Eshkim kásipker bolyp týmaıdy

Ony jastardyń boıynda áýelden qalyptastyrý kerek Kásipkerlik eńbektiń basqa túr­lerinen oqshaýlanyp turady. Ataqty nemis ekonomısi, Garvard ýnıversıtetiniń professory Iozıf Shýmpeterdiń «Kásipker bolý – basqanyń istegenin istemeý» degen sózi sonyń aıǵaǵyndaı. О́z eńbegin uıymdastyra bilgen adam kásibin dóńgelente alady. Bul týraly fransýz ekonomısi Jan Batıst Seıdiń «Kásipker – adamdardy óndiristik aýqymda uıymdastyratyn adam» degen anyqtamasy bar. Elimizdiń uzaq merzimdi strategııalyq damý josparynda kásipkerlikti damytý salasy negizgi ındıkatorlardyń biri bolyp belgilendi. Bul salanyń damý perspektıvalary týraly Elbasy Qazaqstan halqyna arnaǵan jyl saıynǵy Joldaýlarynda ylǵı atap kórsetip, Úkimettiń aldyna negizgi mindetter men tapsyrmalar qoıyp otyrady. Qazaqstanda memleket tarapynan kásipkerlikti damytýǵa qatysty jasalynyp jatqan qoldaý men kómek az emes. Mysaly, «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy bekitilip, aýqymdy jumystar júzege asýda. Salyq kodeksine tolyqtyrýlar men ózgerister engizilip, kásipkerler salyqtyq salymdardyń keıbir túrlerinen bosatyldy, kásipkerlerdi josyqsyz tekserýlerdi tyıý maqsatynda moratorıı jarııalandy, qanshama qarjylyq transfertter bólindi. Bul jasalyp jatqan memlekettik kómek pen qoldaýdyń túpki maqsaty – elimizdiń «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasyna saı álemniń asa damyǵan 30 eliniń qatarynan kórinýi bolatyn. Al bul mindetti oryndaý úshin árbir qazaqstandyq kásipkershe oılaı bilip, eńbek etýi tıis. О́ıtkeni, kásipkerliktiń úlesi memlekettiń qarjy sektoryn jaraqtandyrýda mańyzdy rólge ıe. Ol týraly Elbasy Qazaqstan kásipkerleriniń quryltaıynda: «jumys isteıtin turǵyn halyqtyń 60 paıyzy shaǵyn jáne orta kásipkerlikte eńbek etkende elimiz turaqty damıtyn bolady», dep aıtqan bolatyn. Shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdyń moıny ozyq elderde jaqsy mysaldary az emes. Ásirese, Katar, Lıýksembýrg, Sıngapýr, Brýneı, AQSh, Germanııa, Irlandııa, Kanada sekildi álemniń asa baı 25 elinde jumys isteıtin halyqtyń shaǵyn kásipkerlik sýbektileri sektoryndaǵy úlesi 60-80 paıyzdy quraıdy. Al Qazaqstandaǵy bul kórsetkish nebári 25 paıyzdan aspaıdy. Sol sebepti, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý máselesi ózekti bolyp otyr. Kásipkerlik – jańashyl is, sha­r­ýashylyq júrgizýdiń ádisi jáne óz betimen jumys isteýge negizdelgen ekonomıkalyq oılaýdyń erekshe úlgisi der edik. Kásipker eńbegin ónertapqyshqa balasaq, bul talaptarǵa jaýap bere alatyn laıyqty áleýmettik toptyń jas­tar ekeni de daýsyz. Búgingi jastar birneshe tildi meńgerýimen, zaman­aýı kompıýterlik baǵdarlamalardy jasaýǵa, jańa tehnologııalardy ıgerýge shapshań beıimdelýimen erekshelenedi. Qazaqstan turǵyn­darynyń tórtten biri jastar sanatyna jatqyzylady. Demek, olardyń arasynda kásipkerlikti damytý – strategııalyq mindet bolyp sanalady. Elbasynyń tikeleı qoldaýymen elimizde jastar kásipkerligin damytýǵa tıisti jaǵdaılar jasalynýda. Elimizdiń aımaqtarynda kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyqtary ashylyp, onda kez kelgen adam «bir tereze» qaǵıdasy boıynsha kásipkerlikti júrgizýge qatysty qajetti aqparattyq jáne tájirıbelik keńester, kómekter ala alady. Sondaı-aq, «Damý» kásipkerlikti damytý qory arqyly da jastar jańa ıdeıalaryn bıznes-josparlary arqyly dáleldep, ony iske asyrý úshin memleketten granttyq qarjylandyrý kómegin alýǵa mol múmkindik bar jáne ol jumys júzege asyrylyp ta otyr. Degenmen, joǵary oqý oryndaryn bitirip, belgili mamandyq ıesi atanǵan jastardyń ózi kásip­kerlikke bara bermeıdi. Olar bilgili bir kásipti uıymdastyrýǵa taýy shaǵylatyndaı kibirtiktep turady. Sol úshin ýaqyt jastardyń boıynda aldymen kásipkerlik sana qalyptastyrý, ynta-jiger ornyqtyrý qajet ekenin meńzeıdi. Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýty óz stýdentterin kásipkerlikke baýlýdy iske asyrýǵa bel býǵan bolatyn. Ol úshin biz damyǵan elderdiń osy saladaǵy ozyq tájirıbelerin zerttedik. Naqty aıtsaq, Germanııa, Avstrııa, Italııa, Kanada elderindegi kolledjderde, joǵary oqý oryndarynda stýdentter mamandyqtyń qaı túrine oqysa da, olarǵa sabaqtan tys qosymsha bilim retinde kásipkerlikke úıretetin arnaıy is-sharalardyń kesheni uıymdastyrylady eken. Sheteldik osy tájirıbeniń ma­ńyz­dylyǵyn eskere otyryp, Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýty 2014 jyly Stýdentter men kásipkerlerdiń alıansyn qurdy. Alıans ınstıtýttyń stýdenttik ortasynda kásipkerlik sanany damytý jónindegi keńesshi organ bolyp tabylady, zańdy tulǵa dep sanalmaıdy. Instıtýttyń stýdenttik qo­ǵa­mynda kásipkerlik sanany qa­lyptastyrý men damytý alıanstyń negizgi maqsatyna aınalǵan. Son­dyqtan, alıans ekonomıkanyń naqty sektoryndaǵy kásipkerlermen, bilim ordasynyń ákimshiligimen jáne stýdenttik ózin-ózi basqarý uıymymen bıznestiń qalyptasýy, damýy men gúldenýi baǵytynda ózara tıimdi jumys isteıdi. Stýdentterdiń bıznesti tolyqtaı túsinýine jaǵdaı jasalady, óziniń quqyǵyn bilýi, ózin kásipkerliktiń alǵashqy satylarynda synap kórýi úıretiledi. Kásipkerlik qolaıly ortaǵa beıimdelýi eskeriledi. 2014-2016 jyldar aralyǵyn­da Alıans jumysyna Qostanaı oblysynyń beldi kásipkerleri men kásipkerliktiń tizginin jańadan ustaǵan jas kásipkerlerdi tarttyq. «AgromashHoldıng», «Rýdnyı Sokolov Stroı», «Qazaqstan alıý­mınııi» aksıonerdik qoǵamdary, «Mebel-Park», «MehMetKom», «DonMar», «TransRemVagon» jýapkershiligi shekteýli serik­testikteri sekildi óńirdegi iri bıznes kásiporyndarynyń ókilderi keldi. Qostanaı oblysynyń Kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynyń, «Damý» kásipkerlikti damytý qorynyń jáne «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń basshylyǵy qatysyp, elimizdegi kásipkerlik saıasat jóninde baıandamalar jasady. Alıans qonaǵy bolǵan ká­sipkerler stýdentterge kásip­kerlikti qalaı bastaǵanyn, qandaı qıyn­dyqtarmen betbe-bet kelgenin jáne olardy qalaı eńserý kerektigin áńgimeledi. Stýdentterdiń kóptegen suraqtaryna jaýap berdi, aqyl-keńesin aıtty. Tipti, tabysty ká­sipker bolý úshin adamnyń boıynan tabylýy tıis jeke qasıetterdi de jan-jaqty sıpattap aıtty. Mundaı kezdesýler jastardyń kásipkerlikke beıimdiligi men bolashaqta kezde­setin qıyndyqtardy anyqtaýǵa, taldaýǵa múmkindik berdi. Mysaly, kásipkerlikke umtylǵan jastarda joǵary belsendilik, ınnovasııalyq oılaý, naryq jańalyqtaryn ıgerýge jyldam ıkemdelý, naryqtyń ózgermeli talaptaryna sáıkes ekonomıkalyq bilimin jetildirip, aqparattardan tys qalmaý, kásip­kerliktiń bastapqy kezeńinde talap etiletin qatań eńbek jáne psıhologııalyq aýyrtpalyqtarǵa tóze bilý, táýekelge bas tigýge beıimdilik sekildi qasıetter men minez bolýy tıis. Kásipkerliktiń joly taqtaıdan tegis bolmaıtyny da beseneden belgili. Jas kásipkerdiń áleýmettik tájirıbesiniń mardymsyzdyǵy, iskerliktiń kemshin túsýi, ekonomıkalyq zańdylyqtar men tetikterdi qoldanýdaǵy tá­jirıbesizdigi, bastapqy kapı­taldy qalyptastyrýdyń máse­leleri, kásipkerlik pen bılik etý-basqarý organdarynda jeke baılanystardyń jetispeýshiligi, bıýrokratııalyq qurylymdardyń yqpalynan qorǵalmaý, «kóleńkeli» kásipkerliktiń «býyna» belsendi túrde berilip ketýshilik qaýpi kásipkerliktiń jolyndaǵy basty qıyndyqtar der edik. Rýdnyı qalasynda ulttyq kıim­der tigýmen, balmuzdaqtyń jańa túrin shyǵarýmen, jeńil tamaq túrlerin óndirýmen jáne taǵy basqa da qyzmet túrlerimen aınalysatyn kásipkerlerdiń basym kópshiligi 30 jasqa deıingi jastar. Olar alǵashqy kezde qarjylyq qıyndyqtardy bas­tarynan ótkizdi, keıinirek «Damý» kásipkerlikti damytý qory tarapynan memlekettik grant taǵaıyndaý konkýrstaryna qatysyp, ózderi usynǵan jobalaryn utymdy qorǵap, qarjylyq qoldaýǵa ıe boldy. Stýdentter men kásipkerler alıansy basqosýlarynda belgili bolǵandaı, jas kásipkerler úshin kásipkerlik bir jaǵynan tabysqa jetýden góri qıynshylyqtardy eńserýmen túsindiriletin sekildi. Sonymen qatar, kásipkerlik jas­tar sanasyn jaýlap alarlyqtaı jappaı qyzyǵýshylyq týdyratyn qajettilik te emes kórinedi. Kásipkerlikti damytýda jas­tarǵa ıek artý úshin oǵan memleket jáne jergilikti atqarý organdary tarapynan udaıy kóńil bólinýi tıis. Búginde jastar arasyndaǵy kásipkerlikke memleket tarapynan kórsetilip otyrǵan qoldaý, tıisti qarjylaı kómek kórsetilýde. Jastardyń kásipkerlikke qyzyǵý­shylyǵyn arttyrý olardy únemi aqparattandyrýmen de baılanys­ty. Osy oraıda, jastar arasynda kásipkerlikti keńinen nasıhattaý kerek. Ol tek sóz júzinde bolmaı, túrli sharalar iske asyrylýy tıis. Mysaly, ýnıversıtetter men ınstıtýttarda «ekonomıka» mamandyǵy bo­ıynsha teorııalyq bilim beriledi, biraq stýdentterde kásipkerlikke shynaıy ynta men praktıkalyq biliktilik qalyptastyrmaıdy. Bizdiń Rýdnyı ındýstrııalyq ıns­tıtýtynda da solaı bolatyn. Bilim ordasynda qurylǵan Stýdentter men kásipkerlerdiń alıansy osy olqylyqtyń ornyn toltyrady degen úmit bar. Alıans aıasynda kásipker­likke ıkemdi jastardy iriktep, olarǵa beıindik dáris kýrsyn uıymdastyramyz. Bul maqsatta Alıans tyńdaýshylary belsendi, kásipkerlikke elikteıtin stýdentter arasynan iriktelip alynady. Sondaı-aq, olarǵa joǵaryda aıtylǵandaı, ekonomıkanyń naqty sektorynda júrgen beldi kásipkerler men jas kásipkerler aptasyna kem degende bir ret praktıkalyq dáris oqıdy. Qoryta aıtqanda, bizdiń bi­lim ordasyndaǵy Stýdentter men kásipkerler alıansy qyzmeti jas­tar arasyndaǵy kásipkerlikti damytýdyń saraptalǵan keleli máselelerin sheshýge, qoıylǵan mindetterdi shynaıy oryndaýǵa, bolashaq jas býyn kásipkerlerdi praktıkalyq jaǵynan daıarlap, olardyń boıynda kásipkerlik sana men naqty eńbek etý yntasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵanyn kórýge bolady. Bul elimiz ekono­mıkasynyń qarqyndy damýyna, bolashaqta asa damyǵan 30 eldiń qatarynan kórinýge bastar joldaǵy qadamdardyń biri dese, nesi aıyp. Jasulan ALPYSBAEV, Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýtynyń tárbıe isi jónindegi prorektory Qostanaı oblysy, Rýdnyı qalasy