dese, semeılikterdiń jonarqasy shymyrlaıdy
«Jıenqulǵa kelgende shyqpaıdy únim» demekshi, semeılikterdiń de qala joldarynyń ahýalyna kelgende kúmiljip qalatyny bar. Árıne, bul – bir kún nemese bir jylda jınaqtalǵan jaǵdaı emes, 20 jyldan beri ústi-ústine qordalanyp kele jatqan túıtkil. Sodan da bolar, sońǵy jyldary Semeıdegi joldyń jaǵdaıy jurttyń jandy jerine aınalyp, ashy daýystarǵa arqaý bola túsýde.
Máseleniń kóbi qarjynyń azdyǵy men qoldyń qysqalyǵynan týyndaǵan bolatyn. Sebebi, Semeı qalalyq mártebege aýysqan 1997 jyldardaǵy 3,5-4 mıllıard teńgelik jergilikti bıýdjeti 2015 jyldary ǵana 13,5 mlrd. teńge shamasyna shyqty. Al, bul bıýdjetten qalanyń ajaryn arttyrýǵa bólinetin úles 340 myń turǵyny bar meken úshin múlde mardymsyz ekeni bylaıda belgili bolar. Bıýdjet mardymsyz bolǵan soń odan joldyń máselesin sheshýge qarastyratyn qarajat qaıdan mandı qoısyn. Atalǵan bıýdjettiń áleýmettik sala men ózge de baǵyttarǵa tıesili bólikterin alyp tastaǵanda qala joldaryn saqtaý men jóndeý jumystaryna qalatyn qarajat alǵashynda 100-150 mln. teńge bolsa, 2010 jyldary ǵana birtindep molaıa bastady. Bul qala bıýdjetiniń 8 mıllıardqa endi jaqyndaǵan shaǵy bolatyn. Osy jyldarda qalanyń ortalyq kósheleri keńeıtilip, orta jóndeýden óte bastady. Qala bıýdjeti 2012-2014 jyldary 13 mıllıardqa jaqyndap, jolǵa bólinetin aqsha alǵash ret 1 mlrd. teńgeden asty. Sonyń arqasynda ortalyq avtovokzal men bazarlarǵa baratyn asfalty múlde joıylyp ketken joldar jer astyndaǵy qubyrlarymen qosa tolyqtaı jańardy. Sonymen birge, keıbir joldarǵa qaıta jańǵyrtý júrgizý men shaǵyn aýdandar joldaryn jóndeý de birinshi ret qolǵa alyndy.
Alaıda, osy ýaqytqa deıin qordalanyp qalǵan ınfraqurylym men abattandyrý máselelerin qysqa merzimde eńserý báribir múmkin bolmady. О́ıtkeni, ár máseleniń ózine tán túıtkilderi boı kóterip, qomaqty kúshke kelip tirelip otyrdy. Qalanyń ishki kóshelerin baılanystyratyn 756 shaqyrym joldyń qaı tusy bolsyn tolyqqandy jóndeýdi nemese jetkilikti jańartýdy qajet etti. Ortalyq pen shaǵyn aýdandardy jalǵastyratyn asfalt joldardyń basym kópshiligi kem degende 30 jyl boıy jóndeý kórmeı kelgen. Onyń ústine jańaǵy qalaishilik 756 shaqyrymnyń 442 shaqyrymy áý bastan eshteńe tóselmeı qalǵan qara joldar bolsa, 23 shaqyrymy qıyrshyqtas tógilgen joldar. Sonda qalǵan 291 shaqyrymynyń ǵana asfalt-beton tósemi bar bolyp tur. Jyl saıyn jamap-jasqap kele jatqan joldarymyz da osy 291 shaqyrymnyń aýmaǵynda. Jyldaǵy bólinetin qarajat qaýqary 20 shaqyrymǵa jetpeıtin aýmaqty ǵana qamtıtynyn eskersek, barlyq joldyń qaı ýaqytta zamanaýı tasjolǵa aınalatyny múlde belgisiz. Al, jol jóndeý máselesi qazirgi kúıinde qala berse, semeılikter úshin táýir jolmen júrý arman kúıinde qala bermek.
Máselen, jol jumystaryna qala bıýdjetinen bıylǵy bólingen qarajat 256 mln. teńge ǵana. Aldaǵy ýaqytta tolyqtyrý bolýy múmkin delik. Sonyń ózinde de bul tek aǵymdaǵy jóndeý jumystaryna tıesili kúıinde qala beretin syńaıly. Iаǵnı, joldyń búlingen jerlerin jamaı turý nemese ilekerlep ustaý. Ol «jamaýlardyń» shydamdylyǵy bir maýsymǵa jeter-jetpes bolǵandyqtan, bıyl bútindegen jolyń kelesi jyly eki ese talqany shyǵyp jatýy ábden yqtımal. Árıne, ol úshin «eshkim kináli emes»! О́ıtkeni, aǵymdaǵy jóndeýdiń kepildik merzimi de bir maýsymdyq. Sodan kelip, joldyń búlingen tustarynyń aýqymy jyl saıyn ulǵaıǵannyń ústine ulǵaıa túsýde.
Negizi jol jóndeý jumystary 3 satydan turady: aǵymdaǵy jóndeý, ortasha jóndeý jáne qaıta jańǵyrtý. Aǵymdaǵy jóndeýdiń kepildik merzim – bir maýsymdyq ekenin aıttyq. Ortasha jóndeýdiń kepildik merzimi – 3,5 jyl. Jóndeýdiń bul túri jol betindegi eski asfaltty túgeldeı qyryp tastap, jańasyn tóseýden turady. Al qaıta jańǵyrtý máselesi, aty aıtyp turǵandaı, joldyń betin ǵana emes, astyńǵy tósenishin qosa jańalaý. Kepildik merzimi – 5 jyl. Ony aıtyp otyrǵandaǵy sebebimiz, qala joldaryn jańalaý men jańǵyrtýǵa jergilikti bıýdjet shamasy jetpeıtindigine nazar aýdarý. Shamasynyń jetken jerin aıta ketsek, 2012 jyldan beri qaıta jańǵyrtylǵan joldyń jıyntyǵy 1,2 shaqyrym bolsa, ortasha jóndeýden ótken joldardyń jalpy uzyndyǵy 46,921 shaqyrymdy quraıdy eken. Ekeýin qosqanda sapaly jolymyzdyń kólemi 50 shaqyrymǵa tolmaıdy. Az ba, kóp pe, ol jaǵyn árkim ózi mólsherleı jatar...
Osydan shyǵatyn qorytyndy, qarjy jetispeýshiligine súıenip, tek aǵymdaǵy jóndeýmen shekteletin bolsaq, endi bir-eki jyldan soń qala joldary kileń kedir-budyrǵa aınalady. Bul búkil qala turǵyndarynyń qabyrǵasyna batyp kele jatqan másele. Sondyqtan, semeılik jurttyń endigi úmiti Úkimet kómeginen dámetý. Olaı bolatyny, sonaý jyldardyń jyryna ózek bolǵan qalanyń jylý máselesi Úkimettiń tikeleı aralasyp, respýblıkalyq bıýdjetten 37 mıllıard teńge (2007 jyldary) bólýinen keıin baryp oń qadam basqan. Nátıjesinde sol jaǵalaýda jylý ortalyǵy salynyp, birqatar qazandyqtar termojańǵyrtýdan ótti. Byltyrdan beri «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda jerasty jylý jáne ystyq sý jelileri jańartylyp jatyr. Osy jaǵdaıdy sol sátte Úkimet tikeleı óz baqylaýyna almaǵanda sonshama tereńdep ketken túıtkildi tarqatýǵa jalǵyz qalanyń nemese oblystyń shamasy jetpegen bolar edi.
Sol sekildi, qalanyń qordalanyp qalǵan jol máselesi de Úkimet kómeginsiz oń sheshim tappaıtyndyǵy baıqala túsýde. Jergilikti bıýdjettiń mólsheri belgili, ol joldardy jańartpaq túgili, bar joldy saqtap turýǵa jeter-jetpes. Aınalyp kelgende aıtpaǵymyz, Semeı joldaryn respýblıkalyq bıýdjet esebinen birqabat jappaı jóndeýden ótkizý joldaryn qarastyrý qajettigi. Qalanyń strategııalyq mańyzy men rýhanı ereksheligi barshaǵa málim. Halyqaralyq, respýblıkalyq is-sharalardyń da jyl saıyn birnesheýi ótkizilýde. «Dańqty Semeı» kóshelerin kórgende alys-jaqynnan keletin qonaqtar men týrısterdiń kóńilderi pás bolyp jatatynyn nesine jasyraıyq.
Bul jerde osy jaǵdaıǵa bálen tarap kináli desek, ol da aqıqatqa janaspas. О́ıtkeni, damý úrdisiniń birneshe kezeńin ótkergen memleketimizdiń bir bólshegi retinde Semeı qalasy da áleýmettik-ekonomıkalyq túrli reformalardy bastan keshirdi. Jergilikti halyq barlyq sátte tózimdilik tanytyp, alǵa qoıǵan maqsattardyń oryndalýyna belsendilik tanytty. Ejelgi Jibek jolynyń jelisine jatatyn Semeı búgingi tańda da shaǵyn jáne orta kásiptiń damýyna, logıstıkany óristetýge qolaıly meken bolyp tur. Iri óndiris oryndary, aýyr ónerkásibi bolmasa da 340 myńnan astam adam osy qaladan nesibelerin turaqty taýyp keledi. Aımaqtardy irilendirý kezinde turǵyndar sany 260 myńǵa deıin tómendegenimen, 2010 jyldarǵa qaraı 340 myńǵa qaıta jetti. Iаǵnı, Semeıdiń qalalyq dárejede qalyp qoıýy halyqtyń óz erkimen kelip qonystanýyna kedergi emes eken. Turǵyndar sany, kommýnaldyq sharýashylyǵy, ınfraqurylym aýmaǵy jaǵynan kez kelgen oblys ortalyǵymen deńgeıles, keı jaǵdaıda basym da bolyp keledi. Demek, osynshama aýmaqtyń san-alýan máselesin bir ǵana jergilikti bıýdjet sheshe almaıtyndyǵy taǵy da aıqyndala túspek.
