Balyq ta bapty qalaıdy

Osy kúni el turǵyndaryn Kaspıı teńi­zindegi ekologııalyq jaǵdaı qatty alańdatý­da. Qazir ondaǵy balyqtar men ıtbalyqtar úlesi azaıyp keledi. Antropogendi áserler­diń kúsh­tiliginen teńiz óz kúshimen tabıǵı túr­de tazalana almaı, ekologııalyq tepe-teńdik buzylý­da jáne ol ınfeksııalyq, ınvazııalyq aýrý­lar­dy týdyryp, teńiz jándikteriniń, sonyń ishinde balyqtar men ıtbalyqtardyń qyry­lýyna ákelip otyr. Búkilálemdik qordyń 90 paıyzyn quraıtyn, Kaspııdiń maqtanyshy bolǵan bekire balyq úlesi qazir azaıyp bara jatyr jáne bul quldyraý jalǵasa beretin túri bar. Elbasy Nursultan Nazarbaev ótken jyldyń qarasha aıynda Kaspıı mártebesin anyqtaýǵa arnalǵan Baký sammıtinde bekire tuqymdastardy aýlaýǵa bes jylǵa deıin besjaqty moratorıı engizýdi usynyp, onyń qoldaý tabýy bul máselede oń qadam boldy dep sanaımyz. Kaspıı teńizi jer betinde balyq óndirile­tin asa iri sý qoımasynyń biri. Onyń janýarlar álemi 1809 túrden quralǵan, sonyń ishinde 415-i omyrtqalylarǵa jatady. Teńizde balyq­tardyń 124 túri, sút qorektilerdiń 1 túri, zooplanktonnyń 100-den asa túrleri jáne sý qustarynyń 278 túri tirkelgen. Qarakóz, sazan, kókserke, taban, balpan, tuqy, móńke jáne t.b. tushy sý balyqtary munda molynan kezdesedi. Kaspıı teńizi jer sharyndaǵy eń úlken tuıyq sý qoımasy, onyń aýmaǵy 341 myń sharshy shaqyrym. Bul kólem Eýropadaǵy halqynyń sany jaǵynan eń úlken memleket bolyp tabylatyn Germanııanyń jerine barabar. Aýmaǵy osyndaı bolǵanda sýynyń kóle­mi 78 myń tekshe shaqyrym bolyp otyr. Eń tereń jeri – 1025, al ortasha tereńdigi 180 metr bolyp esepteledi. Kaspıı teńizi Qazaq­stan, Reseı, Túrkimenstan, Iran jáne Ázir­baıjan memleketteriniń jaǵasyn shaıady. Teńizge úlkendi-kishili 130-ǵa jýyq ózen quıady, solardyń ishindegi eń úlkeni Edil ózeni. Kaspııge syrttan quıylatyn sýdyń 75 paıyzyn sol ákeledi. Joǵaryda aıtylǵan jáne basqa da sebep­terdiń kesirinen, ártúrli derek kózderine qaraǵanda 1987 jyldan beri Kaspıı teńizinde balyqtar men ıtbalyqtar 17 ret qyrylyp, ondaǵan myń balyqtardyń baǵaly túrleri shyǵyn bolǵan. Sondyqtan jaǵdaıdy ǵylymı turǵydan tekserip, balyqtar men ıtbalyqtar­dyń qyrylýynyń naqty sebebi nede jáne ony toqtatýǵa bola ma degen maqsatty alǵa qoıyp, biz úsh jyl boıy PTR-50 kemesimen zertteý jumystaryn júrgizý úshin ashyq teńizge shyqtyq. Antropogendi áserlerdiń kesiri balyqtyń ınvazııalyq aýrýlaryn týdy­ryp, onyń ósimin tejeıdi jáne qyrylýǵa jol beretini belgili. Invazııalyq aýrý degenimiz túrli parazıtter boıǵa enip alýynan paıda bolatyn parazıtarlyq oba. Endeshe sol aý­rýlardy týdyratyn kózder qaıda bolady, negizgi taratýshylary neler jáne olarǵa qarsy qandaı kúres uıymdastyrýǵa bolady. Olar­dyń adamǵa juǵyp, kesirin keltirý dárejesi qandaı? Negizinen mine, osy maqsattar ǵylymı ekspedısııanyń aldynda turdy. Bizdiń ekspedısııa «2008-2010 jyldary Kaspıı akvatorııasy bıosenozyn ekologııa­lyq-epıdemıologııalyq keshendi zertteý jáne ony saýyqtyrý boıynsha sharalar ázirleý» atty memlekettik tapsyrystyń negizinde qarjylandyrylyp, onyń quramyna bizden basqa «Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýty» RMK, «Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary jónindegi ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty» MK, «Balyq sharýashylyǵynyń ǵy­lymı-zertteý ortalyǵy» JShS sııaqty meke­me-kásiporyndar mamandary qatystyryldy. Jalpy basshylyq «Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy» RMK-ǵa júktelgen edi. Zertteý júrgizýge shyqqan mamandar sany 10 adam boldy. Osy ekspedısııa bes ret ashyq teńizge shyǵyp, jalpy uzaqtyǵy 90 kúnde zertteý jumystaryn júrgizdik. Bizdiń