Dúbirge toly dúnıe

JAMANDASQANNAN JAQSY PIKIR ESITE ALMAISYŃ Búkilálemdik saýda uıymyna kirý qaı eldiń bolsa da órisin keńeıtedi. Baryńdy – satasyń, joǵyńdy – alasyń. Bul uıymnyń (BSU) kez kelgenge esigi ashyq emes, qataryna laı­yq­ty degenderdi ǵana, uıymnyń talabyna saılardy ǵana ala­dy. Oǵan kirýge úmitkerdiń biri – Reseı Federasııasy. Birazdan beri kire almaı júr. BSU talabynyń biri – kórshi eliniń kepildigi kerek. Ási­rese, sol BSU-ǵa múshe el bolsa, ony attap ótý qıyn. Kór­shileriń seni bas­qa­larǵa qaraǵanda, jaq­syraq biledi. Sondyqtan da solardan suraý – paryz. Reseıdiń bir kórshisi – Grýzııa. Sol kórshisi BSU-ǵa laıyq dese, Máskeýdiń tasy órge domalaıdy. Al Grýzııa Reseı týraly ne aıtýy múmkin? Muny kózi qaraqty adamdar, ásirese, saıasatshylar men sarapshylar jaqsy biledi. Kúni keshe soǵysqan elder. Abhazııa jáne Ońtústik Osetııadaı eki qury­ly­myn tartyp alǵandaı, bólip áket­ken. Endi sondaı eldi Tbılısıdegiler maqtaı qoımasyn ańǵarasyń. Biraq talap bar, dástúr bar, ony attap kete almaısyń. Máskeý Grýzııamen amalsyz kelissóz júr­gizýge májbúr. Sóıtse de olarǵa keliseıikshi dep ózderi baryp, qol­qa salýǵa bet joq. Aldymen ara­aǵaı­yndyqqa júretinderdi izdeý kerek. Aqyrynda araǵa Shveısarııa júretin boldy. Sóıtip, Reseı men Grýzııa delegasııasy Shveı­sa­rııanyń astanasy Bernde kezdesti. Osy jerde bul uıymnyń ba­syn­da álemniń jetekshi elderi tur­ǵanyn aıtqan jón bolar. Solar alaıyq dese ǵana uıymǵa jol ashylady. Keıde bul másele saıası sıpat alyp, bir eldi bul uıymǵa kirgizbeý arqyly ony álemdik eko­nomıkalyq úderisten shette­tiń­ki­reý de júzege asyrylady. Tipti ál­emdik ekonomıkanyń beldi tutqa­larynyń biri Reseıdiń ózi odan syrt qalyp kelgeni oǵan aıqyn mysal. Endi sol BSU-nyń tizginin us­tap otyrǵan elder Reseıdiń oǵan kirýine ruqsat etken syńaıly. On­yń ózinde Grýzııa sııaqty dushpan eli­­niń aldyna qol qý­­sy­ryp barýǵa máj­­búr etip otyr. Bul Máskeýdiń bedelin tú­siredi, amalsyz kó­­ne­di. Biraq kelis­sóz túsinistikke jetkizbedi. Bul týraly RF Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov málimdedi. «Eger Tbılısı óziniń saıasattandy­ryl­ǵan pozı­sııa­synan qaıtpaıtyn bolsa, Reseı Búkilálemdik saýda uıymyna Grýzııanyń qatysýynsyz ótýi múm­kin», – dedi ol. Báribir Reseıdiń bas dıplo­maty Grýzııasyz másele ońaı sheshilmesin ańǵarady. «Eger AQSh pen Eýroodaq, Reseıdiń BSU-ǵa kirýine múddeli bolsa, Grýzııaǵa oń yqpal ete alady. Biz olarǵa shyn múddeli bolsańdar, bul shynaıy múddelilik bolsa, Grýzııa basshy­ly­ǵynyń buǵan kózin jetkizińder, grýzınder qoldan problema tý­dyrmasyn deımiz». Grýzınderdiń «qoldan týdyr­ǵan problemasy» qandaı? Abhazııa men Ońtústik Osetııada Grýzııanyń kedendik pýnktteri bolsyn deıdi jáne bul qurylymdardy áli de óz jeri sanaıdy. Al buǵan Máskeý jaǵynyń ólse kónbeıtini anyq. Eki el arasyndaǵy kelissózdiń qalaı aıaqtalaryn dóp basyp aıtý qıyn. Grýzııanyń Reseı týraly oń pikir aıtýy ekitalaı-aý deısiń. Degende, osy jerde aıta ketetin bir jaı bar. Kezinde Reseı basshylynyń aýzynan BSU-ǵa Keden odaǵyna múshe elder birigip ótemiz degen de sóz shyqqan. Sirá, biz sol sózge senip, BSU-ǵa jeke ótýge áreket jasaı qoımadyq-aý. Al endi bizdiń elimiz de BSU-ǵa kirýge belsendi áreket jasasa, jón-aý deısiń. Bizge qarsy shyǵa qoıatyn jamandasqan elder joq, jolymyz jeńil bolar edi. * * * SAIаSATQA QARÝ MEN DINNIŃ ARALASQANY QIYN Jurt nazary qazir arab dúnıesine aýǵan. Ashynǵan halyq kóterilip, tek ózderiniń ǵana qamyn oılaǵan bılikke qarsylyǵyn bildirgenin jurttyń kóbi qup kórip otyr. Qup kórmegen nárse – osynaý qarama-qarsylyqta qarýdyń qoldanylǵany. Sol qarýdan adamdar qurbandyqqa shalynýda. Qarsylyqqa shyq­qan halyq óz­de­riniń talap-tilegin, ashý-yzasyn aldy­men sózben, túrli ur­an, plakattarmen bildiredi. Sózderine bılik qulaq aspaǵan­da, odan qataldaý áreketterge ba­rady. Qoldaryna tas alady, taıaq ustaıdy. Muny bılikpen narazy­lar­dyń arasyndaǵy bir shek deýge bolar. Parasattylyq osy jerde sheshim aıtýǵa tıis. О́resi jetken bılik halyqpen til tabysady má­mi­le jolyn izdeıdi. Áıtpese oı­yn­nan shyǵady, ketedi. О́resi jetpese, kúshke basady, qarýǵa jú­ginedi. Qarý qoldanylǵan soń, qan tógilgen soń, til tabysýdyń aýyly alys, parasattylyqqa júginý qıyn. Otqa oranǵan Lıvııa soǵan naq­ty mysal. Bul jerde bar kináni Mýamar Kaddafıge ıtere salyp, halyqty arandatqan kúshterdi aq­taý­dyń da jóni joq. Sol aran­da­týshylardyń ıtermeleýimen kóte­ril­gen halyqtyń ózi de qarýǵa júginip, parasattylyq sheńberinen asqany bar. Keıde sol qarsy­las­tardyń ortasynda laı sýdan ba­lyq aýlaıtyn ekstremısterdiń júr­­genin de ańǵarasyń. Olar ha­lyq narazylyǵyn óz múdde­le­rine paıdalanady. Osy arab dúnıesindegi qazirgi jaǵdaıǵa taldaý jasalǵanda ańǵa­ry­latyn taǵy bir jaı – saıasatqa dinniń aralasýy jáne ony belgili bir syrtqy-ishki kúshterdiń óz múd­delerine paıdalanýy. Syrttaı qaraǵanda, ustanatyn din bireý – ıslam dini. Biraq osynaý dinniń eki tarmaǵy – súnnızm men shıızmniń qaqtyǵysýy kóp eldiń ishinde alaýyzdyq týdyryp otyr. Qazir jurt Bahreındi kóbirek aýyzǵa alady. Oǵan Saýd Arabııa­sy myń adamdyq áskerı kúshin kirgizgen kórinedi, al Birikken Arab Ámirlikteri 500 polısııasyn jiberipti. Sarapshylar budan Bahreındegi jaǵdaı halyqaralyq sıpat aldy, oǵan basqa elderdiń qarýly kúshteri aralasyp jatyr degen qorytyndy jasap ta úlgerdi. Onyń arǵy jaǵyna tereńirek úńilsek, eń aldymen shıelenistiń negizinde dinı qaı­shy­lyqtyń jatqa­nyn kóremiz. Osy­naý shaǵyn ǵana arab memleketi hal­qy­nyń (sany 1 mıl­lıonǵa jetpeıdi) ba­sym kóp­shiligi (bireýler – 75, ekinshileri 60 paıyz deıdi) ıslam­nyń shııt tarmaǵyna jatady. Al bul elde bılik ba­syn­da – súnnıttik monarhııalyq áýlet. Mine, endi shııtter saıası jáne áleýmettik reforma júrgizýdi talap etkende, bılikte shııtterdiń azdyǵyn alǵa tosady. Mine, aıdan asa ýaqyt sherýshiler el astanasy Manama qala­sy­nyń ortalyǵyna ornalasyp, bılik tarapynan jasalǵan usynystarǵa kónbeı, mámilege kelmeı otyr. Sodan keıin Bahreın basshylyǵy óziniń kórshilerinen, naqtyraq aıt­qanda, Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab elderi yntymaqtastyǵy keńesinen kómek suraýǵa májbúr boldy. Bul keńeske Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámirlikteri, Kýveıt, Katar, Oman jáne Bahreın kiredi. Kórshiler, odaqtastar kómekke keldi. Aldymen olar 10 mıllıard dollar qarjy berdi, sonan soń bireýleri polısııasyn, bireýleri ás­ke­rin jiberdi. Oppozısııa ony bas­qynshylyq dep anyqtama berip úl­gerdi. Al el basshysy – korol Hamad ál-Halıfa bul kúshterdi stra­tegııalyq nysandardy qorǵaýǵa shaqyrǵanyn málimdedi. Sonymen birge, ol dál osy kúni elde úsh aı merzimge tótenshe jaǵdaı engizilgenin jarııalady. Dinı qaıshylyq negizindegi qaq­tyǵystardyń basqa jerlerde de óristeý qaýpi kúshti. Oǵan syrt elder de yqpal etip otyr. Lıvan­daǵy shııtter belsendilik kórsete bastady. Jer-jerde demokratııa­lyq kúshterdiń jeńisine dinı-eks­tremıstik kúshterdiń ortaqtasqy­sy keletini aıqyn. «Ál-Kaıda» lańkestik uıymynyń da oppozı­sııa­men odaqtaspaq oıy bar. Saıasatqa dinniń aralasqany qı­yn bolatyny – bul másele bar­lyq elderge tán. Baı eldiń de, kedeı eldiń de dinge qatysy bar. Sol din qaıshylyqqa negiz bolsa, búlinetin dúnıe tym kóbeıedi. Mamadııar JAQYP.