Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Elimizge belgili jazýshylar men ǵalymdar jańa kitaby shyǵa qalsa, eń áýeli qara shańyraqqa ákelip tapsyrý tamasha úrdiske aınalǵan. О́ıtkeni, kitaphananyń júz myńdaǵan oqyrmany súıikti avtorlarynyń kitabyn asyǵa kútedi. Al búgingi maqalamyzda qara shańyraqtyń Ǵylymı-ádistemelik qyzmetine qarasty Ulttyq kitaphana mýzeıiniń tarıhymen, kitaphana tarıhynan syr shertkimiz keledi.
Patshalyq bılik tusynda, ıaǵnı 1910 jyldyń 31 jeltoqsanynda Vernyı qalalyq dýmasynyń sheshimimen kitaphana-oqý zalynyń ashylýy arqyly qazirgi Ulttyq kitaphananyń negizi qalanǵan. Qazaq Avtonomııalyq keńestik sosıalıstik respýblıkasy, Ortalyq Atqarý komıteti prezıdıýmynyń 1931 jylǵy 12 naýryzdaǵy «QAKSR Memlekettik kópshilik kitaphanasyn ashý» týraly qaýlysyna sáıkes kitaphana Qazaq KSR-niń Memlekettik kópshilik kitaphanasy bolyp qaıta qurylǵan edi. Shejireli tarıhy 115 jylǵa jaqyndap, kitap tarıhy 900 jyldan asatyn parasat ordasynyń qurylýyndaǵy qysqasha álqıssa osy.
Qazaq KSR A.S.Pýshkın atyndaǵy Memlekettik kitaphanasy 60 jyldan soń 1991 jyly 9 jeltoqsan kúni sol kezdegi Qazaq KSR Mınıstrler kabınetiniń №775 qaýlysy negizinde «Qazaq KSR Ulttyq kitaphanasy» bolyp bekitildi.
Ulttyq kitaphanaǵa eleýli eńbek sińirgen kitaphanashy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri Roza Amanǵalıqyzy Berdiǵalıevanyń uıytqy bolýymen joǵarydaǵy buıryq qabyldandy.
Ulttyq kitaphananyń jańa ǵımaratqa kóship, ashylý saltanatyna qazaq zııalylarynyń barshasy derlik qýanyp, qatysqan edi. Mysaly, sol kezde áıgili jazýshy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Sábıt Muqanov kitaphana týraly qysqa suhbat berdi: «Men osy kitaphananyń 30 jyldan bergi turaqty oqýshysymyn. «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» degen alǵashqy kúrdeli eńbegimdi, «Botakóz» romanyn jazýǵa osy kitaphananyń materıaldaryn paıdalandym. Bul úı áli kúnge deıin meniń rýhanı azyq alatyn súıikti ornym bolyp keledi. Kitaphana ǵylymı keńesiniń múshesi retinde mundaı kitap qory baı bilim ordasyna burynǵy úıiniń tar ekendigin respýblıka basshylarynyń qulaǵyna salyp júrdim. Mine, endi munyń bitip, ashylýynda otyrmyz. Kóptegen kitaphanada jumys istedim. Meniń pikirimshe, bul kitaphana tek Ortalyq Azııa men Qazaqstandaǵy ǵana emes, búkil Azııa, Afrıka elderindegi eń jaqsy kórikti kitaphana», dep oqyrman retinde pikirin bildirgen-di.
Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Muhamedjan Qarataev syndy ózge de qazaq ádebıetiniń qara narlary kitaphana oqyrmany bolǵan.
Qazirgi ǵımarattyń salynýyna uıytqy bolǵan – ultymyzdyń dara perzenti Dinmuhammed Ahmetuly Qonaev.
Tarıhı tulǵalardyń kitaphana mýzeıinde saqtalǵan fotolaryn oqyrman nazaryna usynýdy jón sanadyq.
Keshegi klassıkterimiz kitaptardy kóz maıyn taýysyp oqyǵan. Olardyń da «Oqyrman bıleti» bolǵan. Nazarlaryńyzǵa solardyń birnesheýin usynsaq.