Semeı qalasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy búgingi tańda belgili bir deńgeıdi artqa tastap, órisin keńeıte túsýde. Qala men qalalyqtardyń qandaı da bir jańa beleske, tyń tabysqa qol jetkizip jatýy – ol, árıne, memlekettik baǵdarlamalardyń ıgiligi! Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ulylar mekeni, rýhanııat besigi Semeıge udaıy kóńil bólip kele jatqandyǵynyń jemisi. Kezinde aýylsharýashylyq ónimi óndirisimen dúrildep turǵan Semeıdiń negizgi kásiporyndary 1990-shy jyldar ortasyndaǵy reforma kezinde ózdiginen toqtap, jarty qala jumyssyz qaldy. Sol kezdegi ekonomıkalyq jáne ózge de sebepter Semeıdi oblystyq dárejeden qalalyq deńgeıge túsirdi. Elbasynyń «Aldymen – ekonomıka, sodan soń – saıasat» ıdeıasyna júgingen jerlesterimiz bilekti sybanyp tastap, bıznesti damytýǵa bet burdy. Biri ilgeri, biri keıin kásipkerliktiń qyr-syryna qanyqty. Isker azamattar Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaý jónindegi baǵyt-baǵdaryn ustanyp, qalanyń turalap qalǵan kásiporyndary men óndiris jelilerin qaıta jańǵyrtty. Birqatary jańa óndiris oryndaryn ashyp, tyńnan jol saldy. Onyń bárin sıpattaý jeke áńgime. Bárin bir sózge syıdyrsaq, Semeı qalasy shaǵyn jáne orta kásipti damytý boıynsha respýblıkanyń aldyńǵy legine endi. Bıznes jolyn údetý jóninde Semeı Almaty, Astana, Shymkent, Qaraǵandy qalalaryn ókshelep keledi. Ekonomıkalyq ólshemge súıensek qala bıýdjetiniń 40-45 paıyzy osy shaǵyn jáne orta kásip salasynan quralyp otyr. Bul degenińiz, semeılikterdiń «Shaǵyn jáne orta bıznesten túsetin memlekettik kiristi 50-60 paıyzǵa jetkizý kerek» degen memleket ustanymyna is-áreketpen jaýap berýimen birdeı bolsa kerek.
Alaıda, Ertisti enjaılaǵan eldiń eńsesin kótertpeı turǵan bir másele bar. Ol – joǵaryda sóz etken qala joldarynyń jaǵdaıy. Osy jol degende semeılikterdiń jonarqasy shymyrlaıdy. Onyń ústine, jıi aıtylatyn álemdik qarjy daǵdarysynyń saldary ma, bolmasa basqa sebebi bar ma, jol jumysyna bóliner qarajat sońǵy jyldary tipten tómendep ketti. Bıylǵy jylǵy jol jumystaryn qala jáne oblystyq bıýdjetti qosqanda qarastyrylǵan bastapqy qarjynyń barlyq kólemi 453 mln. teńge bolsa, byltyrǵy jylǵa 381 mln. teńge ǵana. Onyń 219 mln. teńgesi oblystyq bıýdjetten bólinipti.
Infraqurylym ishinde ózindik quny eń qymbat turatyny jol jóndeý jumystary ekenin eskersek, mundaı qarajatpen qala joldarynyń sapasy áste kóterile qoımas. 15 jyl buryn japon tehnologııasymen salynǵan Ertis ózeni ústindegi aspaly kópirdiń de asfalttary sońǵy jyldary ydyraı bastady. Byltyrdan beri bul strategııalyq nysannyń kútimi oblystyq jol mekemesine berilip, jaǵdaıy ońala bastaǵandaı. Bir ǵana Semeıde jalpy avtokólik sany 120 myńǵa taqaǵanyn oılasaq, bar joldardyń uzaqqa shydas bermeýine ol da bir sebep. Oǵan qalaǵa syrttan kirip-shyǵatyn tehnıkalar sanyn qosyńyz. Aýyr júk kólikteriniń aspaly kópirden basqa ótetin jeri joq ekeni taǵy bar.
Aınalyp kelgende aıtpaǵymyz, Semeıdiń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetiniń, memlekettik kiris múmkindiginiń osylaı ornyǵýy – ýaqyt qalyptastyrǵan jaǵdaılar. Desek te, osy másele ortalyq bıliktiń kómegimen oń sheshiler degen úmit bar.
Qaırat SABYRBAEV,
jýrnalıst
Shyǵys Qazaqstan oblysy