Qundylyqtar qazynasy

Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrlyq jolyn abyroıly júrip ótken Qazaqstan – qoǵam ómiriniń san-salasynda eleýli ózgerister men qomaqty tabystarǵa qol jetkizgen turaqty da óristi el. Memleketimiz saıası jáne ekonomıkalyq serpilisterdiń aıasynda jalpyhalyqtyq keshendi áleýmettik jobalardy júzege asyryp keledi. Sonymen qatar osy 25 jylda halyqtyń tarıhı-mádenı, rýhanı-etnostyq jadyn jańǵyrtý baǵytynda asa aýqymdy, ıgi bastamalar kóterilip, laıyqty jobalar oryndaldy. Máselen, memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasyn alaıyq. Teńdesi joq bul jobanyń nátıjesi – táýelsizdikke qosylǵan eleýli úles deýge turarlyq. Al elordadaǵy túp-tamyry sonaý ǵasyrlar qoınaýynan nár alatyn sáýletti de áleýetti Ulttyq mýzeıdiń ómirge kelýi, halyqqa aıqara esigin ashýy mádenıet qubylysy deý­ge negiz bar. Elbasy atap kórsetkendeı: «Ult­tyq mýzeı – Qazaq eliniń, Qazaqstannyń ótkenin, búginin jáne bolashaǵyn álemge tany­ta­tyn aıryqsha mádenıet sham­shyraǵy». Keshegi ult klassıkteri zamanynda «alyptyń adymy» degen uǵym aıtylatyn. Ulttyq mýzeı – rýhanı-mádenı qubylys retinde naǵyz alyptyń adymy. Ǵımarat kólemi men ornalasqan jeriniń aýqymy, qurylys sáýletinde jańashyldyq pen dástúrdiń qatar kórinýi, ishki mazmuny túgel­deı derlik jańa tehnologııa quraldarymen jabdyqtalýy – mýzeıdiń bolmys-bitimin, as­qaqtyǵyn aıshyqtaı túsedi. Degenmen, osy mádenıet orda­synyń burynǵy-sońǵy mýzeılerden ereksheligi bir bul emes. Elordanyń sáýletine sán qosqan Ulttyq mýzeıde zamanaýı talap pen talǵamnyń kórinisi – Táýelsiz Qazaqstan jáne Astana zaldary. Munda áz azattyqtyń ańsary men aqı­qaty, Elbasynyń salıqaly saıasatynyń bel-belesteri, el­ordanyń tabaldyryǵy men zańǵar shańyraǵy dáldikpen, derekpen, beınemen usynylǵan. Al sanaýly jyldarda asta­nalyqtar men qonaqtardyń kóz qýanyshyna aınalǵan Ejelgi jáne orta ǵasyr tarıhy zaly, Tarıh zaly, Etnografııa zaly, Zamanaýı óner zaly, Altyn za­ly talaıdyń tarıhı tanymyn, mádenı biligin kótergeni sózsiz. Bulardyń barlyǵy kóne zamandardan bastap búginge deıingi ulttyń tarıhynan, taǵ­dyrynan, rýhanı ómirinen mol maǵlumat beretin eksponattarmen jasaqtalǵan. О́t­kenniń kózindeı árbir ekspo­nat jóninde aýdıo, vıdeo materıal, derekti fılm ázirlep, maqala nemese ǵylymı eńbek jazýǵa múmkindik mol. Rasynda, bul úrdis júzege asyp ta jatyr. Munyń bári Tá­ýelsizdik qundylyǵyn, El­basy aıqyndaǵan «Máńgilik El» ıdeıasy mánin uqtyryp, otan­dastarymyzǵa rýhanı tanym men tabandylyq syılap otyr. Jalpy árbir memleket ege­mendiginiń nyǵaıýy jáne onyń táýelsiz el retinde damýy saıası-ekonomıkalyq órkendeýge ǵana baılanysty emes. Kez kelgen eldiń rýhanı-mádenı