Dalamyzda ilgeri kezderden bastap jazý isi qalyptasyp, tastarǵa qashalyp basylsa, odan keıingi kezeńderde sol balbaldar, eskertkishter, órnekti petroglıfter zamana synaqtarynan ótip, keıingi kezeńderde terige, kúıgen qyshtarǵa basylyp, odan soń, býma qaǵaz, kitap túrlerinde túptelip búgingi kúnge jetti. Ádebı muralarymyz aýyzdan-aýyzǵa jattala jetip, Abaı kezeńinde jazba ádebıetimiz qalyptasyp, kitaptar qatary molaıdy.
Elimizdegi bilim men ǵylymnyń, ádebıet pen mádenıettiń qasıetti qara shańyraǵyna aınalǵan Ulttyq kitaphana ǵasyrdan astam ýaqyt boıy elimizdiń jadyn joǵaltpaı jalǵap keledi. Árıne, elimizde qara shańyraq kóp. Mysaly, eń alǵashqy ashylǵan teatr, ýnıversıtet, mektepterdi qara shańyraq deımiz. Degenmen mektepte tek tálim men bilim úıretilse, teatrda óner nasıhattalsa, ýnıversıtette ǵalamdy ǵylymmen tanysa, al Ulttyq kitaphanada osynyń bárin qamtýǵa bolady. Munda bilimniń, ǵylymnyń, ónerdiń, mádenıettiń barsha túrimen shuǵyldanýǵa bolady. Ol úshin oqyrmannan soqyr tıyn talap etpeıdi. Álgi «Aqylyna aqy suramaıtyn» degen támsil dál osyǵan saıady. Sondyqtan da Ulttyq kitaphana elimizdegi eń tańdaýly qara shańyraqtyń biri emes pe?
Ǵasyrdan astam shejiresi bar Ulttyq kitaphananyń 7 mıllıonnan asyp jyǵylatyn qory bar ekenin búginde barsha oqyrman biledi. Jetpis myń emes, jeti júz myń emes, baqandaı jeti mıllıon kitap. «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1935 jylǵy 8 sáýir, №11-sanynyń 4-betinde kitaphana qory jarty mıllıondy quraıtynyn anyqtamalyq aqparat retinde jazǵan eken.
Tarıhtan HH ǵasyrdyń alǵashqy jartysy qazaq ultyna zaýaldy da náýbetti kezeń bolǵany belgili. Zobalańy men surapyly basym kezeńde kóp muranyń joıylmaı saqtalyp qalýyna sebepker bolǵan osyndaı parasat ordasyn qalaısha qasıetti qara shańyraq demeısiz? Ulttyq kitaphana Almaty shaharyna ǵana qyzmet etip jatqan joq. Onlaın túrde de Jer sharynyń túkpir-túkpirinen kelgen túrli anyqtamalarǵa qyzmet kórsetip keledi.
Qazaqtyń bas aqyny Abaı Qunanbaıuly «Artyq bilim kitapta», dep áý bastan-aq muqym qazaqqa kitaptyń qundylyǵyn nasıhattap, qazaq balasynyń kitappen dos bolýyn jazba ádebıettiń atasy osylaı jazdy. Kórnekti jazýshy Ǵabıt Músirepov «Kitap degenimiz – aldyńǵy urpaqtyń artqy urpaqqa qaldyrǵan rýhanı ósıeti. Kitap oqýdan tyıylsaq, oı oılaýdan da tyıylar edi», dep kitappen dos bolýǵa úndeıdi. Al klassık jazýshy Ábish Kekilbaıuly «Adamdy adam etken kitap, adamzat etken kitaphana», dep, kitap pen kitaphananyń qoǵam ómirindegi mańyzdylyǵyn ekiaýyz sózben uqtyra bildi.
Qazirgi zaman ekpini, dáýir dıdary qaıtadan kitap oqý mádenıetin, kitaphana mádenıetin qaıta jandandyryp jatyr. Búgingi tilmen aıtar bolsaq kitap oqý trendte. Al osy turǵyda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasy qaı kezeńde de oqyrmanyna parasatpen jol bastap, jón kórsetip keledi.
Eńseli kitaphanamyzdaǵy kitaptar tarıhyna qarasaq, HII ǵasyrda jazylǵan qoljazba kitaptar parasat ordasynyń bedelin arttyryp, ǵasyrlar qupııasyn ón boıyna sińiredi. Bul kitaphanada kezdesetin sırek kitaptar men qoljazbalardyń keıbireýleri álemde múlde kezdespeıdi.
Kitaphana – shyndyǵynda adamǵa kerekti barsha rýhanı azyqpen azyqtandyratyn, rýhanııat ashanasy ispetti. Adam balasy óziniń rýhanı óresi qaı deńgeıde ekenin ólsheıtin de basty qural ol – kitaphana. Ilgeride bir ǵalymnan: «Meniń bolashaǵymdy boljap berińizshi», degende, álgi ǵalym oılanbaı: «Maǵan qazirgi tańda oqyp jatqan jáne oqyǵan kitaptaryńdy kórset, sonda keleshegińdi múdirmeı aıtamyn», depti.
Shyndyǵynda qazir álemde de, otanymyzda da kitaphana oqyrman qatary kóp. Kitaphanada bizdiń bahadúr babalarymyzdyń asyl sózderi men ósıetti muralary máńgilik oryn tapqan. Rýhanııat ordasynda óresi bıik, rýhanı dúnıetanymy keń adamdar ǵana qyzmet atqarady jáne osy qasıetterge ıe adam ǵana bas suǵa alady.
Shynar ǵumyr, shejireli tarıhymyzǵa zer salsaq, halqymyz qashanda jazý, syzýdan maqurym qalmapty. Bizdi ult retinde moıyndaǵysy kelmeıtin keıbir ult ókilderiniń ózinen, kezinde kósh ilgeri bolǵanymyz jalǵan emes. Zaýaldy zamanalar kezinde de halqymyz, úı tórine qasıetti Quran Kárim kitabyn qoıdy. Halqymyzdyń dindi, tildi qasterleýi sonsha, jerde arab tilinde jazýy bar paraqty kóre qalsa, ony túsinbese de, joǵary qoıyp qoıǵan. Kitapty kóre qalsa, kóregendilikpen kóz júgirtip, oı saraptaıtyn qazaq ulty ótkeninen uıalatyn eshbir oqıǵa joq.
Ýaqyt dıirmenin artqa shegindirip aıtar bolsaq, ortaǵasyrlar dáýirinde dalamyzda dúnıege kelip, jer-jahanǵa máshhúr bolǵan ǵulamalar saby da sırek emes. Osy kezeńderde kitap, jazý, syzý isteri Ortalyq Azııa elderinde kósh ilgeri boldy. Orta ǵasyrlar kezeńinde gúldengen Otyrar, Syǵanaq, Isfıdjab, Iаsy syndy 100-den astam qalalar quramynda óz deńgeıinde kitaphanalar boldy. Ol kitaptar biz oılaǵandaı qazirgi kúngi kórkem, muqabasy qalyń tigilgen kitaptar bolmasa kerek, ol kezeńderde kóbine býma qaǵaz túrinde, kúıdirilgen qyshtarǵa, buzaý terilerine jazylǵan qoljazbalar bolǵan. Tarıh tórinde aqıqatynan ańyzy basym, ǵalamdyq deńgeıde moıyndalǵan, Aleksandrııa kitaphanasynan keıingi ekinshi orynǵa taban tiregen Otyrar kitaphanasynda elimizdiń bilim, ǵylym, kitaphana salasyndaǵy maqtanyshymyz. Orta ǵasyrlyq Otyrar shaharynda ornalasqan Otyrar kitaphanasy tek qana óz qalasyn kitappen qamtamasyz etken emes, kórshi Syǵanaq, Iаsy sııaqty qalalardy kitap, bilim nárimen qamtyp otyrdy degen málimetterde jalǵan bolmas sirá. Ol kezeńderde elimizdegi kóptegen qalada, kitap túpteıtin oryndarda bolypty. Iаǵnı kitaphana salasynda ǵasyrlar qoınaýynda bastaǵan bastamalar bar.
Búginde álemniń 123 tilinde kitap saqtap, búkil respýblıkaǵa qyzmet etip otyrǵan Ulttyq kitaphananyń el mádenıetinde alar orny bólek. Bosaǵasynan qarapaıym talapker bolyp attap, ǵalam moıyndar akademık, klassık qalamger bolyp shyǵatyn kitaphananyń ózindik rýhy qashanda kelgen oqyrmandy qushaq jaıa qarsy alady.
Qanat ALTYNBEK,
Ulttyq kitaphananyń ǵylymı-ádistemelik qyzmetiniń mamany
