Kókjal Baraq keleshekke kóz tastaıdy

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Otanym, jerim, elim degen árbir azamat qýanyshtan bórkin kókke atyp, talaı ýaqyt kóterińki kóńil kúıde, qýanyshta boldy. Árbir azamat óziniń unatqan isimen aınalasýǵa múmkindik aldy, oǵan jaǵdaı jasaldy. El eńsesi kóterildi. О́tken-ketkenimizdi, tarıhymyzdy túgendeı bastadyq. Talaıdan umyt bolǵan han-bılerimizdi, batyrlarymyzdy, aqyn-jazýshylarymyzdy eske túsirdik. О́tken jyly búkil el bolyp Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toıladyq. Mereke barlyq aýyldarda, aýdandarda, oblys ortalyqtarynda, bas qalalarymyz – Astana men Almatyda da ótti. Osyndaı sharalardyń biri Kúrshim aýdanynda bastaý alǵan bolatyn. Aýdanda Abylaı han batyrlarynyń biri, jeti Kókjarlydan shyqqan Kókjal Baraq batyrǵa arnalǵan eskertkish boı kóterip, ashylý rásimi josparlanyp otyr. Kókjal Baraqtyń ómirbaıany týraly máli­metter tapshy. Ol 1701-1702 jyldary Shar men Jarma aralyǵyndaǵy Qyzylsý ózeniniń boıynda týyp, 1772 jyly shaıqas kezinde jaý qolynan qaza tabady. XVIII ǵasyrdyń birinshi jartysynda Altaı taýlaryn, Ertis ózenin mekendegen qazaqtar jońǵarlardyń jasaǵan joryqtarynan kóp zardap shekti. Jaýdyń ótinde otyrǵandyqtan qalmaqtar shabýyldap, malyn aıdap áketip, adamdaryn mal baǵýǵa, quldyqta ustaýǵa tyrysty. Osyndaı shabýyldardyń birinde qalmaqtar Baraqtyń ákesi Shúrektiń aýylyn shaýyp, adamdaryn baılap-matap, malyn aıdap ketedi. Shúrek te, Baraqtyń sheshesi de qaza tabady. Naǵashysy Nazardyń aýylyna qonaqqa ketken Baraq 9-10 jasta bolsa kerek. Erte jetim qalǵan bala Baraq Nazardyń qolynda qoı baǵyp júredi. Jasynan kektengen ul tez eseıe bastaıdy. Kún sanap kórkeıip, jyl sanap eseıip, kesek deneli, túsi sýyq, kóp sóılemeıtin, jumysyna tııanaqty jigit bolyp ósedi. Naǵashysy 13 jasynda jylqy baǵýdy senip tapsyrady. Erge taqymy myqty Baraq shý asaýlardy tastaǵan arqanymen tapjyltpaı ustap turady eken. On besinde Qoıbıke esimdi qazaq qyzyna úılendiredi. Qoıbıkeden Bostan, Dos, Kádir degen úsh ul dúnıege keledi. Keıinnen bes qalmaq qyzyna (Topjal, Baba, Baryn, Nazym, Domalaq) úılenedi. Belgili ǵalym Sábetqazy Aqataıdyń aıtýynsha, batyrdyń óz kindiginen taraǵan ul-qyzdarynyń shańyraq sany 86-dan asady. Jońǵarlarǵa qarsy soǵysta kórsetken erlikteri úshin Abylaı han Kúrshim ózeniniń oń jaǵalaýyndaǵy jerlerdi syıǵa bergen eken. Bul kúnderi batyrdyń urpaqtary negizinen osy aımaqta oryn tepken. Eli, áke-sheshe, týǵan-týysqandar úshin jonǵarlardan kek alýǵa umtylǵan batyr 16 jasynda atqa qonady. Aqtyq demi qalǵansha kúsh-qaıratyn, qýatyn elin syrt jaýlardan qorǵaýǵa arnady. Tarıhta aıtylatyn ataqty Shorǵa soǵysynda kórsetken batyrlardyń erlikterin jyrlaǵan Buqar jyraý Kókjal Baraq batyrdyń erligin bylaı sıpattaıdy: Erlikke toly oqıǵalardyń ishinde erekshe oryn alatyn Shaǵan shaıqasynda Aıagózge kelgen Dorjy bastaǵan qalyń áskerdi Baraq pen Jánibek bastaǵan halyq jasaqtary jermen-jeksen etip jeńedi. Qazirgi Shyǵys jerinde, О́skemen, Semeı, Altaıdy órlep, Tarbaǵataı jerinde, Qandysý ózeninde qyrǵyn soǵys salady. Bul jerde de Kókjal Baraq batyrdyń esimine baılanysty jaýdy jeńgen jeńisi tarıhta qaldy. Kúrshim óńirinde jasaǵan erlikteri týraly Bádel Tursynbaevtyń «Baraq batyr, Abylaı» atty dastany elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ulttyq ǵylym akademııasynyń ortalyq ǵylymı kitap­hanasynda saqtaýly. Arab áripterimen ja­zylǵan dastan 2700 joldan turady. Bul dastan Shyǵys óńirindegi Kókjarly Naıman, Qarakereı, Sarykereı, Sarjomart rýlarynyń kónekózderinen, ıaǵnı, burynǵy Kúrshim, Zaısan, Tarbaǵataı, Samar, Úlken Naryn, Marqakól aýdandarynyń jergilikti halqynan jınalyp alyndy. Qytaıdyń Lúńgir aýdanynda jazǵan dastandy avtor akademııa kitaphanasynyń sırek kitaptar jáne qoljazbalar qoryna tapsyrǵan. Shyǵarmada qalmaqtyń batyrlary Kúrsin, Dolanqara, Sým, Tolaǵaı qazaq batyrlarymen jekpe-jekke shyǵyp, Baraq batyr, Er Jánibek, Tanash, Shon qoldarynan qalaı qaza tabatyndary sıpattalady. Ásirese, Qabanbaı batyr men qalmaqtyń qolbasshysy Kóńtáji shaıqasy tamasha berilgen. Qalmaqtar qyrǵyn tabady, Qalmaqty qazaq jeńgen jer Jazasyn jaýdyń bergen jer, Qan tógilgen sol ózen, Qandysý bolyp qalady, delin­gen dastannyń tili jatyq, uıqastary kelisimdi, mazmuny túsinikti, oqýǵa jeńil. Qazaq batyrlarynyń jońǵar shap­qynshy­larymen shaıqasqan jerleri Balqash, Kók­shetaý, Alataý, Jetisý, Saryarqa, Ile óńiri, Erenqabyrǵany boılap Altaıǵa, Tarbaǵataıdan Ertiske qulap, ulan-asyr alqapty alyp jatyr. On alty jasynda jaýǵa qarsy qarýyn asynyp shyqqan Kókjal Baraq jetpiske kelgenshe attan túspeı, týǵan jerin, elin qorǵap, erlik týyn jelbiretti. «Kelipti Kókjarlydan Kókjal Baraq» atty eńbeginde tarıh ǵylymdarynyń doktory Sábetqazy Aqataı bylaı dep jazdy: «...Baraqtyń azan shaqyryp qoıǵan óz aty da, qan maıdanda qurmet túrinde alǵan «Kókjal» degen laqap aty. Qalıhan Altynbaev pen Bádel Tursynbaevtyń el ishinen jınaǵan ańyz-áńgimelerine qaraǵanda, quba qalmaqtyń Kúrsin (osy batyrdyń atymen Kúrshim aýdany atalady. Ne degen myrzashylyq!), Dolon-hara, Arqa-ola, Tarbaǵataı jáne Shoıan atty bahadúrlerimen saıysqa shyǵady. Baraqtyń Topjal, Baba, О́lmes, Qoıbaq jáne Baryn degen áıelderi osy qalmaq batyrlarynyń qyzdary. Sóz sońynda Qazaqstan tarıhynyń keıbir kezeńinde «Baraq» ataýynyń jıi kezdesýiniń sebebine toqtaǵanymyz artyq bolmas. «Baraq» M.Qashǵarı luǵatynda eki maǵynada qoldanylady: 1.sabalaq júndi ıt; 2.búrkit qartaıǵanda eki jumyrtqa salady. Birinen qumaı qus, ekinshisinen tazy shyǵady. Osy tazyny «baraq» dep ataıdy eken. О́tken kezdiń adamdary Baraq esimine qyzyǵýynyń sebebi nede degen suraq ta týýy múmkin. «Baraq» ataýynyń taǵy bir ushy arab tilimen de oraılas: «baraq» – jeńis, mereke, bereke maǵynasyndaǵy sóz. Bul esimniń saharada musylmandyq salt dáýirleý kezeńinde bel alýy onyń saq, úısin, ǵun, XI –XII ǵasyrlardaǵy qypshaq, XIII ǵasyrdaǵy monǵol dáýirinde kezdespeıtindiginiń de kepili bola alady. Qazaq halqynyń saıda sany, qumda izi qalmaı, «aqtaban shubyryndyǵa» ushyrap, bosyp júrgen kezeńde eline qorǵan bolǵan arda aǵasyna rıza ult endi táýelsizdik alyp, tórt buryshy túgendelgen tusta ıelik tanytyp, esine túsirip, arýaǵyn qurmet tutqany – eseıgendiktiń belgisi...». Baraq batyr týraly zertteý jumystarymen aınalysyp júrgen jerlesterimizdiń biri, Shyǵys ólkesiniń týmasy, óziniń qundy shyǵarmalarymen jurtshylyqqa tanys, ólketanýshy, ádebıetshi, aıtysker aqyn, «Kókjal Baraq batyr» shyǵarmasynyń avtory – Shekerbaný Jaqypova. Kóptegen proza, poezııalyq eńbekter ishinde onyń «Kókjal Baraq batyr» shyǵarmasy qundy derekterimen erekshelenedi. XX ǵasyrdyń sońǵy jyldary Shekerbanýdyń bastaýymen Kúrshim aýdanynda qazaq tilin damytý, ólke tarıhyn zertteý júrgizildi. Almaty qalasyna qonys aýdarǵannan keıin de batyr týraly izdenisterin jalǵastyrdy. Elim degen azamattardyń kómegimen batyrdyń jerlengen jerin izdeýdi qolǵa aldy. Úshjyldyq izdestirý sharalarynyń nátıjesinde batyrdyń jerlengen jeri anyqtaldy. Bul – qazirgi Jambyl oblysy, Jambyl aýdanyndaǵy Aqsý men Shý ózenderiniń qıylysy. Baraq batyr urpaqtarynyń biri, Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń úzdigi, Kúrshim aýdanynyń qurmetti azamaty, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Kúrshim aýdanyndaǵy Terektibulaq aýylynyń týmasy Sovethan Qalıǵojın de batyr jóninde zertteý jumysymen aınalysyp júr. Ol Baraqpen úzeńgiles bolǵan basqa da qazaq batyrlaryna izdeý salyp, birqatar shyǵarmalar jazdy. Sońǵy shyqqan eńbekteriniń biri «Nar naıman sańlaqtary» dep atalady. Bul jınaqqa keıingi urpaqtary babasynyń beıitin taýyp, basyna mazar men eskertkish ornatqan Kókjarly Qarataı batyr týraly, máıiti qasıetti Túrkistanda jerlengen, búginde urpaǵy esimin aýylǵa berip otyrǵan Mamaı batyr jaıynda, «Ablaıkıt» bekinisinen qalmaqtardy qýyp shyǵýda orasan erlik kórsetken, Tarǵyn, Taıynty, О́mesh jotalaryn, jalpy qazirgi Ulan men Samar aýdandarynyń aýmaǵyn jaýdan tazartqan Saryjomart Tanash batyr, sansyz joryqtarda Býra qosynyn bastap júrgen Aqpantaı batyr, úsh bı men Abylaıdan madaq alǵan Qaraýjasyq Satypaldy batyr, qazaq halqynyń tarıhynda «aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» degen atpen engen zar zamanda ǵumyr keship, ózi bı bolǵan Teristańbaly Jarylǵap batyr, Kókjal Baraqtyń on myńdyǵynyń quramynda Aqnaıman jasaǵyn basqarǵan Jaman (Berdiǵoja) batyr, Saryjomart rýynan shyqqan quralaıdy kózge atqan Kúrkebaı mergen týraly dastandary engen. Kitaptaǵy «О́teıdiń abyz aqsaqaly» týraly dastannyń da jóni bólek. Uly Otan soǵysynyń ardageri, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, otstavkadaǵy gvardııa polkovnıgi Habdyashar Ámirenovtiń «Abylaı han qurmettegen», tarıhshy, ólketanýshy Zaınolla Ábdikárimulynyń «Shyǵys Qazaqstan oblysynyń tarıhı ocherkteri» eńbekterinde de maǵlumattar bar. Aqyn, Ulan aýdanynyń týmasy Serik Ǵab­dýllın «Batyr baba rýhyna» atty jyrynda: Qazaqtyń Kókjal Baraǵy Silkintken taý men dalany. Joryqtyń joly – Túrkistan, Altaı men Arqa alaby. Júrek jutqan erligi, Jarty álemge tarady. Aqyrǵy demi bitkenshe, Túspedi qoldan jaraǵy, dep jyrlady. Uly Otan soǵysynyń ardageri Muhamet­qalym Shaıahmetuly kózi tirisinde bas bolyp, oblys ortalyǵy О́skemen qalasynda «Kókjarly Baraq» qoǵamdyq qoryn ashty. Qordyń quryltaıshylary men demeýshileri qatarynda Janarbek Bilimbaev, Qýanysh Qarsybaev, Murat Tambaev, Sanaqbek Kitapbaev, Ádilbek Mátkárimov, Ábdildábek Saqalbaev, Qýanysh Qarsybaev syndy kásipkerler men quqyq qorǵaý qyzmetkeri Erkin Ánýarbekov jáne Nurlan Ásketaev, Sovethan Igibaev, Tólegen Knasılov sııaqty zeınetkerler de bar. Turǵyndardyń qoldaýymen О́skemen qalasynda Baraq babamyzǵa kóshe aty berildi. Osy jumysqa belsene atsalysqan batyr urpaqtarynyń biri, Uly Otan soǵysynyń 92 jastaǵy ardageri, zapastaǵy polkovnık Qurmat qarııa Rahımov ekenin aıta ketkenimiz abzal. Kósheniń atyn Baraq batyrǵa berý úshin Qurmat aqsaqal stýdenttermen birge páterlerdi jaıaý aralap, úgit-nasıhat jumystaryn júrgizdi. Bul 90-nan asqan qarııa úshin erlikke teń emes pe! Qordyń esepshotyna zeınetaqysynan 100 myń teńge aýdardy. Al batyrdyń jeti atadan bergi urpaqtarynyń biri, Kókiden taraǵan Qaıyrbaı aqsaqaldyń kenje ulynyń boıy bıik, ıyqtary keń, túsi sýyq batyr atasyna tartqan alpamsadaı azamat Kenjebaıǵa sýyrypsalma aqyndyq darydy. Byltyr 60 jyldyq mereıtoıy ótken aqynnyń 200-den astam óleń-jyrlary urpaqtarynyń qoldarynda saqtaýly. О́skemen qalasynda 2000 jyldan bastap alǵashynda №1 kásiptik lıseıde, keıinnen Shyǵys Qazaqstan gýmanıtarlyq kolledjinde batyr babamyzǵa arnalǵan jas­óspirimder arasynda voleıboldan oblystyq týrnır ótkizý dástúrge aınaldy. Sondaı-aq, Shyǵys Qazaqstan gýmanıtarlyq kolledjiniń voleıbol komandasy Baraq batyr atymen atalady. Baraq batyrdyń alǵashqy toıy 1992 jyly Kúrshim jerinde ótkizilgen edi. Terektibulaq aýy­lynda batyr bıýsti ashylyp, kıiz úıler tigilip, ǵylymı-táji­rıbelik konferensııa, báıge, aı­tys jáne taǵy basqa sharalar ót­­kizilgen bolatyn. Dúbirli toıǵa Halyq qahar­many Qasym Qaısenov, jazýshylar Qabdesh Jumadilov, Oralhan Bókeı, Talaptan Ahmetjanov, tarıh ǵylymdarynyń doktory Sábetqazy Aqataı, sýretshi, Baraq batyrdyń Kádir urpaǵynan taraǵan Aıdarbek Ǵazızov bastaǵan qonaqtar kelgen-di. Búgingi qýanyshymyz – Baraq batyrdyń tarıhta alatyn orny jónindegi aǵa býynnyń amanaty birtindep oryndalyp keledi. Zaman ózgerdi. Osy ýaqyt ishinde Baraq batyrdy ulyqtaýda kóptegen sharalar iske asyryldy. О́skemen qalasynda, Kúrshim aýdanynyń ortalyǵynda, burynǵy Samar aýdanynyń Qulynjon aýylynda batyrdyń atyna kóshe berildi. Kúrshimdegi Darstvennoe aýyly Baraq batyr aýylyna aınaldy. Batyr jóninde qanshama kitaptar men maqalalar jazyldy. Ǵalymdarymyz umyt bolǵan tarıhı derekterdi tabý úshin Qytaı, Reseı kitaphanalarynan tyrnaqtap materıaldar jınady. Onyń ishinde tarıh ǵylymynyń doktory, akademık, batyr urpaqtarynyń biri, Terektibulaq aýylynyń týmasy Sovethan Qabdýalıuly kórshi elderden batyr týraly mol materıaldar alyp kelgenin aıta keteıik. Jýyrda «Máńgilik El» ıdeıasy jáne Táýel­sizdigimizdiń 25 jyldyǵyna oraı Kúr­shim jerinde batyr eskertkishi ashylmaq. Osylaısha, Shyǵys Qazaqstan jerinde týyp, er jetip, at jalyn tartyp mingennen jaý qolynan qaza bolǵanǵa deıin bar kúsh-qýatyn, ómirin qazaq jerin syrtqy jaýlardan qorǵaýǵa sarp etken Kókjarly Kókjal Baraq batyrdyń rýhy asqaqtaı bermek. Dese de, aldymyzda О́skemen qalasyndaǵy Baraq batyr atyndaǵy kóshege batyrdyń eskertkishin ornatý, batyr jóninde derekter jınaýdy jalǵastyrý, «Hanym beıiti» atalǵan qorymnyń syryn ashý, batyrdyń jerlengen jerine belgi ornatý, murajaıyn ashý syndy kóptegen jumystar kezegin kútip tur. Nurlan ÁSKETAEV, «Kókjarly Baraq batyr» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Shyǵys Qazaqstan oblysy