Esengeldi baı ýaqytynda starshyn, dıstansııa bastyǵy dárejesine deıin kóterilip, tarhan atanǵan. Anyqtaı keter bolsaq, sol kezdegi patsha aǵzam tarapynan Reseıdiń otarlaý múddesine qyzmet etken túrki tektes tulǵalarǵa «tarhan» degen ataq berilgen (Orynbor shekara komıssııasynyń derekterine qaraǵanda, tarhan ataǵyn alǵandar sany HIH ǵasyrdyń ortasynda 20 ǵana adam eken). Osy Esengeldiniń Itemgen, Sútemgen degen inileri bolǵan. Itemgen baı (1743–1836) Bazartóbe aýyldyq okrýgine qarasty Taıqoja qorymynda jerlengen. Kezinde ataqty Súgir jyraý:
«Egizimniń syńary,
Egeýimniń synyǵy,
Esen be eken, saý ma eken.
Bessary, Asan, Qalqaman.
Mámbet, Úmbet, Qosdáýlet
Esengeldi, Itemgen
Aýylynan keńes taraǵan»,
dep jyrǵa qosýynyń ózi Jalmyrza uldarynyń abyroı-bedeline baılanysty bolsa kerek. Itemgen baıdan – Satybaldy, odan – Beısen, Beısennen biz búgin sóz etkeli otyrǵan Baqtyǵalı týǵan.
Baqtyǵalı (Baqtygereı, Baqysh) Beısenov 1890 jyly 10 jeltoqsanda Oral oblysy Ilbishin ýezine qarasty Qyzyljar bolysy №5 aýylda dúnıege kelgen (oblystyq muraǵat anyqtamasynda 24 tamyz 1887 týǵan, 1914 jyly Saratov ýnıversıtetin bitirgen dep kórsetilgen).
1901 jyly orys-kazak mektebin bitirgen. 1910 jyly tamyz aıynan bastap Saratov Imperatorlyq ýnıversıtetiniń medısına fakýltetinde oqyǵan. 1911 jyly jedel túrde latyn tilinen emtıhan tapsyryp, Orenbýrg qalasynda №323 kýálik alady. 1914 jyly áskerı soǵys jaǵdaıyna baılanysty 9 semestrdi jedel túrde tapsyrdy. Keıin bul oqýdy jalǵastyryp, Saratov Imperatorlyq ýnıversıtetinde 1917 jyly sáýirde sońǵy emtıhandy oıdaǵydaı tapsyryp, dáriger mamandyǵy boıynsha dıplom alady. Osy jyly Oral oblysy Qyzylkúlgin aýylynda aýyldyq ýchaskelik dáriger bolyp ornalasyp, 1920 jylǵa deıin jumys isteıdi. 1920 jyly Oral oblysy Kalmykov ýezine aýdandyq densaýlyq saqtaý bólimine taǵaıyndalady.
Baqtyǵalı Beısenovtiń 1921 jyly jınalystaǵy jumysy jóninde esep berýi muraǵatta saqtalǵan. Osy jyldary Kalmykov ýezinde 120 myń halyq turǵan. Ýezd dárigerlik jáne 10 feldsherlik pýnkterge bólingen. О́kinishke qaraı, azamattyq sot halyqtyń kómegine kedergi keltirdi.
1924 jyldyń basynda B.Beısenov Oral oblysyndaǵy Baıǵutty aýrýhanasynda, keıin Jympıty aýrýhanasynda jetekshilik etti. 1928 jyly tamyz-jeltoqsan aıy aralyǵynda Taıpaq aýrýhanasyn basqardy. 1929 jyly 15 shilde Taıpaq aýdanynyń Bazartóbe aýrýhanasyna meńgerýshi bolyp taǵaıyndalady. 1936 jyly 15 shildede Taıpaq aýdanynyń Bazartóbe aýrýhanasyna meńgerýshi bolyp taǵaıyndalady. Bul jumysty 1937 jyldyń tamyz aıyna deıin jasaǵany jóninde derekter aıtylǵan. 1937 jyly 16 qyrkúıekte Baqtyǵalı Beısenovti №58-2-babymen «halyq jaýy» dep aıyptap, tutqynǵa alǵan.
Batys Qazaqstan oblysy ÝNKVD úshtiginiń otyrysynda 1938 jyly 15 aqpanda B.Beısenovtiń múlki tárkilenip, atý jazasyna kesildi. №2463 isi boıynsha B.Beısenovke alashordashyl, halyq jaýy degen aıyp taǵyldy. Atý jazasyn oryndaý isi 19 aqpan 1938 jyly 21 saǵat, 15 mınýtqa aýystyryldy. Osylaı B.Beısenovke jala jabylyp, repressııaǵa ushyrap, jazyqsyz atyldy.
B.Beısenovke qatysty derekterdi jınastyrǵanda, bizdiń qolymyzda ólkemizdiń tarıhynan syr shertetin qundy dúnıe Arnold Iosıfovıch Iаntarevtyń Stavropoldaǵy kitap baspasynan 1958 jyly jaryq kórgen «Selo dárigeriniń jazbalary» («Zapıskı selskogo vracha») atty kitaby bar ekenin aıta ketken jón. Kitapta Qazan ýnıversıtetiniń medısına fakýltetin bitirgen, azamat soǵysyna qatysýshy, túpki tegi nıjegorodtyq jas mamannyń 1925 jyly shalǵaıdaǵy beıtanys ólke – Batys Qazaqstanǵa attanyp, joldamamen Kalmykovqa kelýi, onda dárigerlik qyzmet atqarýy týraly aıtylady.
Keńes ókimeti kezindegi taptyq kózqaras turǵysynan jazylǵan bul jazbalardan Baqtyǵalı Beısenovke degen kóre almaýshylyq pen óshpendilik anyq kórinedi. Onyń salqyny aqyry óz zardabyn tıgizdi. Sol tusta juqpaly aýrýlar taralyp halyqtyń densaýlyǵy múshkil halge túsken kezde bar kúsh-jigerin eldiń densaýlyq áleýetin kóterýge jumsaǵan, Alashorda qatarynda qazaq eliniń bostandyǵy men azattyǵy úshin qyzmet etken qaıran er 1937 jyldyń 16 qyrkúıeginde tutqynǵa alynady.
Ardaqty azamat 1958 jyly aqtaldy. Aqtalýyna, ol týraly málimetterdi taýyp, jınastyrýǵa qyzy Roza Beısenova (1936 j.t.) kóp eńbek sińirgen. Ol Qazaqtyń memlekettik medısına ınstıtýtynyń emdeý fakýltetin bitirgen. Áke jolyn jalǵastyrǵan bilikti dáriger. Kóp jyl Qaraǵandy qalasynda bas balalar dárigeri bop qyzmet etken. Balalar densaýlyǵyn jaqsartýǵa arnalǵan uzaq jylǵy jemisti eńbegi úshin «Oktıabr revolıýsııasy», «Qurmet belgisi» ordendermen marapattalyp, eki márte oblystyq keńestiń depýtatyǵyna saılanǵan. Búginde Astana qalasynda turady. Elmen únemi baılanysta. Ákesiniń jaqsy atyn qalyptastyrýda eńbegi eren.
B.Beısenov týraly áli de tolyq zerttelip bolǵan joq. Degenmen ol týraly derekter bar. Bul kisi jaıynda maıdanger-jýrnalıst Bısen Jumaǵalıev kezinde bylaı dep jazǵan: «Baqysh Beısenov revolıýsııadan buryn Saratovtyń medısına ınstıtýtyn bitirip, elge kelip, óz aýylynda aýrýhana ashqan. Onyń «Bálnes tóbesi» degen aty áli saqtalǵan. Búkil Oral – Atyraý eline aty jaıylǵan shıpager Alash qozǵalysyna da qatysqan. Halel Dosmuhamedovtyń serigi bolǵan. 1938 jyly Jympıtyda aýdannyń bas dárigeri bolyp júrgende túrmege qamalyp, atý jazasyna kesilgen. Ǵ.Músirepovtiń jubaıy Ǵazıza Beısenova – osy tekti kisiniń qyzy» («Oral óńiri» gazeti №35, 22.03.2002).
Al Ǵazıza Beısenovaǵa kelsek, bizdiń qolymyzdaǵy derekterge qaraǵanda, ol – Baqtyǵalıdyń úlken aǵasy Nurǵalıdyń (1882–1948) qyzy. Ǵazıza Beısenova (1914–1987) – Oral drama teatrynyń ánshisi, Oral fılarmonııasynyń alǵashqy ártisteriniń biri. Keıinnen Almatyǵa baryp, stenografıst-mashınıstka mamandyǵyn meńgergen. Ol apamyz mashınka basqanda pıanınoda oınaǵandaı kórinedi eken. M.Áýezovtiń «Abaı joly» romanyn aýyzsha aıtýynan mashınkaǵa úlgerip basqan. Qazaqtyń klassık jazýshysy Ǵ.Músirepovtiń jubaıy.
B.Beısenovtiń Alash qozǵalysyndaǵy qyzmetin áli de zertteı túsý qajet. Keıingi urpaq Baqtyǵalı Beısenovteı dara tulǵany bilýi kerek. Tarıhtan taǵylym alsaq qana táýelsizdigimiz tuǵyrly bolmaq.
Málik BERDI ÁLI,
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Batys Qazaqstan oblysy,
Aqjaıyq aýdany
