Orta tolsyn, aǵaıyn!

Qazaq qashanda tili men tarıhyn biletin, salt-dástúrin áspetteıtin halyq qoı. Sondaı-aq, qazaq – atam zamannan ór, jomarttyǵymen aty shyqqan el, sonaý zorlyǵy kóp zobalań jyldarda talaı ult pen ulys ókilderin baýyryna basyp, jatty jatsynbaı, olardyń kóńiline qarap, qabaqtaryn kirbiń shalmasyn dep, qatardan qalmasyn dep, keńdigi dalasymen, peıili aspanymen ólshenetin, jaqsynyń dańqyn alysqa estirtetin ult. Egemendigin alyp, táýel­siz memleket qurǵan qa­zaq halqy búginde álem­ge ózin pash etip, saıa­sı úrdisterge belsene ara­lasyp, ekono­mı­kasyn ilgeriletýde. «Elge el qo­syl­sa – qut» demekshi, qa­zirgi ýaqytta dú­nıeniń tórt buryshyna ta­rydaı shashylǵan qazaqty Qazaqstan degen kıeli bir shańy­raqtyń astyna jınaý shara­lary júrgizilýde. Etnostyq qa­zaq­tar­dy atajurtyna oraltý saıa­satyn júzege asyrý maq­satynda talaı qaýly-qarar qabyldandy. Qudaı­ǵa shúkir, bu­ǵan deıin aıtylyp, jazylyp júr­gen azdy-kópti kemshilikterge qa­ramastan, syrttan kelgen qan­das­tary­myz­dyń arqa­syn­da keregemiz keńeıip, kóse­gemiz kógerip, elimiz­diń demo­gra­fııalyq ahýaly jaq­saryp, memleketti quraıtyn ult retinde qa­lyptastyq. Solaı bola tura, búginde taǵ­dyrdyń salýymen shetel asyp ketken qandas baýyrlarymyz atamekenine oralǵan shaqta olarǵa degen nıetimiz qaraıyp, peıilimiz tary­la­tyny nelikten? «Bolar eldiń balasy birin-biri batyr der» demeýshi me edi?.. Qazaqtyń bir-aq Otany bar, ol – Qazaqstan! Qazaq­stan Respýblıkasy – tur­ǵy­lyqty halyqtyń Otany bolsa, she­teldegi qazaqtyń tarıhı Otany. Birigý – baba ósıeti, bóliný zaman qasireti ekenin umytpaıyq jáne óz ulty­myzdy ulyqtaı bileıik, aǵaıyn! Qazaq halqy – elikteýge óte beıim ha­lyq. Ásirese, sanamyzǵa jat, ult­tyq bolmysymyzǵa tán emes san túrli «áýlıe Valentın kúni», «Helloýın» merekelerin atap ótý sııaqty ózgeniń jaǵym­syz qasıet­terine tamsanyp, ony qabyldap alýǵa qumar-aqpyz. Nege bizge óziniń etnostyq otan­dastaryn kóshirip alýda Izraıl, Germanııa, Polsha memleket­teri­niń tájirı­be­sinen úlgi almasqa?! Mysaly, Izraılde shetelden qonys aýdaryp kelgen evreıler sol eldiń azamattyǵyn avtomatty túrde alady. Al azamattyqtan úmitker ózge ult ókilderi Izraıl azamaty bolyp qalýy úshin, eń al­dymen, memleketke, evreı ultyna adaldyq týraly ant beredi. Osy oraıda, Izraıl úkimeti ulty evreı emester ıahýdı memleketine adal bolý týraly ant berýdi mindetteıtin zań jobasyn ázir­lep, parlamenttiń qaraýyna jol­dady. «Biz memleket quraýshy ult – evreı ultyna basymdyq berýge mindettimiz hám májbúrmiz! Ev­reılerdiń Izraılden basqa eli de, jeri de joq! Biz memlekettik tilimizdiń óz elimizde ǵana emes, Birikken Ulttar Uıymynyń qa­byr­ǵasynda qoldanylatyn ha­lyq­aralyq tilderdiń sanatyna enýi úshin jumysymyzdy jalǵas­tyra beretin bolamyz. Sebebi, kez kelgen memlekettiń ımmýndyq qorǵa­ny­shyn arttyratyn kúshi mem­lekettik tilinde ǵana», – deıdi joba avtorlarynyń biri, Iz­raıl­diń syrtqy ister mınıstri Avıgdor Lıberman. Mine, na­ǵyz ult­jan­dylyq! Sondaı-aq, shekaralas jatqan Reseıdiń syrttan kóship kelgen óz otandas­taryna kór­se­tip jatqan áleý­mettik qoldaýyn nege ózimizge úlgi etip, sol tá­jirıbeni óz memleketimizde qan­das­tarymyzdy jaı­­­­­­ǵas­tyrý barysynda júzege asyrmasqa? Bul oraıda, myna má­se­lelerge nazar aýdarǵan jón dep oılaı­myn. Birinshiden, shetelden kelgen qandas baýyrlarymyzdy baspanamen qamtý máselesi. Bárimizge málim, Keńes Odaǵy ydyrap, memleketimiz egemendik alǵannan keıin 1992 jyly Qazaqstan Res­pýblı­ka­sy men Mońǵolııa Eńbek mı­nıstr­liginiń ara­synda qol qoıylǵan Eńbek shar­tynyń negizinde Moń­ǵo­lııadaǵy qa­zaq­tar­dyń alǵashqy kóshiniń basy atamekenge qaraı bet alǵan bolatyn. Sol kósh­pen qonys aýdarǵan qan­dastarymyz respýblı­ka­nyń bar­lyq aımaqtaryna qonys­tan­dy­ry­lyp, jer­­gilikti atqarýshy organdar olar­dy baspanamen, úı tur­mysyna qa­jet taýarlarmen já­ne eńbekke ja­ramdy otbasy múshe­lerin jumys­pen qamtyǵan bola­tyn. Osy atalǵan shara­lar­dyń bar­lyǵy jergilikti bıýdjet esebinen atqarylǵan. Al 2004 jyldan beri qan­dastarymyzǵa úı berý múldem toq­tatylyp, onyń ornyna ár ot­basynyń jan basyna eń tómengi júz eseptik kórsetkish mólshe­rin­de qarjy bólinetin boldy. Biraq, búginde bul bólingen qarajat ot­basyn baspanamen qamtýǵa jetpeıtini belgili. «Úıi joqtyń – kúıi joq» demekshi, syrttan kó­ship kelgen aǵaıyndarymyz tastaı batyp, sýdaı sińýde, qalypty turmys-tirshilikterin qurýda birshama qıyndyqtarǵa tap boldy. О́zderine yńǵaıly da jaıly tirshilik izdeý maqsatynda qandas­tarymyz respýblıkanyń bir aı­maǵynan ekinshi aımaǵyna kóship-qonyp, turaqtaı almaı júrgen faktiler de az emes. Osyndaı keleńsiz jaǵdaı­lardy boldyrmaý maqsatynda Úki­met shetel tájirıbesin zerdeleı otyryp, ózimizdiń ulttyq qa­sıetterimiz ben qundylyqtary­myzdy eskere kelip, aldaǵy ýa­qytta elin ańsap kelgen baýyr­larymyzdy baspanamen qam­tý má­selesin qaıta pysyqtaýy kerek dep oılaımyn. Bul olardyń jersinip, sińisip ketýine múmkindik berip, áleýmettik máseleleriniń oń­taıly sheshilýine yqpal etetin já­ne qandastarymyzdyń keleshekte ­elimizdiń ósip-órkendeýine ózin­dik úlesterin qosýlaryna jańa serpin ústeıtin bolady. Árıne, osy máseleni oılas­tyrý barysynda beriletin baspa­nany birden otaǵasynyń nemese ata-anasynyń atyna jazbaı, jergilikti atqarýshy organnyń ba­lansy­na berip, aǵaıyndarymyz tamyrlaryn tereńge jaıyp, arqa­laryn keńge salǵannan bes jyl merzim ót­kennen keıin úıdi óz attaryna aýdarý tetikterin qaras­tyrý kerek. Qan­dastarymyzdy baspanamen qamtý – ózekti másele jáne bul olardyń bir jerde turaqtanyp qalýlaryna zor yq­palyn tıgizer edi. Ekinshiden, oralmandardy ma­ly­men kóshirip ákelý máselesi. Mońǵolııada turatyn qandas­tarymyzdyń basym kópshiligi mal sharýashylyǵymen aınalysady. Ár otbasynda tabynymen sıyr, úıirimen jylqy, otarymen usaq mal bar. Mal sharýashylyǵynyń damý qarqyny jaqsy bolǵan­dyqtan, oǵan sabaqtas ulttyq qolóneri de umyt bolmaǵanyn aıta ketken jón. Alǵashqy kósh kerýenimen Moń­ǵolııadan kóship kelgen otbasylarǵa shekaradan ózderimen birge bir buzaýly sıyr, segiz bas qoı-eshki alyp kelýge ruqsat berilgen bola­tyn. Mal alyp ótý sharalaryn eki jaqty shekara qyzmetimen, sony­men qatar, shekaranyń biraz jeri Reseımen shekaralas bolǵan­dyq­tan, Reseımen kelisilip, iske asy­rylǵan. Bul oraıda, maldy sanı­tarlyq tekserýden ótkizý Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń tikeleı jetekshiligimen júzege asy­rylyp, sondaı-aq osy sharaǵa Semeı qalasynyń «Skotoımport» mekemesi belsendi atsalysqan bolatyn. Alaıda, bul ıgi jumys birer jyldan keıin jalǵasyn tappaı, toqtap qaldy. Búgingi tańda aýyl sharýashy­lyǵymyz deńgeıine jete almaı, onyń ishinde ulttyq bolmysy­myzǵa tán mal sharýashylyǵymyz aqsap turǵan kezde Mońǵolııa­dan keletin baýyrlarymyzdy ma­lymen birge kóshirip ákelý ata kásibimizdiń jandanýyna erekshe septigin tıgizeri haq. Árıne, bul ońaı sharýa emes. Degenmen, «ju­my­la kótergen júk jeńil» demekshi, atalǵan is-sharaǵa múddeli memlekettik jáne memlekettik emes organdar bel sheshe kirisse, bul isti de eńserip tastaýǵa múm­kindik jeterlik. Qa­zaq­tyń qarashańyraǵy –  janǵa, ıen dalamyz malǵa tolyp jatsa, nur ústine nur emes pe?! Úkimetimiz elimizdiń tuǵyry­nyń bıiktep, ekonomıkamyzdyń órkendeýine, ásirese, halqy­myz­dyń ál-aýqatynyń budan da ári jaqsarýyna ózindik áserin tıgizetin, ýaqyt kúttirmeıtin osy bir ıgi sharany qolǵa alýy tıis. Bul – halqymyzdyń tamaǵy toq, kıimi kók bolýynyń kepili. Sondaı-aq, qandas baýyrlarymyz qonystan­ǵan jerlerinde malynyń etin azyq etip, artylǵanyn satyp, pul­ǵa aınaldyrsa, eshqandaı tar­shylyq kórmeı, óz qoldary óz aýyzdaryna jeter edi. Úshinshiden, til men dil, salt-dástúr, ádet-ǵuryp máselesi. Bú­gin­de óz jerinde týyp, óz elinde júrgen aǵaıyndarymyzdy ana tilinde sóılete almaǵan kezimizde biz jat jerde ózge eldiń saıasaty men mádenıetin syılaı júrip, ózindik qazaqy bolmy­syn, ulty­myz­dyń tili men dinin, ádet-ǵur­pyn saqtap qalǵan qan­das baýyr­larymyzdy maq­tan tut­qanymyz jón. Osy oraı­da, olardyń kósh ba­syn atamekenge buryp, ata­jurty­men qosyl­ǵa­nyna qýanýy­myz kerek. О́ıtkeni, olar – san ǵasyrlar boıy babalardan mura bolyp kele jatqan ult­tyq máde­nıetimizdiń altyn qory men qazynasy. Qazirgi ýa­qytta shetelden kelgen baýyr­lary­myz elimizde umyt bolýǵa aınalǵan salt-dástúrimizdiń jań­ǵyrýyna erekshe úlesin qosýda. Sol babalary­myz­dan amanat bo­lyp qalǵan kıemizge ıelik j­a­saıtyn kez keldi. Dalamyzdaı keńpeıili men aq kóńilge salyp, eń aldymen, ult bo­lashaǵy men memleket qaýip­sizdigin oılaýymyz kerek. Top­tanyp ushqan torǵaıǵa turymtaı da bata almas. Aldymen, sany­myzdy kóbeıtip, odan keıin sapa­lyq jaǵymyzǵa kúsh salyp, ór­ligimizdi kórsetip, tuǵyry­myzdy asqaqtatýymyz qajet. Osy oraıda, súringenge súıeý, qulaǵanǵa tireý bolyp, kóship kelgen aǵaıyn­nyń janyna jeleý, kóńiline demeý bolaıyq, baýyrlar. Búgin sheteldegi baýyrlary­myz­dy qushaq jaıa qarsy ala oty­ryp, elimizdiń kemel bolashaǵyn, osynaý Alla bergen ulan-ǵaıyr dala, jer men sýdy, ken baı­lyqtaryn amanattap qaldyratyn keleli urpaqtyń qamyn oılaýy­myz qajet. Arty­myz­da qaraıyp urpaq qalsyn, shańy­raǵymyzda shyraq jansyn! Irgemiz sógilmeı, tútinimiz túzý shyqqan jaǵ­daıda ǵana týǵan Otanymyz ósip-órken­deıtin tuǵyry berik memleketke aınala alady. «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi. Tórteý túgel bolsa, tóbe­degi keledi», degen Tóle bı baba­myzdyń ósıet sózderin únemi ja­dymyzda saqtap júreıik, ar­daq­ty aǵaıyn. Endeshe, kósh kólikti de, kórikti de qonysty bolsyn!   Qurmanǵalı ÝÁLI, Májilis depýtaty.