«Qazir dramatýrgııanyń dáýiri týdy deýge bolady»

Jazýshy-dramatýrg, fılolog-ǵalym, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Joltaı Álmashulymen suhbat barysynda alash arystary, qazirgi dramatýrgııa tóńireginde áńgime qozǵaǵan edik. – Joltaı aǵa, bıyl – Alash­orda mem­le­ketiniń 100 jyl­dyq mereıtoıy. HH ǵa­syr ba­­synda qazaq zııalylary Álıhan Bókeıhanov bastaǵan «Alash» partııasy jáne qu­ra­­mynda Turar Rysqulov, Ná­zir Tórequlov sosıal-de­­­mokrattar partııasy aına­ly­­­synda toptasty. Arada bir ǵa­­syr ótkende Turar, Názir tá­riz­di arystarymyz alash­tyq­tar­­dyń tasasynda qalyp qoı­ǵan tárizdi... – Alash qaıratkerleriniń armany qazaqty ozyq elderdiń qataryna qosý bolatyn. Uly ıdeıa óz deńgeıinde júzege aspady. Oǵan Alash kósemderi kináli emes. Osy rette Alash qaıratkerlerin jan-jaqty zertteı aldyq pa? Alashty taný deńgeıin ulttyq ıdeologııamyzdyń ustynyna aınaldyra aldyq pa? Joq. Alash tarıhynyń aqtańdaqtary áli tolyq ashylǵan joq. Alash ıdeıa­sy­nyń bastaý bulaǵynda turǵan Álıhan Bókeıhanovtan bastap bitimi bólek tulǵalarymyzǵa degen «qylı» kózqarastan áli arylyp bitkenimiz joq. Zamannyń ekpi­nimen kózqarastary ekige jarylǵan azamattarymyzdyń arasyn bólip-jarýǵa, tipti umyt­ty­ryp jiberýge nıettengen kóz­qa­rastardy jıi baıqaımyn. Turar Rys­qulovtyń baǵy bar eken. Tu­rar beınesin Sherhan Murtaza kó­r­kem tilmen kestelep shyqty. Turar ataqty Muhamedjan Tynyshpaevqa Túrksib temir jo­ly­­nyń jaýapty ýchaskesin senip tap­­­syrǵan. Álıhan Bókeıhanovqa ba­­ryp, aqyldasyp otyrǵan. Tu­rar Rysqulov Jahansha Dos­mu­hamedovpen baja bolǵan. Eger, zertteı bersek, zerdeleı bersek, HH ǵasyr basynda ómir súr­gen qazaqtyń ozyq oıly aza­mat­tarynyń basyn qosatyn derek­ter kóp. – О́zińiz de alash arystary tóńireginde qalam terbep júrsiz goı? Alash ary­stary deıtin alyptar tobynan osy N.Tórequlovtan bas­qa Sultanbek Qojanov, Sydyqbek Saparbekov sekildi aı­týly qaıratkerler ómirin de túbegeıli zerttep-zerdelegen eken­min. Tarıhı zertteýmen qabat áńgime, pesalar da qalamyma ilikti. Aıtalyq, Názir týraly pesam «Sana derti» dep atalady, ol Túrkistan drama teatrynda 10 jyldan beri sahna­la­nýda. S.Qojanov týraly «Stalınmen betpe-bet» degen drama jazdym. Al, aıtýly qaıratker S.Saparbekov pen aqıyq aqyn S.Seıfýllın arasyndaǵy pikir ta­l­asyna qurylǵan pesamdy Qaraǵandy teatrynda 2015 jyly qańtar aıynda qoıdy. Jalpy, Alash arystary ta­qy­rybyna sońǵy 20 jyl boıyna boılap enip, áýeli tarıhı ocherkter, esseler, sodan soń baryp kórkem shyǵarmalar jazýǵa otyr­ǵanymdy aıta ketýge bolady. Bul sala – óte jaýap­ty, óte kúrdeli taqyryp. Oǵan atústi, daıyn­dyqsyz, aıaq astynan bara salýǵa bolmaıdy. Keıingi jas býyn sol jaǵyn este ustasa deımin. - Sizdiń qazaqtan shyqqan al­ǵash­­qy dıplomat Názir Tóre­qu­lov­tyń taǵ­dy­ryna beı-jaı qaraı almaı­ty­ny­ńyz­dy bi­­lemin. Ol týraly eń­be­gi­ńizdi ke­­zinde kóp­shilik jy­ly qa­by­l­da­dy. Al­da­ǵy ýa­qyt­ta Názirdeı aza­mattyń to­lyq­­qan­dy beı­nesi siz­diń shy­ǵar­ma­ńyzda oryn alýy múmkin be? – Onyńyz ras, Názir Tórequlov se­kildi kóp til bil­gen, ǵalym-jýr­na­lıst, jan-jaq­ty bilimdi alash arysynyń ma­ǵy­naly ǵumyry meniń shy­ǵar­ma­shylyǵymnyń bir qy­ry­na aı­nalǵaly qashan. Men bul qaı­ratkerdiń ómirin, qyzmetin sha­mam jetkenshe jan-jaqty zer­deledim, zertteýler, basqa da kór­kem shyǵarmalar jazdym. Al­ǵash­­qy eńbegim 1996 jyly jeke ki­­tap bolyp basylǵan-dy. Ol tý­ra­ly keıingi kezde jańa, sony de­rekter de jaryq kórip jatyr. Son­dyqtan bul taqyrypqa aldaǵy ýa­q­ytta da talaı ret qalam tar­tar­myn dep oılaımyn... – «Muńmen alysqan adam» at­ty pe­sa­ńyzdyń aǵylshyn ti­lin­degi nus­qa­sy­men tanysa otyryp, al­daǵy ýa­qyt­ta jazy­la­­tyn úlken sh­y­ǵar­ma­nyń daı­­yn­­dyǵy tárizdi áserde boldym. Ta­­qy­rypty kólemdi kór­­kem shy­ǵarma deń­geıinde jal­ǵas­ty­rý oıyńyzda bar ma? – «Daıyndyqpen kelgenińiz baı­qalady» dep óziń aıtyp otyr­ǵandaı, osyndaı ult basyna tús­ken aýyr haldi eldegi úlken qarııalardan, qasiretti jyldardy basynan keshken adamdardyń aýzynan bala kúnimnen estip-bilgen edim. El basyna kún týyp, er etigimen sý keshken qýǵyn-súrgin zamanda kim qaıda bosyp jan saqtamady? Bul ózi, mańyz berip qarasaq, óte aýyr tragedııa. Ulttyń tragedııasy! О́z elinen, óz jerinen pana taba almaı, jat jurtqa jamyraı kóshý hám ol jaqta adam tózgisiz aýyr jaǵdaıda tirshilik keshý – tragedııa emeı nemene. Biz bul taqyrypty, ashyǵyn aıtý kerek, áli óz deńgeıinde jazyp, jan-jaqty kórsete almaı kelemiz. Birli-jarym qalam tartqandar bolǵanymen, osy oqıǵanyń aq-qarasy áli tolyq ashylǵan joq, ultty asa aýyr halge dýshar etken sol «údere kóshý» áli de talaı kórkem týyndylarǵa negiz bolady dep oılaımyz. О́zimdi de balań jigit kezden oılan­dy­ryp-tolǵandyrǵan, oıǵa damyl bermegen osy taqyryp bolatyn. «Osyny jerine jetkize jazsam-aý» degen qııaldan bir sát te ajyrap kórgen emespin. Sodan da bolar, halyqtyń osynaý muń-nalasyn kórsetý úshin dramadan buryn, áýeli pro­zalyq shyǵarmaǵa baryp, oqyr­manǵa oı salar dúnıeler jaz­baq­qa bekindim. Atalǵan prob­lema «Kúlki men kóz jasy» dep atalatyn roman-dıologııamda jan-jaqty kóteriledi. Biraq sol shyǵarmamdy, ishim se­zedi, kóptegen áriptesterim kó­ńil qoıyp oqymady-aý deımin. Qys­qasy daıarlaný kezeńi uzaqqa so­zyldy. О́ziń aıtyp otyrǵan «Muńmen alysqan adam» (ekinshi aty «Shetelde qartaıǵan qazaq») dramasynyń kórermenniń ká­dim­gideı kóńilinen shyǵyp jatýy, jan-júregin tebirentýi bál­kim, sodan shyǵar. Sosyn da joǵarydaǵydaı baǵa berilip jat­qan shyǵar dep shamalaımyn. – Spektaklden soń «bul qoıy­lym­nyń al­daǵy ýaqytta Astanada­ǵy barsha shet­eldik elshilerdiń qatysýymen sah­na­lanǵanyn qalaımyz, ony bolashaqta shetelderge uıalmaı alyp barýǵa bolatynyn da baıqadyq» degen pikirler aıtyldy emes pe? – Aldymen aıtarymyz – bul ózi búgingi zamanamyzǵa saı, buryn-sońdy qazaq mádenı ómirinde bolmaǵan tyń jańalyq deý­ge keledi. Atalǵan shyǵarmanyń aǵyl­shyn tilinde sahnalanýy bárimizge de tań­syq dúnıe. Árıne, ótkende ǵana úlken drama­týrg Dýlat Isabekov aǵamyzdyń tamasha týyndysyn sheteldik ónerpazdardyń sahnalaýymen astanalyqtar aǵylshyn tilinde tamashalady. Bul da ónerdegi bir betburys. Al, meniń shyǵarmamdy Eýrazııa ýnıversıtetiniń ónerpaz jastary qalap alyp, shetel tiline aýdaryp, sodan soń ózderi sahnalap, (rejısseri jas talant – Jambyl Tilepov) rólderde ózderi oınap, kópshilik nazaryna usyndy. Iаǵnı, qazaq pesasyn qazaq ónerpazdary óz kúshimen sahnaǵa shyǵaryp otyr. Ras, ony shetelge shyǵarý, sondaǵy kórermenderge aparyp kórsetý týraly pikirler merzimdik baspasóz betterinde qaıta-qaıta aıtyldy. Alaıda, ol meniń ǵana qolymnan kele me? Bul, árıne, aldymen Syrtqy ister mınıstrligi men Mádenıet mınıstrliginiń enshisindegi másele. Ol taraptan da yqylas bar sııaqty, al endi onyń ári qaraı óris alýyn ýaqyt kórsetedi. – Qazirgi dramatýrgııada ja­­ńa za­man­nyń lebin sezý tym qıyn. Ákem­teatr­da qoıy­lyp ke­le jatqan spek­ta­klderdiń al­­­dy 50 jyl, sońy 10 jyldan asyp ke­tip­ti. – Zamanaýı taqyrypty talaı jazýshylarymyz ben dra­matýrgterimiz bir kisideı kó­terip-aq júr. Biraq olardyń teatr­lar­daǵy ǵumyry uzaqqa barmaı, ýaqytsha ǵana kórinis taýyp jatýy ábden múmkin. Bizdińshe, sahnadan tez túsip qalýynyń basty sebebi – dramanyń solǵyndyǵy, tartystyń azdyǵy, obrazdardyń daralanbaýy. Bul, ásirese, aıaq astynan jarq ete qalǵan «tosyn» dramatýrgterge tán nárse. Basqa avtorlardy synap-minep jatpaı-aq, óz basymnan ǵana aıtsam, búgingi zaman jaıly áldeneshe týyndylarym jaryq kórdi, oblystyq teatrlarda san ret sahnalandy da. Mysaly, «Báıterek basyndaǵy kezdesý», «Tiri jan», «Aı astyndaǵy altyn shahar» jáne basqalaryn aıta alam. Bulardyń taqyryptyq turǵyda búgingi zaman máselelerin qozǵaıtyn, kórermenge oı salatyn týyndylar ekeni anyq, al endi kórkemdik deńgeıin áli de kórermender baǵalaı jatar. - Siz «О́ner men mádenıetke degen sal­qyndyq ózimizden bastaý alyp jatyr» dedińiz Dýlat Isabekovke jazǵan ha­tyńyzda. Bul salqyndyqtyń tońy ji­bıtin syńaı bar ma? – Jalpy, qazirgi kezde drama­týr­gııa­nyń dáýiri týdy deýge to­lyq negiz bar. О́ıtkeni, pesany sah­nalaýǵa kıno túsirýge ketetin ýa­qyttyń úshten biri de jetip jatyr. Sonymen birge, spektakl bary-joǵy 1-2 saǵat ishinde kól-kósir ómir shyndyǵyn aldyńyzǵa tosa alady. Bul degen adam janyn tazartýǵa, sezimdi oıatýǵa hám jas urpaqty izgi oılarǵa tárbıeleýge degen eń tóte jol emes pe! Qalamger D.Isabekovke arnaıy hat joldaýymyzǵa da osyndaı oılar aldymen sebep bolǵan-dy. О́z salamyzǵa ózimiz salqyn, tym selqos ekenimizdi ashyq aıtqanymyz da ras.Ashy­ǵyn aıtqanda, bizde áli de bul ba­ǵytta atqarylar is, júzege asýǵa tıis sharalar shash etekten. Sheberlik týrasynda aıtar bol­saq – osy kúni romanıst «álsiz Áýezovter» men áńgime jazǵysh «menmen Maılınder» kóbeıip barady. Drama salasynda «Qasań Qaltaılar» qaptady. – Siz bir jaǵynan mem­le­ket­tik qyz­mette júrgen adamsyz... – Iá, qalaǵan ýaqytyńda jazý-sy­zýǵa otyra qalýǵa múmkindik joq. Demalysty paıdalanyp, qolǵa qalam alyp, oıdaǵy dú­nıe­lerdi qaǵazǵa túsirýge tyrysamyn. Jazylyp jatqan birdi-ekili kórkem dúnıelerim bar. Sońǵy jańalyǵym ekeý: bi­rin­shisi – ótken jyldyń qo­ry­tyndysy boıynsha «Jyldyń eń úzdik dramatýrgi» degen mara­pat­qa ıe boldym, ekinshisi – 60 jas­qa tolýyma oraı Mádenıet jáne sport mınıstrligi arnaıy tapsyryspen úsh tomdyq «Tar dúnıe» degen roman-trılogııamdy («Kúlki men kóz jasy», «Oıanǵan urpaq» jáne «Umytylǵan urpaq») basyp shyǵardy. Sońǵy 25 jyldyq eńbegim bul. Qazir kólemi óte qysqa romandardan (álemdegi qazirgi úrdis) jáne áńgimelerden turatyn «Qorǵansyzdyń túni » atty jańa jınaq ázirleý ústindemin. Keler jyly baspaǵa usynamyn. - Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlbarshyn SABAEVA, jýrnalıst