derekter jınap, týyndynyń qunyn arttyra tústi.
Uly bılerdiń tulǵasyna arnalǵan «Áıteke bıdiń aq joly» atty telefılmi – tarıhı málimetterge negizdelgen týyndy. Áıteke bı baqılyq mekeni – О́zbekstannyń Naýaı oblysy Nurata qalasyna arnaıy baryp, kesene men eńseli meshit týraly jergilikti qazaq pen ózbek aǵaıyndardy sóıletýi – baǵzy men búgindi jalǵaǵandaı qubylys.
Doqańnyń birneshe serııaly «Qańly» atty telefılmi qazaq memlekettiliginiń bastaýlyndaǵy kóne Qańly ulysynyń tarıhı derekterin sheber baıandaıdy. Bul fılm tarıhqa jańasha qaraýdyń úlgisindeı.
Qalamgerdiń qaı telefılmin saralap qarasańyz da, qazaq halqynyń taǵdyry, táýelsizdikke umtylýy, ulttyń salt-dástúri, tulǵalardyń bolmysy, zerdeli oıy, ónegeli ómiri baıan etiledi. Doqtyrhan Turlybek týyndylarynyń asyl maqsaty – jas urpaqty kıeli qazaq jerin qurmettep-qasterleýge, tulǵalardyń amanatyna laıyqty bolýǵa shaqyrý.
Únemi izdenis ústinde júretin rejısser osy ýaqytqa deıin kórermenge 35 telefılm usynypty. Másele, árıne, sanynda emes, týyndylarynyń otanshyldyq-tárbıelik mańyzynda. Ol – áli kúnge aýdan gazetinen eldiń bas gazetine deıingi merzimdi basylymdardyń avtory. «Máýeli aǵash jemisi pisken saıyn basyn ıedi» degen aqıqat osy shyǵar.
Halqymyzda «Segiz qyrly, bir syrly» degen sıpattama uǵym bar. Bul Doqtyrhan Turlybekuly baýyrymyzǵa tikeleı qatysty. Ol – qalamger degen bıik kásipti ár janrda abyroıly ete aldy. «O dúnıeden kelgen ókil» atty satıralyq shyǵarmasy úshin halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵyn alǵany da esimizde.
Birde áıgili Sheraǵań: «Doqtyrhan – adamgershiligi men jaýapkershiligi teń jigit. Ol júrgen jerde kúrmeýli túıin tez sheshiledi» dep, arqasynan qaqqan eken. Bizdińshe, bul da – adamı jáne tabıǵı baǵa.
Doqań – qaıbir qalamger aǵaıyn sııaqty azdy-kópti eńbegin mindetsinip «Maǵan qaıratkerlik ataq, orden ber, men pálenmin-túgenmin» dep keýde soqpaıtyn el aǵasy. Ásili, shynaıy telejýrnalıst pen qalamger bolmysynan óte qarapaıym keledi. Áriptesimiz tanymal kásibı talantty maman, basshy bolsa da, el úshin qundy ári mańyzdy tarıhı dúnıelerdi ómirge ákelse de, sol baıaǵy qarapaıym qalpy – «bireýden ilgeri, bireýden keıin» degendeı, ar-ujdandy birinshi kezekke qoıady. Onyń kredosy – «Halqymyz aman, elimiz tynysh bolsa, alynbaıtyn qamal joq». Jaqyn syr tarta qalsańyz, Doqań: «Maǵan syı-sııapat mańyzdy emes, maǵan halyqtyń baǵasy men rızashylyǵy – úlken marapat» deıdi.
Telejýrnalıst, jazýshy, qoǵam qaıratkeri Doqtyrhan Turlybek – tanymal «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, Búkildúnıejúzilik «Altyn safran» kınofestıvaliniń júldegeri, Jýrnalıster odaǵy Jambyl syılyǵynyń laýreaty. Kásibı salasy qadirleıdi, týǵan óńiri alqalaıdy, eldiń tórt tarapy baǵalaıdy.
«Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn» depti Alash kósemi Álıhan Bókeıhan. Biz biletin Doqań ultqa qyzmet etýdi ózine paryz sanap keledi. Bul ustanym árbir azamatymyzǵa temirqazyq bolsa, káne!
D.Turlybek seksenniń seńgirine bet túzer beleste de tarıhı tulǵalardy búgingi urpaqpen qaýyshtyrý eńbegin jalǵastyrýdy qalaıdy. Qalamy júırik, sózi aıqyn qarymdy qalamger áli birer býynǵa tálim berip, tájirıbesin úıretýge yqylasty. Túrki dúnıesi televıdenıesiniń ardagerler murasyn halyqqa keń nasıhattasam degen jospar-jobasy da bar. Adal azamattyń bul armany da oryndalsyn dep tiledik.
Saǵyndyq Nurekeev,
KSRO televıdenıe jáne
radıo salasynyń úzdigi,
ardager jýrnalıst
