Aqsaqal

Shúıkedeı sary shal Qostanaıdyń ortalyq kóshesimen  aıańdap keledi. Kárilik kimdi aıaǵan deseıshi. Temirjolshy formasyn kıip, symdaı tartylyp turatyn  Rýbınshteın edi, mine, endi jaýyryny eńkish tartyp, aıaǵyn eppen basady. Jasy toqsanǵa taıady. Biraq aqsaqal áli sergek. Kárilikke des bergisi kelmeıdi. Qazekem  mundaı  jandardyń jaratylysyn «súıegi asyl» deıdi. Sóz joq, Bertran Iosıfovıch týraly qostanaılyqtar da  dál osylaı oılaıdy. Qalanyń ortalyǵyndaǵy kósheniń birinde turatyn onyń kún saıyn  bir aýyq boı jazyp, serýendeıtin ádeti. – Kóshege shyqsam, keminde 5-6 adam sálem beredi. Olardyń barlyǵyn derlik tanımyn. Keıde ózim tanymaıtyndar da amandasyp jatady. Men olardy tanyma­ǵan­men, qostanaılyqtar meni tanıdy. Keshe ǵana bir jas bala amandasady. «Qudaı-aý, qartaıǵanym ba, myna sálem bergen  jas balany nege shyramyta almadym» dep oıladym. Sosyn álgi balany toqtatyp, kim ekenin suradym, sóıtsem, «atam  sizben birge jumys istegen» deıdi. Balanyń tárbıe­sine súısinip qaldym. Úlkendi syılaý qazaq halqynyń qanyndaǵy basty ereksheliktiń biri ǵoı, – deıdi  Bertran Iosıfovıch. Ony qostanaılyqtar qalaı tanymasyn! О́ıtkeni, qurmetti ataq bir basyna jetetin, esimi kóptiń aýzynda júretin kisi. Bertran Rýbınshteın  Uly Otan soǵysynyń ardageri, Qazaqstannyń, onan qaldy KSRO-nyń qurmetti temirjolshysy, Qostanaı qala­sy­nyń qurmetti azamaty, KSRO-nyń qurmetti donory! Keýdesinde  eki «II dárejeli  Otan soǵysy», «Qyzyl Juldyz», eki  Eńbek Qy­zyl Tý, «Qurmet Belgisi», «Halyqtar dos­ty­ǵy» jáne «Qurmet» ordenderi jarqy­raı­dy. Atamyzdyń  medalderi pıdjaginiń bir óńirin tutas alyp tur. Bertran Iosıfovıch zeınetkerlikke 75 jasynda shyqqan eken, qazir jasy 88-ge kelse de eli úshin paıdaly  jumystan qalǵan joq. Ol – «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamy konsýltatıvtik keńesiniń mú­she­si. Qazaqstandaǵy  temir jol salasynyń keshegisin de, búginin de qartyń bes saýsaqtaı biledi. Al ekonomıka kúretamyrynyń  bolashaǵy týraly da jaqsy habardar. – Qazaqstandaǵy temir jol salasynyń búgingi damýyn aıtqanda Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaevqa tıisti baǵasyn berýimiz kerek. Endi 3-4 jyldan keıin  biz lokomotıvti de, jolaýshylar vagondaryn da, júk ta­symaldaıtyn vagondardy da,  relsti de, av­tomatıkalyq quraldardy da syrttan almaıtyn bolamyz. Osylardyń barlyǵy da ózi­mizde shyǵarylady. Bul degen keremet emes pe?! Buryn ne bar edi? – deıdi Bertran Iosıfovıch. Ol elimizde júzege asyp jat­qan memlekettik baǵdarlamalardy, salynyp jatqan zaýyttardyń barlyǵyn biledi. Qa­rııa  sıfrlarmen, málimettermen sóıleıdi. Temir jol salasynyń  ensıklopedııasy  dersiń. Asyly, adamdy  qadirli etetin memleket tarapynan  baǵalanatyn eńbegi ǵana emes, onyń aınalasyna sáýle shashyp turatyn adamgershiligi, keýdesine jıǵan rýhanı baılyǵy ekenine de  eshkim daý aıta almas. Bertran Iosıfovıch osy sanattaǵy adam. Úıindegi shkaf sórelerin maıystyrǵan  kitabynyń sany 7 myńnan asady eken. – О́mirdegi túıgenim odan da kóp. Jaq­syny da, jamandy da, zamannyń daýylyn da, jaýynyn da kórdim, deıdi aqsaqal. –Adamnyń júreginde daq bolyp qalatyn jaǵdaılar bolady. Meniń basymnan ondaı sátter de ótken. Ol – adamnyń ult retinde kemsitilýi, – deıdi qarııa. Ol  1940 jyly ózi dúnıege kelgen Ashǵa­bad qalasynda mektepti óte jaqsy bitirgen soń, Máskeý temir