Astanada aldaǵy aptada Sırııa máselelerin retteýge qatysty kelissózder ótedi dep kútilýde. Elordada uıymdastyrylýy tıis alqaly jıyn halyqaralyq aýqymda qanshalyqty zor mańyzǵa ıe? Sırııa daǵdarysyn sheshýge baǵyttalǵan shara boıynsha únqatysý alańy retinde nelikten Astanaǵa tańdaý túsip otyr?
Tanymal saıasattanýshy, Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Erlan QARIN osy máseleler jóninde óz paıymyn ortaǵa salǵan edi.
Sarapshynyń aıtýynsha, uzaq ýaqyttan beri jalǵasyp kele jatqan mundaı aýqymdy shıeleniske qatysty qandaı nátıjege qol jetkiziletini týraly aldyn ala aıtýǵa áli erterek. Sebebi, Sırııadaǵy qaqtyǵystyń aýqymy óte úlken, oǵan qatysýshy taraptar, syrtqy kúshter kóp. Sondyqtan, mundaı bitimgerlik kelissózder óte kúrdeli jaǵdaıda, túrli turpatta ótedi, taraptardyń ózara keńesýleri sońǵy sátke deıin tolastamaıdy. Mundaı jaǵdaıda eń bastysy – kelissózder úderisiniń bastalǵany jáne jalǵasyp jatqany deýge bolady.
– Sırııa aımaǵyndaǵy qaqtyǵystardyń uzaq ýaqyttan beri jalǵasyp kele jatqanyn, qurbandyqtardyń kóp ekenin, sondaı-aq, tragedııanyń sheti men shegi áli de kórinbeıtinin, oǵan qatysyp jatqan túrli taraptardyń kóptigin eskersek, bitimgershilik baǵyttaǵy úderistiń ózi zor mańyzǵa ıe ekendigi túsinikti. Dál qazirgi jaǵdaıda bir taraptardyń bitimge kelýge múddeli ekendikterin kórsetip, onyń joldaryn izdestirýge kóshkeniniń ózi mańyzdy. Úderisterdiń, dáliregi, kelissózderdiń bastalǵanynyń ózi úlken jetistik. Eger bitimge kelý úshin eshqandaı qadam jasalmasa, eń jamany sol bolar edi. Astana úderisiniń ereksheligi men mańyzdylyǵy da osy dep oılaımyn.
Bizdiń kóz aldymyzda Sırııa máseleleri boıynsha Astana úderisi dep atalatyn jańa pishim qalyptasýda. Máskeý, Astana jáne Tegeran syndy basty taraptardyń bastamashy bolyp, osy baǵytta qadam jasaǵany olardyń mámilege kelýge múddeli ekendigin ańǵartady. Iаǵnı, olar qazirdiń ózinde ymyraǵa kelýdiń qajettigin túsindi. Basty taraptar qandaı máseleler boıynsha ortaq kelisimge kelý kerektigin de qarastyrýda deýge bolady, – dedi saıasattanýshy.
Erlan Qarınniń aıtyp ótkenindeı, soǵys órti sharpyǵan aýmaq óte úlken. Alasapyran bolyp jatqan aýmaqtyń keıbir bólikteri boıynsha kelisimge qol jetkizilse, ony bitimgerlik jolyndaǵy iri jetistik deýge bolady. Ony túsiný úshin sol óńirdi mekendeıtin adamdardyń kózimen qaraý kerek. Árıne, bitimgershilik úderisi bastalysymen, Sırııa daǵdarysy birden sheshile qalady deýge bolmaıdy. Álemdik geosaıasattyń, halyqaralyq dıplomatııanyń erekshelikterin nazarǵa alsaq, beıbitshilik maqsattaǵy qadamdardyń ózi mańyzǵa ıe.
Jalpy, kelissózderdegi Astananyń basty róli – qatysýshy taraptarǵa únqatysý alańyn usyný. Kelissózderdi Astanada ótkizý týraly bastamany Reseı, Túrkııa jáne Iran syndy elder usyndy deýge bolady. Iаǵnı, bul Qazaqstannyń beıtarap rólin, túrli qaqtyǵystardy beıbit jolmen sheshýge degen ustanymyn aıqyn baıqatady. Halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan Astananyń ustanymy jyly qabyldanady.
– Reseılik, amerıkalyq, túrkııalyq áriptesterimizben baılanysymyz jaqsy. Olar kelissózder ótetin alań týraly kelisimniń ózi óte mańyzdy ekenin, Astananyń tańdalýy óte sátti sheshim ekendigin atap ótýde. Sebebi, mundaı mańyzdy shara óte kúrdeli uıymdastyrýshylyq sheberlik pen logıkalyq tıimdilikti qajet etedi. Bul oraıda, Astana Máskeýmen de, Ankaramen de, Tegeranmen de ózara senimge qurylǵan qarym-qatynasta. Menińshe, kelissózderdiń basqa elde, basqa qalada emes, Astanada ótkeli otyrǵany bul elder úshin de tıimdi, – deıdi Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory.
Sırııa daǵdarysy boıynsha Astananyń únqatysý alańy retinde tańdalýyn bizdiń elimizge kórsetilgen senim, halyqaralyq arenadaǵy Qazaqstannyń abyroıy dep qabyldaýǵa bolady.
– Eger kezdesýler elordada ótse, ol Astananyń álemdegi saıası ortalyqtardyń biri retindegi rólin nyǵaıta túsedi. Syrtqy saıasatta «Saıası astanalar» degen uǵym bar. Qanshama elder, astanalar bolǵanymen, halyqaralyq kezdesýler ótetin oryn retinde saıası ortalyqtar ǵana bekitiledi. Bul shara elordanyń halyqaralyq saıasattaǵy rólin odan saıyn aıqyndap, halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyra túsedi. Ekinshiden, bul – Qazaqstannyń saıası bedeliniń de kórinisi. Reseı tarapynan da, Ankara men Tegeran tarapynan da bizdiń elge degen úlken senim kórsetilip otyr. Sırııa daǵdarysyn sheshýge baǵyttalǵan qadamnyń elordadan bastalýy – Qazaqstannyń osyndaı jaýapty ári kúrdeli úderisti ótkizetin qarym-qabiletine degen senimniń kórsetkishi. Sondyqtan bul Qazaqstan úshin óte joǵary mańyzǵa ıe oqıǵa bolǵaly tur, – dep atap ótti E.Qarın.
Taǵy bir aıta keterligi, Sırııadaǵy musylman baýyrlar osyndaı qaıǵyly jaǵdaıǵa dýshar bolyp, qıyn-qystaý kún keship jatqanda Astananyń bitimgerlik kelisimderge muryndyq bolyp, únqatysý alańyn usynǵanyn adamı turǵyda oryndy qadam deýimiz kerek. Dinı turǵydan alǵanda da muny saýapty is dep qabyldaǵan jón. Túrkııa, Aýǵanstan jáne arab elderine jıi baratyn, jaqynda ǵana sondaı sapardan oralǵan saıasattanýshy Qazaqstannyń Sırııa máselesindegi bitimgerlik ustanymyn óte joǵary baǵalaıtynyn atap ótti.
Bir aıta keterligi, Astanadaǵy kelissózder úderisine baılanysty tirkeýden ótýge tilek bildirgen otandyq jáne sheteldik BAQ ókilderiniń qarasy kóp. Reseı, AQSh, Qytaı, Túrkııa jáne kóptegen Eýropalyq odaq memleketteriniń halyqaralyq BAQ ókilderi kelissózder barysynan habar taratpaq. Elordada Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń sammıti kezinde sany jaǵynan osyndaı mol BAQ ókilderi tirkelýge qulshynys tanytqan eken. Bul da aldaǵy aptada Astanada ótedi dep kútilip otyrǵan sharanyń halyqaralyq turǵyda qanshalyqty zor mańyzǵa ıe ekendigin ańǵartady.
Jazyp alǵan
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»