Jalpy, HIH ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Aqmola óńirine aǵa sultan bolǵan Shyńǵys tuqymynan shyqqan Qońyrqulja Qudaımendeulynyń áýletine tıesili bul kireýke bir aýyz amanattyń arqasynda búgingi kúnge jetken eken. Buǵan biz Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq muraǵatynyń bas dırektory bolǵan Marat Ápsemetovtiń 2009 jyly jaryq kórgen «Astana – myńjyldyqtar tarıhy bar qala» atty kitaby arqyly kóz jetkizdik. Onda joǵaryda aıtqan Aqmola mýzeıi jaıly «Astananyń mýzeı jáne muraǵat isiniń qaınar kózinde kóptegen jyldar boıy Leonıd Fedorovıch Semenov boldy. Ol 1923 jyly 1 naýryzda Halyq úıi janyndaǵy mýzeıdiń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndalady. Ájesi Kúlásh jaǵynan onyń naǵashy aǵasy Tunǵatarov oǵan batyr saýytyn ákep berip: «bir kese qymyz berseń boldy», deıdi. Mýzeıdiń alǵashqy jádigerleriniń biri osylaısha kelgen edi» degen ańyz tektes aqıqat sóz aıtylǵan. Sol kezde biz M.Ápsemetov keltirgen derekten saýyt ıesi Qońyrqulja sultan ekenin, Kúlásh – Qońyrquljanyń qyzy, al, Tunǵatarov sol Kúláshtiń sińlisinen týǵan jıenshar, dáýletti kópes, esimi Nurmuhamed ekenin, túptep kelgende, Leonıd Semenovtiń ózi Qońyrqulja sultanǵa jıen ekenin bilmegen bolatynbyz. Demek, saýyt sol kezde Batys Sibir gýbernatorlyǵyna qarasty 4-shi okrýgtegi, ıaǵnı Aqmoladaǵy mýzeıdiń alǵashqy jádigerleriniń biri bolǵan. Ony mýzeıge ornalastyrǵan mýzeı isiniń jetik mamany Leonıd Semenov. Keıin Qaraǵandy mýzeıine R.Bekmetovten keıin dırektor bolyp kelgen tusta, saýytty ózimen birge ala kelgen. Saýyttyń sap-saý kúıinde Qaraǵandyǵa kelý sebebi de, L.Semenov uly naǵashysynyń saýytyn qaıda júrse de ózimen birge alyp júrgen bolyp tur ǵoı. Jádiger bir aýyz sózben búginge jetti dep jatqanymyz da eki bóleniń baǵa jetpes baılyqty birdeı baǵalaı bilgendiginde shyǵar.
Qońyrqulja Qudaımendın jaıly keńinen, osydan birer jyl buryn ólketanýshy ǵalym Valerıı Ilınniń oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen «Qaraótkelge qazyq qaqqan» degen maqalasynda jaqsy jazylady. Maqalada «1830 jyldyń maýsymynda Qaraótkel jerine qazaq bolystarynyń delegattary jınalyp, dál osy kúni, Qazaqstannyń bolashaq astanasy – Astana qalasynyń ornyn jazbasha túrde maquldap, bekitken bolatyn. Aqmola okrýgi ashylǵan ýaqytta onyń aǵa sultany bolyp, Sámeke hannyń shóberesi Qońyrqulja Qudaımendın saılandy. Saılaý týraly aktini sultandar – Bulqaıyr Sarın, Bek Qudaımendın, Jabaǵy Bólenov, Bóri Qudaımendın, Nuraly Ábilqaıyrov mórmen jáne rý tańbalarymen rastady. Keń dalanyń kindigindegi jańa eldi mekenniń negizi qalanyp, qurylýynda Qońyrqulja Qudaımendınniń róli erekshe. Sonymen birge, ol okrýgtegi ákimshilik jáne sot bıligin júzege asyrdy. Aqmolanyń alǵashqy mańyzdy ǵımaraty retinde okrýgtik prıkazdyń ákimshilik ǵımaratyn (qazirgi Kongress-holl ornynda), óz qarajatyna salynǵan meshitti ataýǵa bolady» delingen. Bul derekter de bizge Qońyrqulja sultandy Astana aýmaǵyna tolyq pármeni júrgen, tipti, Qaraótkelge alǵash qazyq qaqqan beldi ókil retinde tanytty. Jáne joǵaryda aıtylyp ketkendeı, Astana mýzeıiniń tuńǵysh jádigeri de Qońyrqulja tóreniń saýyty bolýy aqylǵa qonymdy boldy. Demek, káriqulaq tarıhty sóıleter bolsaq, búginde sándi shaharǵa aınalǵan Astananyń da, onda baǵzy kúniniń baıyrǵy derekterin jıystyrǵan mýzeıdiń de qaınar basynda Qońyrqulja sultan tur eken-aý deımiz!
Endi, Leonıd Fedorovıch Semenov jaıly az-kem áńgimeniń tıegin tolyq aǵytyp keteıik. Shejirede baıandalǵandaı, Qońyrqulja sultanda 18 ul, 5 qyz bolǵan. Bir qyzy Kúláshtan Astana mýzeıiniń alǵashqy dırektory, keıin 1936 jyldan bastap 1958 jylǵa deıin Qaraǵandy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory bolǵan Leonıd Semenov taraıdy. Dálirek aıtqanda, Kúlásh Qońyrquljaqyzynyń bir qyzy Fedor Semenov esimdi kópeske turmysqa shyǵyp, olardan Aqmola mýzeıiniń negizin qalaýshy Leonıd Semenov týa-
dy. Búginde ólketanýshy L.Semenovtiń barlyq urpaqtary belgili. Qazirgi tańda Avenerın degen bir ulynan týǵan Irına Gýseva esimdi qyz N.Gogol atyndaǵy Qaraǵandy oblystyq ǵylymı-ámbebap kitaphanada jumys isteıdi.
Al, shejireniń sheti shyqqan kúnnen osy ispen aınalysyp kele jatqan, saýyttyń mýzeıde turǵandyǵyn bizge alǵash habarlaǵan Asylbek tóre Altynov bolsa, Qońyrquljanyń Begaly degen ulynan taraıdy.
Tarıhtyń izine tússek, joǵalǵanymyz jádiger bolyp janymyzdan tabylyp, sanamyzda jańǵyrady eken.
Qazirde saýyt Qaraǵandydaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıiniń kompıýterlik anımasııalyq «Babalar beınesi» zalynda tur.
– Leonıd Fedorovıch Semenov, ıaǵnı Qaraǵandy oblystyq ólketaný mýzeıiniń ekinshi dırektory 1936 jyly saýytty ózimen birge ala kelgen. Eki júz jyldan astam tarıhy bar torkóz saýyttyń salmaǵy 16 keli, jıyrma myńǵa tarta shyǵyrshyq belgili bir tártippen sándi toqylǵan, – deıdi mýzeıdiń bas qor saqtaýshysy Merýert Qadyrqyzy.
Saýyttyń qujatynda kórsetilgendeı, jeńiniń dıametri 21 sm de, jaǵasynyń dıametri 28 santımetr. Kez kelgen saýyttyń kindik tusynda taǵdyr degen tesik bolatynyna da osy saýytty sıpap kórgende kózimiz jetti.
Taǵy bir aıta keterligi, qyzyq jáne tarıh ǵylymy quptarlyq oraıly is atalmysh mýzeıde osydan eki jyl buryn bolypty. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı Novosibir ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń doktory Leonıd Aleksandrovıch Bobrov atty orys ǵalymy Qaraǵandydaǵy mýzeıde bolyp, ortaǵasyrlyq qarý-jaraqty zertteýshi bilgir maman retinde Qońyrquljanyń saýytyn zertteýge ýáde beripti. Artynsha Novosibir ýnıversıtetiniń habarshysyna saýyt jaıly shaǵyn maqala jazady.
Onda Qońyrquljanyń saýytyndaǵy berik bekitilgen shyǵyrshyqtardyń qurylymy men dızaıny XVII-HIH ǵasyrdyń basyna tıesili ekeni, kireýkeniń orta Azııa qolónershileriniń qolynan shyqqan buıym bolǵany ǵylymı dálelmen aıtylǵan. Jáne saýyttyń nesheme soǵystarda batyr-sultandardy ajaldan qorǵap, birneshe jerden oq-naızaǵa janyshtalǵandyǵy aıtylǵan. Maqalada mundaı
saýyttyń arnaıy tekti áýletterge ǵana atap toqylatyny, HH ǵasyrdyń basyna deıin Qońyr áýletinde bolyp kelgeni, sonymen qatar, uqsas analogtary О́zbekstan men Qazaqstannyń keıbir aımaqtarynda ǵana mýzeıler men jeke qorlarda saqtalǵandyǵy baıandalǵan.
Qoryta aıtqanda, qazaq pen orys ǵalymdary qatar zerttegen Qońyrquljanyń qońyr saýyty baǵa jetpes qundy qazyna bolyp ǵasyrdan-ǵasyrǵa qala bermek.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy