Sport • 17 Naýryz, 2021

Almas balýan

Qazaq samboshylarynyń ishinde KSRO-nyń eresekter chempıo­natynda oljaǵa eń kóp kenelgen jambyldyq balýan Almas Musabekov eken. Keńes Odaǵynyń eki dúrkin chempıony, alty márte júldegeri. Onyń bul rekordyn qazaq samboshylarynan eshkim ózgerte alǵan joq. Qadirli oqyrman, Almastyń ustazy – Keńes Odaǵynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy Marat Jaqyttyń tamyry tereńge boılaǵan bapkerlik biliginiń bir ushyn osy jerden izdeý kerek.

Pikir • 17 Naýryz, 2021

Máselege keńinen qaraý kerek

Jalpy «jaýapkershilik prınsıpi» degen uǵym bar. Ár adamnyń jaýapkershiligi ártúrli. Al saıası jaýapkershiliktiń aýqymy keń, aýyrtpalyǵy da kóp.

Pikir • 17 Naýryz, 2021

«Komandamen jumys isteýdiń» kesiri kóp

Quramyna 50-ge jýyq memleket kiretin Eýropa Keńesiniń sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres sala­synda arnaıy konvensııasy bar. Bul qujatta da jemqorlyqqa qatys­ty jaýapkershilik eki jaqqa – qol as­tyndaǵy qyzmetker men basshy­lyqqa teńdeı qaras­ty­rylady.

Ekonomıka • 17 Naýryz, 2021

Júkti konteınermen tasymaldaýǵa kóshedi

Qazaqstandyq eksporttaýshylar konteıner­lik tasymaldarǵa qyzyǵýshylyq tanytýda. Tasymaldaýdyń bul nusqasy júkterdi QHR-men shekaralyq ótkelder arqyly ótkizýdi tezdetýge múmkindik beredi.

Rýhanııat • 17 Naýryz, 2021

Merǵalym qajy

Pavlodar oblysyndaǵy Aqsý qalasyna taıaý №6 aýylda shaǵyn musylman zıraty bar. Onyń aýmaǵynda qulpytastar ornatylǵan eski molalar jatyr. Solardyń ishinde erekshe mańyzy bar bir qabir – Pavlodar-Ertis óńirinen shyqqan alǵashqy qajylardyń biri Merǵalymdiki.

Tanym • 17 Naýryz, 2021

Qazaq dalasyndaǵy ashtyq jáne onymen kúres týraly

Qazaq halqy Keńes ókimetiniń tusynda birneshe alapat ashtyqty bastan keshirdi. Sonyń biri – 1921-1922 jyldardaǵy ashtyq edi. Bul ashtyq – tek Qazaqstannyń 5 gýbernııasyn ǵana emes, Reseıdiń 30-dan astam gýbernııasyn qamtydy. Ásirese, Reseıdiń Samara, Saratov, Povolje, Ońtústik Ýkraına, Qyrym, Bashqurtstan, Prıýrale jáne Batys Sibir aımaqtary ashtyqtan qatty zardap shekti. Ashtyq jaılaǵan osy 35 gýbernııany mekendegen 90 mıllıon halyqtyń 40 mıllıony (resmı málimetterde 28 mln) ashtyqtyń aýyr zardabyn tartsa, onyń 5 mıllıonnan astamy alapat ashtyqtyń qurbany boldy. 1920 jylǵy 28 tamyzǵa deıin júrgi­zilgen demografııalyq sanaq pen osy jyldyń kúz aılarynda aıaqtalǵan QAKSR aýyl sharýashylyǵy sanaǵynyń nátı­jelerine sáıkes jasalǵan QAKSR Sta­tıstıka basqarmasynyń qory­tyn­dysy boıynsha 1920 jyly QAKSR-de barlyǵy 4.938.383 adam tirkeýge alyn­sa (sol kezdegi Túrkistan AKSR-ine qarasty Syrdarııa jáne Jetisý ob­lystarynyń halqyn qospaǵanda), 1923 jyly QAKSR-degi halyq sany – 3.786.910 adam bolǵan. Budan 1920-1923 jyldar aralyǵynda QAKSR-de halyq sanynyń 1.151.473 adamǵa kemigenin baıqaımyz (Osy málimetke qaraı otyryp, shamamen alǵanda azaıǵan 1,151 myń halyqtyń qanshasynyń ashtyqtan, qanshasynyń juqpaly aýrý­lar men indetterden qaıtys bolǵanyn jáne qan­shasynyń kórshiles respýblıkalarǵa bosyp ketkenin tereń zerttep, naqtylaý qa­jet degen qorytyndy jasaımyz). Ashtyq bastalǵan soń-aq, V.I.Lenın bastaǵan bolshevıkter partııasy shuǵyl dabyl qaǵyp, ashtyqqa qarsy kúres jumys­taryn bastady. Osy jumys aıa­synda, 1921 jyly 18 maýsymda Búkil­reseılik OAK dekreti boıynsha Ashyq­qandarǵa kómektesetin Ortalyq komıssııa (SK Pomgol) qurylyp, ony BOAK tóraǵasy M.I.Kalının basqardy. Mun­daı komıssııalar RKFSR-ǵa qarasty bar­lyq avtonomııaly ulttyq respýblıkalar men oblystarda, gýbernııalar men ýezderde túgel quryldy. Sonyń biri – 1921 jyly 8 shildede qurylǵan QAKSR OAK janyndaǵy Ashyqqandarǵa kómek­tesetin tótenshe komıssııa (AKTK) edi. Komıssııany Qazatkom tóraǵasy S.Meńdeshev basqarsa, onyń alǵashqy quramyna múshe bolyp Azyq-túlik (I.O.Shleıfer), Jer-sý (V.N.Harlov), Áleýmettik qamsyzdandyrý (Á.T.Jangeldın) halyq komıssarlary jáne JShI halkomatynyń ókili kirdi. Barlyq gýbatkomdar men ýatkomdardyń jáne aýatkomdardyń janynan ashyqqandarǵa kómektesetin jergilikti komıssııalar quryldy. Bolatkomdardyń, aýyldyq jáne selolyq keńesterdiń janynan ashyq­qandarǵa kómektesetin ózara kó­mek komıtetteri men uıashyqtar uıym­dastyryldy. 1921 jyly 6 qazanda ótken QAKSR Keńesteri II seziniń 4-shi májilisinde Azyq-túlik halkomynyń mindetin at­qa­rýshy I.O.Shleıfer «Ashtyqpen kúres týraly» baıandama jasady. Sezd Shleıferdiń baıandamasyn talqylap, «Ashtyqpen kúres týraly másele jónindegi qarar» qabyldady. 1921 jyly 25 qazanda QAKSR OAK Prezıdıýmy AKTK quramyn keńeıtip, ony Ashyqqandarǵa kómektesetin or­talyq komıssııaǵa (AKOK) aınaldyrdy (Komıssııa 1922 jyldyń 26 qyr­kúıeginde taratylyp, onyń ornyna Ashtyq saldarymen kúresetin ortalyq komıssııa quryldy). AKOK quramyna ashyqqandarǵa kómektesýge yqpal jasaı alatyn barlyq memlekettik bılik organdarynyń ókilderi engizildi. 1922 jyly 12-17 aqpan aralyǵynda ashtyqqa ushyraǵan gýbernııalar ókil­deriniń qatysýymen Orynborda ót­ken Ashyqqandarǵa kómektesetin komıs­sııalardyń I búkilqyrǵyzdyq (búkil­qazaqtyq) sezinde AKOK tóraǵa­synyń orynbasary S.D.Sergeev ashtyqpen kú­res týraly baıandama jasady. Al arada 2 kún ótken soń Orynborda bastalyp 27 aqpanǵa deıin sozylǵan Ekinshi oblystyq partkonferensııa delegattarynyń aldynda S.Meńdeshev «QKSR-degi ashtyq jáne onymen kúres týraly» baıan­dama jasady. Biz búgin Qazatkomnyń tuń­ǵysh tóraǵasy bolǵan S.Meńdeshevtiń ste­no­gra­fııalyq esepke túsken osy baıandamasyn (QRPA, 139-qor) orys tilinen aýda­­ryp, redaksııaǵa usynǵan Sábıt Shildebaıdyń materıa­lyn jarııalap otyrmyz.

Pikir • 17 Naýryz, 2021

Endigi másele – sapaly zań daıyndaý

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 1995 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy №2733 Konstıtýsııalyq zańynyń 9-baby – Respýblıka Prezıdentiniń Parlamentke qatysty ókilettigi dep atalady.

Pikir • 17 Naýryz, 2021

Qaı halyq úshin de jer qadirli

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jerdi sheteldikterge satpaý jáne jalǵa bermeý jónindegi sheshimin qoldaımyz. Jer – ata-babalarymyzdan urpaqqa mıras bolyp qalǵan asyl mura.

Álem • 17 Naýryz, 2021

Eýropanyń sıfrly onjyldyǵynyń mańyzy joǵary

Taıaýda Eýropalyq komıssııa «sıfrly onjyldyq» qujatyn qabyldady. Onda 2030 jylǵa deıingi sıfrly tehnologııa salasyndaǵy ózekti máseleler qamtylǵan. Project Syndicate jobasy aıasynda «Egemen Qazaqstan» jarııalap otyrǵan maqalalardyń bireýi osy máselege arnalǵan. Eýropalyq odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵary ókili Hosep Borrel men Eýropalyq odaqtyń Básekelestik jónindegi komıssary Margret Vestager birlesip ázirlegen maqalada qart qurlyqtyń sıfrlandyrý salasyndaǵy kózqarasynyń mańyzy jaıly sóz qozǵalady. Avtor­l­ardyń sózine súıensek, Eýropalyq odaq álemdegi sıfrly tehnologııa salasyn durys baǵytqa burýǵa qabiletti. Bul maqsatqa qol jetkizý úshin qart qurlyqtyń she­neý­nikteri tıisti sharalardy iske asyryp, halyqaralyq yntymaqtastyq ornatýy qajet. Prınston ýnıversıtetiniń bıoetıka professory Pıter Sınger AQSh-taǵy mynadaı qyzyq oqıǵaǵa toqtalady. Turǵyndarǵa vaksına salýǵa jaýapty Hasan Gokal artyq qalǵan ekpelerdi basqa adamdarǵa egedi. Keıinirek osy áreketi úshin jumystan shyǵa­rylyp, jaýapqa tartylǵan. Avtor osy oqıǵada dárigerdi qýdalaǵandardy synǵa alady. Esterińizge salaıyq, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasynyń maqalalary Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen jaryq kórip otyr.  

Rýhanııat • 16 Naýryz, 2021

Emıgranttar: Túrki zııalylary týraly qujattardy jınaqtaý, ǵylymı zertteýler aıasyn keńeıtý máseleleri haqynda

Arhıv – adamzattyń ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan tarıhı jady, búgin de, erteń de urpaqtar múddesine qyzmet etetin máńgilik mura. Keńestik bılik tusynda qazaq halqynyń ótken tarıhynyń talaı kezeńi, aýmaly-tókpeli oqıǵalary, olardyń sebep-saldary, eli úshin, jeri úshin janpıda tirlik keshken dańǵaıyr tulǵalar, handar men bıler, batyrlar, ǵulamalar, repressııa qurbandary jáne taǵy da basqalar jaıynda kóp nárse kúńgirt, «jabýly qazan jabýly» kúıinde kelgeni, tipti olardy halyq jadynan múlde óshirý áreketteri bolǵany bárimizge málim.