jol kóligi ınjeneri ıns­tıtýtyna emtıhansyz  qabyldanady. Onda stalındik stıpendııamen oqıdy. Soǵystan  keıin ınstıtýtty jalǵastyryp, ony 1949 jyly  úzdik bitiredi. Instıtýttyń ǵylymı keńesi ony aspırantýraǵa qaldyrý kerek dep sheshedi. Soǵystan kapıtan shenimen oralǵan jas jigittiń bilimge degen qul­shy­ny­sy ǵajap edi. Ol aspırantýraǵa túsý úshin úsh emtıhandy da «úzdik»  baǵaǵa tap­syrady, jazǵan referaty da  professorlar tarapynan  «beske» baǵalanady. Biraq onyń  ǵylymdaǵy jolyna  ózi toltyrǵan anke­ta­syn­daǵy ultyn kórsetken «besinshi pýnkti» kóldeneń turady. Ol evreı ultynyń ókili bolǵandyqtan da  aspırantýraǵa  qabyl­dan­baıdy. – Men óz ultymdy maqtanysh tutamyn. Biraq bir ultty bir ulttan joǵary qoıýǵa bolmaıdy. Halyqtyń barlyǵy da uly. Ár ult ózinshe jaqsy, ózinshe uly. Mine, qazaq dalasynyń  nanyn jep, sýyn  iship otyr­myz. Osy halyqtyń  qaıyrymdylyǵyn, tó­zim­diligin, eńbekqorlyǵyn, adamgershiligi men aqjúrektigin osynda taǵdyr aıdap kelgen kimder sezinbedi deısiz. Adal adam­dar­dyń barlyǵy da  muny aıtady, – deıdi ol. Ol ınstıtýtty bitirgen soń Qazaqstanǵa, Aqmola  qalasyna keledi. – Onda Qaraǵandy temir jolyndaǵy saıası bólimniń bastyǵy Kárim Ájibekov  (ol kisi bizdiń  búgingi Premer-Mınıstrimiz Ká­rim Másimovtiń atasy) joldamamen kelgen meniń qujatyma qarap otyryp: «Ins­tı­týtty úzdik bitiripsiń, soǵysqa qatysypsyń, jaradar bolypsyń, stalındik stıpendıant ekensiń. Jigitim, biz seni Aqmola stansasy bastyǵynyń orynbasary qyzmetine jiberemiz», dedi. Men laýazymdyq qyzmetten bas tarttym, sóıtip, temir jol parkiniń  kezekshi­ligine surandym. 1960 jylǵa deıin, ıaǵnı on jylda temir jol salasynyń bar­lyq mektebinen óttim, Kárim Ájibekuly usyn­ǵan Aqmola stansasynyń bastyǵyna deıin óstim. 1960 jyly Qostanaı temir jol bólimshesi ashylǵanda  osynda meni bastyq etip jiberdi. Men Qostanaı bólimshesin 33 jyl jeti aı nemese 12 275 kún basqardym, – dep estelik shertedi Bertran Iosıfovıch. Zamandastary onyń jumys kúniniń  tańǵy  7.00-den túngi 22-23-ke deıin sozylǵanyn aıtady. Ol senbi, jeksenbi degendi bilgen joq. Bertran Rýbınshteın  qyzmet  istegen jyldarda barlyǵy  1000 shaqyrymdy alyp jatqan shoıyn jol boıynda 55 stansa, úsh lokomotıv, eki vagon deposy,  vokzaldar, bir­neshe jol baǵyty, baılanys, azamattyq qu­rylystar, energetıkalyq ýchaskeler,  má­shı­ne stancalary, orman kóshetterin qor­ǵaı­tyn jumys  baǵyttary, ondaǵan dúken­der, ashanalar, naýbaıhanalar, aýrýhanalar men sanıtarlyq-epıdemıologııalyq stansalar,  mektepter men balabaqshalar, pıoner lagerleri,  klýbtar men mádenıet úıleri, razezder, aýyz sýmen qamtamasyz etetin áleýmettik-kommýnaldyq nysandar, órt sóndirý qyzmeti paıda boldy. Osy óte aýqymdy jumystardyń basy-qasynda Rýbınshteın júrdi. Ol osy jyldar ishinde  salany kadrmen qamtamasyz etýge asa kóńil bóldi. Qostanaı temir jol bólimshesindegi mamandardyń, basshy quramynyń barlyǵy da onyń  tárbıesin kórgen shákirtteri bolatyn. – Qostanaı temir jol bólimshesiniń qa­zirgi bastyǵy Ermek Temirbaev óz tárbıemdi kórgen jigit. Qandaı  basshy, qandaı azamat bolyp qalyptasty!  Al Qarataı Jaısań­baev­ty temir jol aýrýhanasynyń bas dári­gerligine joǵary jaqpen  kelispeı jatyp-aq ózim  qoıyp jibergen edim. Mine, otyz jyldan beri sol qyzmetti abyroımen atqaryp keledi. Senimimdi aqtady, – dep maqtanyshpen sóıleıdi qartyń. Bertran Rýbınshteın aqsaqal jylyna eki ret  osy aýrýhanada jatyp emdeledi. – Bertran Iosıfovıch aýrýhanaǵa kelgende  ujymdaǵylar aıaǵymyzdan tik turyp kútemiz. Bas dáriger Qarataı Sultanuly kúnde tańerteń qarııanyń palatasyna kirip, oǵan sálem bermeı, hal-jaǵdaıyn suramaı kabınetine barmaıdy. Ol kisini ákesindeı kútedi. Áli kúnge deıin osy aqsaqaldyń hal-jaǵdaıyn bilýge ǵana emes, odan aqyl-keńes surap keletinder jetkilikti. Ol kisiniń zııalylyǵy, mádenıeti, kól-kósir bilimi kimdi de bolsa rıza etedi, – deıdi Qostanaı temir jol aýrýhanasy bas dárigeriniń oryn­basary  Márzııa Esqazına. Bertran Iosıfovıch – adaldyqty pir tutatyn kisi. Qandaı máselede de  anyǵyn aıtyp, adalyn sóıleıtin  adam. Ol kommýnıstik partııanyń tárbıesin kórdi, elý jyl onyń múshesi boldy. Sondyqtan óziniń ateıst ekenin de jasyrmaıdy. О́ıtkeni, zamany da, soǵan saı tárbıesi de basqa boldy. О́z ultynyń  tarıhyn da, tilin de bilmeıdi. – Esesine qyzym Elena tarıh ǵylym­dary­nyń doktory, evreıler tarıhyn jatqa biledi. Ateıspin, biraq qandaı din ustaıtyn kisi bolsa da qudaıǵa senetinderge qurmet­pen qaraımyn. Olardyń senimin qurmet­teımin.  Al ózim taǵdyrǵa senemin. Bizdiń bá­ri­mizdi de Qazaqstanǵa taǵdyr aıdap keldi. Uly Otan soǵysy kezinde Stalınniń ki­ná­sinen Qazaqstanǵa qansha adam bosyp keldi, odan keıin tyń jerlerdi ıgerýge kelgender qanshama. Olardyń arasynda túrli  deń­geıdegi jandar boldy. Solardyń basym kóp­shiligi qazaq jerinde turaqtap qaldy, bar­lyǵynyń da yrysy bar eken, – deıdi qarııa. 90-shy jyldary Germanııaǵa, Reseıge, Izraılge, Ýkraına men Belorýssııaǵa qo­nys aýdarǵan qazaqstandyqtar az bolǵan joq. Olardy tarıhı otanyna  kóńili aýǵany úshin kinálaýǵa bola ma? Al Bertran Iosıfovıch  esh jaqqa da jınalǵan joq. Qazaq­stannyń tileýin tiledi. – Qazaqstanda 60 jyldan astam turyp kelemin. Búkil sanaly ǵumyrym osynda ótti. Qazaqstan – meniń taǵdyrym. Meniń áıelim orys bolǵandyqtan, evreılerdiń saltymen jalǵyz qyzym da orys bolyp esepteledi. Aǵylshyn tiline sýdaı qyzyma «qaıda turamyn deseń qalaýyń bilsin. Izraılde, Amerıkada turamyn deseń de jolyńa turmaımyn», dedim. «Til bilgen adamnyń Qazaqstannan ketýi mindetti emes, týǵan jerimnen de, ákemniń qasynan da esh jaqqa ketpeımin», dedi qyzym. Qostanaı – maǵan qut meken. Shaqyrǵan jıyn-toıda tórge shyǵarady,  basymdy syılasa da, jasymdy syılasa da  aldymen sóz beredi. Oblys basshylarynyń da kóz aldyndamyn, olarǵa tilegimdi, aqyl-keńesimdi aıtsam  sózimdi tastap ketpeıdi. Maǵan  basqa jerde  mundaı qurmet bolady dep oılaısyń ba?–deıdi  Bertran Iosıfovıch aqsaqal. Qostanaıdaǵy qadirmendi aqsaqal endi birer jylda 90-ǵa keledi. Ol 85-ke tolǵanda qostanaılyqtar toılady, shalyń quttyq­taý­lar men aqjarma tilekterge shomyl­ǵan­daı boldy. Ol da merekelik dastarqan jaıdy. – Mereıtoıyma eń jaqyn kóńil jeterlerimdi, shákirtterim men dostarymdy ǵana shaqyrdym. Sonda  qarasam, dastarqan ba­syn­daǵylardyń basymy negizinen qazaqtar eken. Qonaqtarymnyń ózi «Rýbınshteın qazaq bolýǵa shaq qalypty», dep ázildep jat­ty. Nesi bar, bárimizdiń túbimiz bir. Nıet túzý bolsyn de, – dep oıyn bir túıindep qoıdy. «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep», degen emes pe Abaı?  Aqyldy, adal adamdar pikiriniń  osylaı danyshpandyqpen  úndesýi ómirdiń bir zańy ispettes. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.