áleýet, salt-dástúr, paıym-para­sat deńgeıi – ilgerileýiniń nemese quldyraýynyń ólshemi. Bo­lashaǵyna senimdi el jú­rip ótken jolyn, ulttyq qun­dylyǵyn umytpaıdy. Ýaqyt alǵa jyljyǵan saıyn osynyń bárin jańa pishimde jas urpaq­qa jetkizip otyrady. Elimiz táýelsizdik jylda­ry qıyn­dyqty da, syn-qater­lerdi de bastan keshirdi. Osy­nyń bárinde bizdi dana Abaı amanattaǵan aqyl men qaırat jarqyn kúnderge qaraı alyp shyqty. Ol – rýhanııatqa sý­aryl­ǵan aqyl, eldikke taban tiregen qaırat edi. Elbasy: «Tarıhtyń taǵylymy bizden el qamyn oılar estilikti tileıdi», dep kósheli oı aıtýy sondyqtan. Az ýaqyttyń ishinde memle­ketimizde ǵasyrǵa bergisiz ju­mys­­tar tyndy­rylǵany tarıh ólshemine salǵanda ári el­­­dik jaýapkershiliktiń, ári álem­dik básekede des ber­me­ýi­­­mizdiń arqasy. Júrip ót­ken joldyń taǵylymdy sát­­teri, qıly kezeńderi er­teń­gi býyn úshin aıtýly tarıh, iz­ashar deńgeı. Máselen, mem­le­ket shekarasynyń tutas shegen­delýi jáne ol jóninde kórshilermen joǵary deńgeıde dıplomatııalyq, mámilegerlik kelisimderdiń júrgizilýi – Qa­zaq­stannyń oljasy ǵana emes, álemdik beıbitshiliktiń oljasy. О́ıtkeni derbestiktiń eń basty kepiliniń biri – memlekettik shekara ekeni barshaǵa málim. Reseı, Qytaı, О́zbekstan, Qyr­­ǵyzstan, Túrikmenstan memleketterimen aradaǵy zań­dastyrylǵan shekara – ata-baba armanynyń aqıqaty,  bola­shaqtyń baıany. Mysaly, Qytaı halyq respýblıkasymen aradaǵy 1782 shaqyrym shekara syzyǵy keńes ókimeti tusynda eń daýly, túıini kóp sheptiń bi­ri bolǵanyn halyq umyta qoıǵan joq. Osy kúrmeýi mol, talaı qıyndyqqa ákelý qaýpi bar máseleni Qazaqstan dıploma­tııa­sy aqylmen, bilik­pen, parasatpen sheshti. Al dúnıejúzindegi eń uzyn Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy 7591 shaqyrymdyq shekara Táýelsizdiktiń arqasyn­da Elbasynyń salıqaly saıasatymen naqtylanyp, bekitildi. Ulttyq mýzeıge osy tarıhı oqı­ǵa­lardyń ár sátin kózge eles­tetetin qujattar, derekter, beıneler qoıylǵan. Elimizdiń el bastaıtyn er­teńgi býyny jónindegi ustanǵan baǵyty óte tııanaqty ári júıeli josparlanǵany barshamyzǵa aıan. Mysalǵa, «Bolashaq» baǵ­dar­lamasyn alsaq ta jetip jatyr. Qazir osy bir zııatkerlik baǵ­darlamanyń shapaǵatyn kórip otyrǵandardyń sany 11 myńnan asyp tústi. Olar álem­niń 33 memleketindegi eń tańdaýly bilim ordalarynda oqyp, tájirıbesin shyńdap qaıtty. Qazaqstan bilimi dúnıe júzi bilimimen jalǵasyp, «aqyl – aýys, yrys – juǵys» boldy. Aýyldyń muǵalimine deıin she­tel­diń úzdik tájirıbesin meńgerdi. О́z eliniń erteńine nem­quraıly qaramaıtyn el ǵana mundaı aýqymdy jobalardy qolǵa alatyny aıtpasa da túsinikti. Bul – sońǵy 25 jyl ishinde bilim salasyna jasalǵan eń úlken ınvestısııa. «Bolashaq» baǵdarlamasy arqy­ly bilim alyp qaıtqan jas­tar elimizdiń erteńgi kósh bas­tar azamattary bolary sózsiz. Olar­dyń aldyńǵy legi qazirdiń ózinde alǵan bilimi men ıgergen tájirıbesin el ıgiligine jumsap otyr. Ulttyq mýzeı zaldarynan Otanymyzdyń osy aıshyqty iz­denisin, jastardyń talabyn kór­se­tetin beınelik sátter de az emes. El irgesin bekitip, halyq sanyn arttyryp, Táýelsizdik týyn asqaqtata jelbirete túsýimiz úshin qatarymyzdyń kóbeıip, sanymyzdyń artýy – mańyzdy qadam. Atam qazaq «Elge el qosylsa – qut» dep beker aıtpaǵan. Sheteldegi qa­zaqtardyń at basyn atajurtqa burǵyzyp, azat Qazaq eliniń bir ýyǵy bolyp qadalýyna múmkindik týǵyzý – taǵdyrdyń da, tarıhtyń da jarqyn beti der edik. Osy rette Elbasynyń: «Bizdi el týraly bıik uǵymdar, ortaq múddeler ǵana biriktire alady» dep ultqa qarata aıtqan sózi eske túsedi. Ulttyq mýzeıde álemge tarydaı shashylǵan qazaq halqynyń qıly taǵdyry men egemendikten keıingi ata­jurtqa oralýyn kórsetetin dáıektemeler de jetkilikti. Táýelsizdigimizdi baıandy etý jolynda atqarylǵan irgeli isterdiń biri – Qazaqstan halqy Assambleıasy deýge negiz bar. Dúnıe júzinde bir emes, birneshe ult mekendeıtin memleketter kóp. Biraq Qazaqstan halqy Assambleıasy sııaqty organ eshbir elde joq. Kári tarıh dini, tili, mádenıeti san alýan etnostardy bir sha­­ńy­raqqa uıystyrǵan mun­daı qurylymdy bilmeıdi. Yntymaǵy jarasqan etnos­tar birligi – fenomen, Qazaq eliniń irilik, parasattylyq, baýyrmaldyq tarıhynyń, dástúriniń jalǵasy. Ejelden quraq qurap, úılesimniń mánin bilgen qazaq jurty bylaısha bir-birimen qabyspaıtyn, órilmeıtin san túrli uǵym-túsinikti, dúnıetanymdy jaras­tyqpen, aqylmen qısynyn ta­ýyp qıystyryp otyr. Kelý­shiler Ulttyq mýzeıdiń kóp zalynan osy úılesimniń tek-ta­my­ryn, qazirgi órisin kóre alady. Jalpy Elbasy aıtqandaı, arǵy-bergi tarıhymyzda biz uıalatyn eshteńe joq. О́skeleń urpaq aldynda da eńsemiz tik, kelimdi-ketimdi meımandarǵa da jarqyratyp kórsete alatyn dúnıelerimiz barshylyq. «Táýelsiz Qazaqstan» jáne «Astana» ataýyndaǵy zaldar – ult armanyn, el aqıqatyn, jańa álemdegi jańa Qazaq eli shyndyǵyn aıqyndaı túsedi. Keńes Odaǵy qırandysynyń shańyna kómilmeı, Batys pen Shyǵys ótinde elikteý-solyqtaýǵa ushyramaı, tóltýma qasıetin, eldigin saqtap qalǵan Qazaqstannyń shırek ǵasyr ishindegi aıtýly oqıǵalary, mańyzdy kezeńderi ekspozısııalarda «menmundalap» tur. Máselen, egemen elimizdiń tuńǵysh ret qabyldanǵan Ata Zańy, memlekettik mańyzdy qujattar, memlekettik nagradalar, ulttyq valıýta, taǵy basqa da táýelsizdigimizdiń negizgi nyshandary kóz qýantady,  maqtanysh sezimine bóleıdi. Sonymen qatar atalǵan zaldaǵy Proton-M raketasy men otan­dyq «Kazsat» jerseriginiń maketi Otanymyzdyń ǵarysh salasyndaǵy jetistigi men izdenisin aıqyndap tur deı alamyz. Al sońǵy 25 jyl ishin­de shetelderde, álemdik básekelerde el baıraǵyn jel­biretken sportshylardyń jeke zattary men marapattary mýzeıge kelýshi jasóspirimder men balalarǵa rýh pen kúsh syılap, olardyń salamatty ómir saltyna degen qushtarlyǵyn, otan­shyldyǵyn arttyryp otyr. Al «Astana» zalynyń qaı­talanbas bitimi, bet-beınesi bar. Mundaǵy elordanyń eleý­li oqıǵalaryna baılanysty eksponattardy kórý arqyly jasampazdyqtyń mánin uǵýǵa bolady. Qazba jumystary kezinde Astana mańyndaǵy ejelgi Bozoq qala­shyǵy ornynan tabylǵan já­digerler qala mádenıetiniń sonaý erte dáýirlerden qa­lyp­tasa bastaǵanyn aıǵaq­taı túsedi. Jekelegen ǵımarat­tardyń Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń qolymen sy­zyl­ǵan alǵashqy nobaılary – erteńgi tarıhtyń qundy qu­jaty ǵana emes, «elorda sáýleti» degen fenomenniń kilti. Zaldyń orta bóliginde ornalasqan qazirgi Astananyń serpindi maketi kelýshiler úshin óte qyzyqty dúnıe bolyp tur. Bul maket qalanyń negizgi bóligi qalaı qurylǵanyn, ósip nyǵaıǵanyn eden astynan kóterilip shyqqan kórneki beıneler arqyly jetkizgen. Al hronıkalyq-qujattyq tár­tippen ornalastyrylǵan 16 dúń­girshektegi materıaldar kóne dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi qala tarıhymen jan-jaqty tanysýǵa múmkindik beredi. Saıyp kelgende, egemendikti aıalap, derbestikti dáriptegimiz kelse, elimizdiń basqa mýzeı­lerinen de «Astana» jáne «Tá­ýel­siz Qazaqstan» degen ataýmen zal ashqanymyz jón. Eger jeke zal retinde jasaqtaýǵa múm­kindik bolmasa, osy ataýmen ekspozısııalar uıymdastyrsaq, nur ústine nur. Sebebi aıtpasaq ta túsinikti: Táýelsizdik – biz­diń basty qundylyǵymyz, eldigimizdiń máıegi, al Astana – azattyqtyń aıshyqty nyshany, asqaq armannyń aqıqaty. Ulttyq mýzeıge alys-jýyq­tan kelgen qonaqtar mundaı taqy­ryptaǵy zaldardyń ózge mýzeılerde sırek kezdesetinin aıtyp, tańdanystaryn jasyra almaıdy. Ásirese keńestik dáýirden keıingi keńistiktegi elderden keletin mártebeli meı­man­dardyń qyzyǵýshylyǵy erekshe. Olar Qazaqstan men As­tana aınasyna qarap óz elderin, bas qalalaryn salystyryp jatady. Sóıtip izgi nıeti men yqylas-tilegin jasyrmaı aıtady. Buıyrsa, Qazaqstan Táýel­sizdiktiń áli talaı mereıli belesterine shyǵady. Urpaq aýysady, zaman ózgeredi. Bi­raq eldik qundylyq, mem­lekettiliktiń asyl arqaýy óz­germeıdi. Ol temirqazyq – tarıhy tereń, baǵdary baıandy Qazaq eliniń ǵasyrlardan úzilmeı kele jatqan armany, Elbasy negizdegen «Máńgilik El» muraty. Ulttyq mýzeı – osy murat­tyń shamshyraǵy. Darhan MYŃBAI, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıiniń dırektory