Ol 1922 jyly qazirgi Túrkistan oblysy Túlkibas aýdanynyń Birlik aýylynda dúnıege kelgen. Bilimge qushtar jas talap 1939 jyly Almaty temirjol tehnıkýmyna oqýǵa túsedi. 1941 jyly soǵys bastalǵanda ásker qataryna alynyp, alǵash Petropavldaǵy áskerı áýe kúshteri, keıin Qazalyda jaıaý ásker kýrsynda oqıdy. Keshikpeı Máskeýdi nemis-fashıst basqynshylarynan qorǵaǵan 8-gvardııalyq (buryn 316) atqyshtar dıvızııasynyń B.Momyshuly basqaratyn polki sapyna jiberiledi.
Bir kúni Nurlybaı polk komandırimen betpe-bet kelip, «Assalaýmaǵaleıkým!» dep qazaqsha sálem beredi. «Áleıkýmassalam! Qaıdan kelgen qazaqsyń?» depti Baýkeń. «Túlkibastyń azamatymyn, aǵa!» deıdi jaýynger. «Qoıandy qamys, jigitti namys óltiredi», namysyńdy naızaǵaıǵa janyp, naǵyz erlershe shaıqas!» deıdi komandır qatýlana sóılep. «Qup bolady, joldas komandır, zulym jaýmen qasyq qanym qalǵansha soǵysamyn!» depti Nurlybaı.
Polk komandıri Baýyrjan Momyshulynyń qolbasshylyq amanatyn, aǵalyq ósıetin júreginde boıtumardaı saqtap, zulym jaýmen jan aıamaı shaıqasqan Nurlybaı Tuńǵyshbaıuly jerles qaharman týraly kóp qyzyq derek aıtatyn...
1942 jyldyń qaqaǵan qysy. Qaharman 8-gvardııalyq dıvızııa Máskeý mańyndaǵy jaý basyp alǵan eldi mekender bosatýǵa kirisken kez. Bir kúni B.Momyshuly qaramaǵyndaǵy áskerı basshylar Troshkovo jaqqa barlaýshylar jiberip, myqty bekiniste jatqan jaýdyń qarýly kúshin, aldaǵy josparlaryn anyqtaý kerek dep sheshedi. Dereý polktan barlaýshy tobyn jasaqtap, olarǵa nemisshe biletin bir tilmashty qosady. Ishinde jańadan kelgen jas jaýynger Nurlybaı Qasymbekov te bolady.
Bular sol túni Troshkovo derevnıasynan óte eptilikpen eki nemis ofıseri men eki soldatyn ustap qaıtady. Ákelgen qujattan fashısterdiń mańyzdy ásker jospary shyǵypty. Odan ári jaıǵasqan bes selodaǵy muzdaı qursanǵan nemis quramalary týraly málimet alynady.
Jaýynger Nurlybaı Qasymbekovtiń maıdandaǵy taǵy bir erligi mynadaı: 8-gvardııalyq dıvızııa, onyń ishinde B.Momyshuly basqaratyn 1073-polk (keıingi 19) Holmǵa taıaǵanda dushpandardyń tegeýrindi qarsylyǵyna ushyraıdy. Birneshe dzot ornatqan nemis basqynshylary eshteńeden taıynatyn emes. 7-rotanyń bir bólimshesi jaý dzotyn talqandaýǵa jiberildi. Mine, bar bolǵany jeti adamy qalǵan osy bólimsheniń quramynda Nurlybaı Qasymbekov te bar edi.
1942 jyldyń sońynda Nurlybaı Qasymbekov hımzaýytqa qyzmetke jiberilip, kóp uzamaı serjant ataǵyn alady. Keskilesken shaıqastardyń birinde Nurekeń basynan qatty jaralanyp, №2752 dala gospıtaline túsedi. Sol jaraqattan aman-esen jazylǵan gvardııashy Nurlybaı Qasymbekov 1943 jyly bógeý otrıadyna qyzmetke jiberildi. Bul bógeý jasaqtarynyń negizgi mindeti – jaýyngerlerdiń urys dalasyna kirýin tekserip, áskerlerdiń orynsyz sheginýine tosqaýyl qoıý. Otrıad tylǵa qaraı ótetinderdi, meıli general, meıli qatardaǵy ofıser bolsyn, qatań tekseretin. Nurlybaı Qasymbekov bul jumysty da abyroımen atqardy. Maıdanǵa qaıta túsken sátte ekinshi ret jaralanady. Emdelip shyqqan soń ony polk shtaby arnaıy joldamamen Kamyshınsk komandalyq jaıaý ásker ýchılıshesine oqýǵa jiberdi.
Oqýy aıaqtalǵanda soǵys ta sońǵy núktesin qoıǵan edi. Nurlybaı Qasymbekov 1946 jyly leıtenant áskerı dárejesinde elge qaıtty. Qalǵan búkil ómirin ustazdyq qyzmetke arnaǵan ol Abaıyl aýylyndaǵy mektepti 40 jyl basqaryp, abyroıly pedagogke aınaldy.
Qazaqstan Úkimetiniń 2015 jylǵy 27 sáýirdegi №360 qaýlysyna sáıkes, soǵys jáne eńbek ardageri, Qazaqstannyń úzdik pedagogi, marqum Nurlybaı Qasymbekovtiń esimi ózi basqarǵan mektepke jáne aýyldaǵy kóshege berildi.
Jeńistiń 80 jyldyǵy qarsańynda Abaıyl temirjol beketindegi mektepte maıdanger-pedagog Nurlybaı Tuńǵyshbaıulynyń ómiri men qyzmetine arnalǵan «Ǵıbratty ǵumyr» murajaıy ashyldy. Saltanatty is-sharaǵa Almaty, Astana, Túrkistan, Shymkent, Taraz qalalarynan el aǵalary men memleket qaıratkerleri, ustazdar, jastar qatysty.
Jeńis pen mádenıettiń saltanaty memlekettik Ánuranmen bastaldy. Alǵash sóz alǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Darhan Myńbaı Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń taǵylymy men Qazaqstan jaýyngerleriniń erligine toqtaldy. Nurlybaı Tuńǵyshbaıulynyń aýdannyń bilim salasyn damytýdaǵy eńbegin aıtty.
Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Beısen Tájibaev Jeńistiń 80 jyldyǵy aıasynda oblys kóleminde atqarylyp jatqan sharalardy atap ótip, N.Qasymbekov mektebi murajaıynyń jas urpaqqa áskerı-patrıottyq tárbıe berý bastamalaryn qoldaýǵa daıar ekenin jetkizdi.
Túlkibas aýdanynyń ákimi Asqar Estibaev maıdanger Nurlybaı Tuńǵyshbaıuly men jubaıy, «Batyr ana» Bolaı Mátkárimqyzy ekeýi myńdaǵan shákirt tárbıelep shyǵarǵanyn tilge tıek etti. «Ashylyp otyrǵan murajaı jas urpaqqa ıgi paıdasyn tıgizedi dep senemiz», dedi Asqar Sultanuly.
Maıdanger-ustazdyń perzenti Sátbaı Nurlybaıuly jınalǵan jalpy kópshilikke alǵys bildirip, áke ómirinen qyzyqty ómirlik derekter aıtyp berdi. Murajaı lentasyn memleket jáne qoǵam qaıratkeri Darhan Myńbaı men aýdan ákimi Asqar Estibaev qıdy.
Kabınet júıeli bezendirilipti. Kireberiste D.Qonaev, I.Panfılov, B.Momyshuly, portreti erekshe kóz tartady. Tórde N.Qasymbekovtiń bıýsti, jaýynger-pedagogtiń jazý ústeli, oryndyǵy, sııasaýyty men qalamdary, kitaptary, jazý mashınkasy qoıylypty. Oń qaptaldaǵy shyny shkaf-sóreler – ózinshe bir álem. Soldattyń sý ishetin flıagi men as ishetin kotelegi, qasyǵy, shıneli men tony, pılotkasy men qulaqshyny osy araǵa jaıǵasqan. Keıingi sórede maıdanger orden-medaldary, qurmetti ataqtary, maqtaý qaǵazdary, ol kisi týraly derekti kitap qoıylypty. Kelesi sórede bilim salasynyń ardageri, 10 balanyń anasy Bolaı Mátkárimqyzynyń altyn juldyzy, Ybyraı Altynsarın tósbelgisi, basqa da marapaty, kamzoly men tutynǵan turmystyq buıymdary (samaýyr, ydys-aıaq, «Zınger» tigin mashınasy) tur.
Murajaıdyń sol jaq qabyrǵasyndaǵy stendter erli-zaıypty ustazdardyń ómirinen, pedagogtik qyzmetinen syr shertedi. Ul-qyzdarynyń bári – abyroıly, eńbekqor azamattar. Tuńǵyshy Pernaıym QazMÝ-diń hımııa fakýltetin bitirip, Almatyda uzaq jyl ustazdyq, basshylyq qyzmet atqarsa, ekinshi perzenti Sátbaı QazPI-diń tarıh mamandyǵyn támamdap, memlekettik qyzmette boldy. Úshinshi perzenti Jaqsybaı Nurlybaıuly – áıgili N.E.Baýman atyndaǵy MVTÝ túlegi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, salalyq akademııanyń akademıgi. Keıingileri О́serbaı men Sábıt polıtehnıka ınstıtýtyn, Baqytbaı temirjol ınstıtýtyn, Marat tehnologııa ınstıtýtyn, Núrııa Lenıngrad ekonomıka ınstıtýtyn, Talǵat Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetin, Manat medısına ınstıtýtyn bitirgen. Pernaıym, Núrııa, Manat ómirden erte ozdy. Biraq sońynda óshpes iz qaldy. Kenjesi Sábıt Nurlybaı elimizdiń Bas prokýratýrasy komıtetiniń tóraǵasy, sheni – general. Osynyń bári – ult, otbasy-áýlet qadir-qasıetin oılaǵan ata-ana tárbıesiniń jemisi.
Sol kúni Túlkibas aýdanynyń ortalyǵy Turarkent stadıonynda fýtbol men shahmattan maıdanger-pedagog Nurlybaı Qasymbekovti eske alýǵa arnalǵan dástúrli 25-týrnır ótkizildi. Arýaqtarǵa Quran baǵyshtalyp, as berildi.
«Er esimi – el esinde» degen osy bolsa kerek.
Myrzahan AHMETOV,
jýrnalıst