jumystarymyz kóktem jáne kúz aılarynda júrgizilip, ár saparda 15-20 kúnnen ashyq teńizde boldyq. Aldyn-ala belgilengen koordınattardan aýytqymaı, 70 ret balyq aýlanyp, sonyń ishinde Jaıyq pen Qıǵash ózenderiniń teńizge quıylatyn aýmaǵynda kezdesetin balyqtardy organoleptıkalyq tekseristerden ótkizip, ja­ryp-soıyp, ishterinen synamalar alyp, zertteýler jasadyq. Teńizdegi balyqtyń 30 túri ustalynyp, olardyń 3133 danasy ıhtıopato­logııalyq zertteýden ótti. Kemede ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge qajetti bar­lyq qural-jabdyqtar boldy. Sonyń ishinde kompressorıılerge salynǵan balyqtardy mıkroskoptyń eń jetildirilgen túrleri ar­qyly zertteý múmkindigine qol jetkizildi. Barlyq qyzmetterdiń zertteý nátıjeleri toptastyrylyp, Úkimetke tapsyryldy. Olar­dyń báriniń ne anyqtaǵany jáne túrli zalaldarǵa qarsy qandaı usynystar jasaǵany týraly biz aıta almaımyz, óıtkeni ol ázirge jarııalaýǵa jatpaıdy. Itbalyqtardy qyry­lý­dan saqtaý úshin emdeý joldary áli tabyl­ǵan joq. Eń qıyny, olardy dárilengen óli balyqpen de qorektendire almaısyń, óıtkeni olar ólisin jemeı, teńizden tirilerin ǵana ustap jeıdi eken. Bárin ustap alyp, ekpe jasaý da múmkin emes ekeni belgili. Biz teńizdegi jáne Jaıyq pen Qıǵash ózen­derindegi balyqtardyń arasynda para­zıtter­diń 28 túrimen zalaldanǵandary júrgenin anyq­tadyq. Sonyń ishinde adamdar densaýlyǵyna asa qaýipti anızakıs, porrosekým, kontrasekým, eýstron­gı­lıdes jáne opıstorhıs balań­qurt­tarymen (lıchın­ka­la­rymen) zaqymdanǵan balyqtar tabyldy. Bulardyń bárin ǵylym tilimen anızakıdozdar dep ataıdy. Osy anızakıdozdar qozdyr­ǵy­shynyń balańqurttary kaspıılik maısha­baqta, dolgındik maıshabaqta, úlken kózdi maısha­baqta, berishte, kókserkede, aq­marqada, qy­lysh­ta, jaıynda, teńiz kók­serkesinde, parsy bekiresinde, orys bekiresinde, sho­qyrda, tabanda, balpanda, qarakózde, shabaqta, tikendi balyqta, aınakózde, kók­tyranda jáne ala­buǵada ta­byldy. Osy parazıtterdiń aqtyq ıeleri ıtbalyqtar men balyq jeıtin qustar, al aralyq ıeleri shaıantárizdiler bolyp tabyla­dy. Balyqtar aralyq ıelerimen qorekten­gende zalal­danyp, qosymsha ıesine aınalady. Anızakıd balań­qurttary balyqtyń aǵzasyn jaýyp turatyn siri qabyqtarynda ornalasa­dy. Sondaı-aq aǵzanyń ishki betinde, bulshyq etindegi jartylaı móldir qabyqta oralǵan spıral kúıinde kezdesedi. Tústeri aq sary keıde qyzyl-qońyr bolyp keledi. Uzyndyǵy 1 sm-den 4 sm-ge deıin, eni 0,2-0,5 mm-ge deıin bolady. Jaıyq pen Qıǵash ózenderiniń teńizge qosylatyn aımaqtarynda zerttelgen qarakóz, balpan, taban, qyzyl qanat, aınakóz, aqqaıran sııaqty balyqtar arasynan opıstorhıspen zalaldanǵandary da anyqtaldy. Adamdar osyndaı balyqtardy tuzdalǵan kúıinde shıkideı nemese shala pisirilgen kúıinde jese, opıstorhoz aýrýyna shaldyǵady. Balyq etimen asqazanǵa túsken qurttar adamnyń baýyryna, ót qabyna jáne uıqy bezine enip, óse bastaıdy. Olar adam aǵzasynda 20 jyl­daı tirshilik etedi. Opıstorhıster baýyrdyń ót joldaryn zaqymdap, qabyndyrady. Osy opıstorhozben elimizde jyl saıyn 1,6-2.0 myń, al Astana qalasynda 300-400 adam emdelýden ótedi. Osy atalǵan aýrýlardan adamdardy qorǵaý maqsatynda jýyrda «Respýblıkalyq veterı­narlyq zerthana» RMK oblystardaǵy ınva­zııalyq aýrýlardy boldyrmaýǵa jaýapty veterınarlyq dárigerlerdi shaqyryp, balyq­tan juǵatyn aýrýlar jáne onyń aldyn-alý sharalary jaıynda semınar ótkizdi. Sonyń arqasynda oblystarda da bul naýqastardyń taralýyna qarsy sharalar jasalatyn shyǵar degen úmittemiz. Sádibek TOQPAN, «Respýblıkalyq veterınarlyq zerthana» RMK qyzmetkeri, veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty.