«Túrik» qoldanysyn qaıtarýymyz qajet

Soǵan qaramastan, V.Radlov, L.Býdagov, P.M.Melıoranskıı, D.Nemet sekildi túrkolog­ter eńbekterinde túrik tiliniń tarmaq­ta­ry úshin «dıalekt», «narechıe» termın­derin qoldaný ustanymynan aınymady. Qazan tóńkerisinen (1917 jyl) keıin, sondaı-aq V.V.Radlov qaıtys bol­ǵan­nan (1918 jyl) soń orys túrkologteri tú­rik til­deri máselesinde «narechıe» men ­«dıalekt» termınderiniń ornyna «til» (ıazyk) ter­mınin qoldanysqa endi. Osylaı­sha, tú­rik tiliniń ár tarmaǵyn jeke, derbes til retinde qabyldaý úrdisi qalyptas­ty. Sóıtip, álemdik túriktaný salasyn­da ózin­dik mektebi qalyptasqan Reseıde ­­­­HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda «tú­rik»­/ «túrki» termınderi qatar qolda­ny­­la ­bastady. Reseı túrkologteriniń bir bó­­ligi sol kezdegi osman túrikterinen óz­ge tú­rik jurttaryn bólip kórsetý maq­sa­tyn­da «túrki» (tıýrk) dep qoldanǵa­nyn ashyq jazdy. Soǵan qaramastan, reseı­lik túrkologtardyń bir bóligi óz eńbekte­rin­de «túrik» (týrok/ týreskıı) qoldany­syn saqtap qaldy. Máselen, kórnekti orys túriktanýshysy P.M.Melıoranskıı ­«týrok» jáne «tıýrok» degen eki termın­di qoldanysqa engizýdi qajet dep sana­­maıtyn ǵalymdardyń pikirine qosy­la­tynyn, óıtkeni «slavıan» degen termın mańaıynda uıysqan orys, bolgar, cheh, polıak t.b. slavıan halyqtary sekildi túrik halyqtary men taıpalarynyń da óz­derin birlestiretin «týrok», «týres­kıı» degen termınderdi qoldanýǵa to­lyq quqyly ekenin basa kórsetedi (P.M.Melıoranskıı, Týreskıe nare­chııa ı lıteratýry// Ensıklopedıches­kıı slovar, ızd. F.A.Brokgaýz, I.A.Ef­ron, t. HHHIV, SPb., 1902, 159-bet). Sol sekildi, orys túrkologııasynyń iri ókilderiniń biri A.N.Samoılovıch te keńes dáýiriniń belgili bir kezeńine deıin «týrok», «týreskıı», «týrkologııa» qoldanysyn jaqtap, eńbekterinde osy qaǵıdattan aınymady. Onyń ǵylymı jumystarynda «tıýrk», «tıýrkskıı», «tıýrkologııa» túrindegi qoldanystar tek 1933 jyldan bastap qana endi. Bálkim muny basylym redaktorlary túzedi. Tanymal shyǵystanýshy, túrkolog, arabtanýshy, tarıhshy, kóp qyrly ǵalym V.V.Bartold ta kózi tirisinde kóbine «týreskıe gosýdarstva», «týreskıe narodnostı», «kochevye týreskıe plemena» dep jazdy. Keńes túrkologııasynda saıası sebepterge baılanysty qalyptasqan «túrki» degen ustanym ózge elderdegi túrkologııa salasyna da áserin tıgiz­­beı qoımady. Bul týrasynda túrkııalyq ǵalymdar Ahmet Býran men Erdjan Alkaıa: «Bul termınologııany keıin­­nen Eýropalyq túrkologtar da qabyl­dap, kóne, jańa jáne jańasha túrik jazba tilderiniń barlyǵyn qamtıtyn, qysqasha atymen «Fundamenta» dep tanylǵan eńbekte (Philologiae Turcicae Fundamenta) «Túrki tilderi» degen termın berildi (fransýz tilinde Langues Turques; al aǵylshyn tilinde Turkic Languages). Sol sekildi qazirgi tańda aǵylshyn tilindegi «Turkish» sózi Túrkııadaǵy túrik tilin, al «Turkic» sózi bolsa, barlyq túrik tilderi úshin qoldanylyp keledi», dep jazady (Ahmet Buran, Ercan Alkaya. Çağdaş Türk Lehçeleri. Akçağ Yayınları, 12. Baskı, Ankara, 2018, 34-bet). Al endi táýelsiz­dik alǵaly eleýli ýaqyt ótse de, Qazaqstan­da bul másele túbegeıli sheshilme­geni qaı jaǵynan da jónsiz. Osy túrik/ túrki qoldanysy elimizde áli kúnge deıin bir izge salynbaǵany jas býyndy adastyryp jatqany aqıqat.

О́zim de, birqatar ǵalym-zertteý­shi­ler de «túrik» termınin turaqty túr­de qoldanyp kelemiz. Biraq aragi­dik eńbekterimizdi jarııalaıtyn basylym redaktorlary «túrk» degen qol­danysymyzdy belinen syzyp, «túrki» dep túzetip jiberetini de bar. Amal ne, bul másele áli resmı túrde bir she­shimin tappaǵandyqtan, jalpyny bir­deı mindetteı almaımyz. Tek, ózimiz sekildi ustanymdaǵylar ǵana «túrik» qol­danysynan bas tartpaı keledi. Biz­diń ustazdarymyz akademıkter Muhtar Áýezov, Álkeı Marǵulan, ózge de aǵa býyn ókilderi únemi «túrik» dep jaz­dy. Maǵjan Jumabaevtyń ataqty óleńin­de de: «Túrkstan Er túriktiń besigi ǵoı, Túrkstan eki dúnıe esigi ǵoı. Tamasha Túrkstandaı jerde týǵan, Túriktiń Táńir bergen nesibi ǵoı», – demeýshi me edi? Árıne, Ahmet Baıtursynulynyń til zańyna salsaq, Túrikstan bolýy da qısyndy. 2018 jyly jaryq kórgen ­«Uly Dala ádebıeti» atty monografııam­nyń «Qazaq ádebıetiniń túp-tórkini jaıynda» degen bóliminde «Keńestik kezeńde atajurt pen Anadolydaǵy aǵa­ıyndardyń arasyn alshaqtatý úshin qol­danylǵan jasandy «túrki» termıni bul shyǵarylymda TÚRK dep berildi» dep kórsetken edim. Sondaı-aq atalǵan bólimde: «Túrkologııa ǵylymy Eýropada týdy, HH ǵasyrda Reseıde klassıkalyq deńgeıge kóterildi, keńes dáýirinde saıasatqa aınaldy. Sóıtip, ár respýblıka óz túrkologııasyn jasap, baıyrǵy ortaq murany ár túrk tektes halyqtar ıelik etkeli baqtalasyp, talas týdyryp, júıeden adasty. Ǵylym saıası quraldyń oıynshyǵyna aınalyp, «túrki» degen jasandy termın oılap tabylyp, atajurt pen Anadolydaǵy aǵaıyndardyń ara­syn alshaqtatýdyń amaly qarastyryl­dy. Túrik tektes halyqtardy kemsitý úshin, olardyń asyl muralaryn joqqa shyǵarý úshin túrli aıla-sharǵyny jasap baqty. Mysaly: biz asa qadirleıtin ǵalym V.V.Radlov, túrik halyqtarynyń muralaryn túrikke jaqyndatpaý úshin áıgili zertteý eńbegin «Atlas drevnosteı Mongolıı» dep ataǵan. Shyndyǵyn­da ol - túrik halyqtarynyń eskertkishteri. Baǵzy zamannan bizge jetken muralardyń «Kóne túrki eskertkishteri» atalýy da keńestik kezeńniń salqyny edi. Dury­sy «Kóne túrk eskertkishteri» bolatyn. Iisi túrk halyqtary tarıhqa, tilge, din­ge kelgende baltalasa da bólinbeı­miz, birgemiz. Kóne eskertkishterde, túrk bitiginde «túrk» dep aıtylady. Endigi jerde osy «TÚRK» sózine toqtaýymyz kerek», – dep jazǵan edim (Joldasbekov M., Uly dala ádebıeti. Astana: «Ǵylym», 2018. 10-bet.). Ejelgi bitik tastaǵy jazýlarda keıde daýysty dybystardyń saqtala bermeıtindigin eskerip jáne ana tilimizdiń zańdylyqtaryna da súıenip, endigi jerde «TÚRK» sózin «TÚRIK» dep jazǵanymyz jón bolady. Dury­sy osy! Reti kelgende mynany da aıta keteıin, kóne jazba jádigerlerimiz máselesinde de taqyrypqa, salaǵa ústirt qaraıtyn zertteýshilerimiz de bar­shylyq. Máselen, «Kúltegindi» keıbir zertteýshiler «Qultegin» dep júr. Bul kópe-kórineý burmalaýshylyq, árıne. Munda «Qul» deıtin sóz de, uǵym da joq, durysy «Kúl + tegin», uly murager degen maǵynany bildiredi. Bizdiń ulttyq gýmanıtarlyq ǵylymda munan da basqa kúmándi, daýly máseleler jetkilikti-aq. Sondyqtan, bálkim, osylardy túbe­geı­li sheship otyratyn Túrkııadaǵy se­kildi mınıstrlik deńgeıinde quzyreti bar «Túrik tili joǵary qurymy» (Türk Dili Yüksek Kurumu / Týreskoe lıngvıstıcheskoe obshestvo) sekildi uıym bizge de qurý kerek shyǵar. Túrkııa­da túrik tiliniń durys qoldanylýy, tildik zańdylyqtarynyń, emlesiniń saqtalýy máselesinde eń basty qadaǵalýshy organ da, baqylaýshy organ da – osy uıym. Túrik tilinde jazylǵan, ásirese, fılologııa salasyndaǵy ǵylymı eńbekter men dıssertasııalar osy uıym bekit­ken emle sózdiginiń zańdylyqtary boıyn­sha tekseriledi. Termın máselesinde de osy uıym quzyrly. Túrik tilderine qatys­ty halyqaralyq deńgeıdegi kóptegen is-sharalardy uıymdastyryp, kópte­gen mańyzdy jobany qarjylandy­­ryp otyratyn da solar. Qysqasy, qazaq tiline qatysty máselelerdi, ortaq emle, biryńǵaı termın qoldanysyn birizge ­salatyn, tipti sony qadaǵalap, talap etip, oryndatyp otyratyn bir mekeme, uıym kerek-aq.

Myrzataı JOLDASBEKOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri