О́z zamanynyń ozyǵy bolǵan aldyńǵy tolqyn aǵalar týraly aıtyp otyrý, búgingi býynǵa olardyń qaıratkerlik isterin úlgi etý bizdiń mindetimiz. Pedagogıkada muny jalpy uǵymǵa túsinikti tilde tárbıe dep ataıdy. Elimizdiń egemendigine ıe bolatyn jas urpaqqa úlgi bolsyn degen nıetpen isi men sózi, kisiligi men kishiligi jarasqan tulǵa týraly sóz qozǵaýdy azamattyq paryz sanadyq.
О́tken ǵasyrdyń 20-shy jyldarynyń basynda dúnıege kelip, ómir-darııanyń qandaı daýylynda da taǵdyr kemesi baǵytynan aýytqymaǵan, qoǵamǵa qyzmet etýdiń úlgisin kórsetken Esbolaı Mýsın qazir kózi tiri bolǵanda 90-nyń tuǵyryna shyǵar edi...
Halqymyz úshin tym súreńsizdeý bolǵan 30-shy jyldardyń aıaq sheninde bozbala jastaǵy Esaǵań qazirgi Alǵa aýdanynyń ortalyǵyndaǵy qazaq orta mektebine muǵalim bolyp ornalasty. Ol ýaqyttary ortalaý ǵana bilimi bar, saýatty jastardyń mektepte sabaq berýi tańsyq bolmaǵan. О́z qatary arasynda zerektigi jaǵynan erekshelenip turatyn jas jigit eki jyl ishinde pedagogıkanyń alǵashqy álipbıin ıgerip alady. Oblysymyzdyń Alǵa, Bestamaq eldi mekenderindegi mektepterde muǵalim bolyp jáne dırektorlyq qyzmet atqarǵan Esaǵań aýdandyq bilim bólimine de basshylyq jasady. Nemis basqynshylaryn uıasynda talqandap, jeńis ornaǵannan keıingi on jyldan astam ýaqyt boıy ol óziniń pedagogtyq qyzmetinen taıǵan joq.
Bul kezeń fashıstik Germanııamen soǵysta elimiz bas kóterer azamatynan aıyrylyp sansyraǵan, al soǵystan aman qaıtqandary jaralanyp qansyraǵan ýaqyt edi. Halyq sharýashylyǵyn kóterýge jumyldyratyn adam tabý aýyr, al urpaq tárbıesimen aınalysatyn maman tipti qıyn bolatyn. Sondyqtan Esbolaı Mýsın orda buzar otyz ben qamal buzar qyryqtyń arasynda ǵana mektepten sharýashylyq salasyna jiberildi. Árıne, mundaǵy qyzmeti de tikeleı pedagogıkaǵa qatysty bolatyn. «Qazaq KSR-ine 20 jyl» ujymshary bastaýysh partııa uıymynyń jalpy jınalysynda ol uıym hatshysy bolyp saılandy.
Esbolaı aǵa bastaýysh partııa uıymyna úsh jyl boıy basshylyq jasap, buryn mektep jasyndaǵy balalarmen, pedagogtarmen jumys istegen bolsa, endi ujymshar eńbekkerlerimen qoıan-qoltyq aralasty. Ol kezeń partııalyq júıeniń dáýirlep turǵan ýaqyty. Ujymshar shaǵyn bolǵanmen onyń árbir múshesimen baılanys ornatý, olardyń eńbek jaǵdaıy ǵana emes jeke basy týraly málimetter de partııa uıymy jetekshisiniń tartpasynan tabylady. Soǵan qaraı ol óz jumysyn júrgizip otyrady.
Partııa uıymyna basshylyq jasaı júrip, sharýashylyqtyń qyr-syryn da ıgergen Esbolaı Mýsın ýaqyt óte kele osy ujymshardyń basqarma tóraǵasy bolyp biraýyzdan saılandy. Sharýashylyqtyń jaı-kúıi oǵan bes saýsaqtaı tanys. Adamdardy jetik biledi. Bir jaǵynan óziniń bilimin jetildirip, Oraldaǵy pedagogıka ınstıtýtynda syrttaı oqyp bitirdi.
Eki jeńdi túrip, bel sheship, basqarma tóraǵasy qyzmetine kirisken Esbolaı aǵa sharýashylyqta buǵan deıin oryn alyp kelgen olqylyqtardyń ornyn toltyrýdy maqsat etti. Sońǵy ýaqyttary sharýashylyq ekonomıkasy turalaı bastaǵan edi. Alǵashqy kúnnen-aq eńbek tártibi jolǵa qoıylyp, eńbekkerler belsendiligin arttyrý qolǵa alyndy. Teńgermeshilik emes, ár adam eńbegine qaraı baǵalanýy tıis. Materıaldyq yntalandyrýdy birden baıqaǵan keıbir kerjalqaýlar silkindi. Beınetine qaraı zeıneti de bar ekendigine kózderi jetti.
Sharýashylyqtaǵy ahýal barshanyń kóz aldynda ózgerip sala berdi. Naǵyz ujymdasýdyń, birliktiń, múdde ortaqtastyǵynyń qandaı shyńǵa shyǵaratynyna eldiń kózi jetti. Nátıjesinde aýdan sharýashylyqtary arasynda «Qazaq KSR-ine 20 jyl» ujymshary memleketke astyq, sút, et, jún jáne jumyrtqa tapsyrý josparyn elden buryn oryndady. Aýyldyń abyroıy asqaqtap shyǵa keldi. Mal qystatýǵa ázirlik, jem-shóp daıyndaý sharýalary, kúzgi jıyn-terim ýaqytynda júrgizildi. Jumys alǵa jyljyp jatqan soń adamdardyń kóńil-kúıi de ózgerdi. Basqarma tóraǵasynyń abyroı-bedeli burynǵydan da órleı berdi.
Respýblıkada 1961 jyly aýyl sharýashylyǵynda túbegeıli reformalar júrgizildi. Qazaqstan Kompartııasynyń, respýblıka Mınıstrler Keńesiniń arnaıy qaýlysymen Alǵa aýdanynda da shaǵyn ujymsharlar irilendirilip, M.Gorkıı atyndaǵy keńshar quryldy. Tamdy ózenin qýalaı ornalasa jańadan qurylǵan sharýashylyqtyń basshylyǵyna jalyndap turǵan, qaıratty, isker Esbolaı Mýsın taǵaıyndaldy. Aýpartkomnyń Esaǵańdy M.Gorkıı atyndaǵy keńshardyń dırektorlyǵyna usyný jónindegi qaýlysyn oblystyq partııa komıteti, odan ári Ortalyq Komıtet eshqandaı talqylaýǵa salmaı-aq qoldady.
Esbolaı aǵa ózine júktelgen jaýapkershilikti abyroımen alyp shyqty. Ujymnyń da, joǵarǵy jaqtyń da ózine kórsetilgen senimin aqtady. M.Gorkıı atyndaǵy keńshar kelesi jyly ulan-ǵaıyr tabystarǵa qol jetkizdi. Oblys boıynsha eginniń shyǵymy óte jaqsy bolyp, memleketke tapsyrmadaǵy 27 mln. put ornyna 40 mln. put astyq ótkizdi. Sonyń 12 mln. putqa jýyǵy Alǵa aýmaqtyq basqarmasy sharýashylyqtarynyń úlesine tıdi. Esbolaı Mýsın basqarǵan sharýashylyq 144,5 myń sentner astyq jınap, tórt jyldyń tapsyrmasyn bir jylda-aq oryndap shyqty. Mal sharýashylyǵyn damytýda, et, sút, jumyrtqa, jún jáne basqa aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýde qol jetkizgen jetistikteri úshin alǵashqy nagradasy – Eńbek Qyzyl Tý ordenine ıe boldy. Sonymen birge, sharýashylyqtyń birqatar jetekshi mamandary men qatardaǵy eńbekkerler de memlekettik nagradalarmen marapattaldy.
Esbolaı Mýsın sharýashylyq eńbekkerleriniń jumys jáne turmys jaǵdaıyn teń ustaýdy únemi maqsat etýshi edi. Sharýashylyqty dóńgelentip alyp ketken onyń uıymdastyrý qabileti óte sheber bolatyn. Ol biryńǵaı sharýashylyqpen aınalysyp ketpeı, keńshar eńbekkerleriniń turmysyn jaqsartý, aýyldy kóriktendirýdi de umytpady. Sol jyldary jazǵy kezeńderde sonaý Reseıdiń Máskeýinen, Týladan qurylysshy-stýdentter ákelip, solardyń kómegimen keńshar ortalyǵynda 30-ǵa tarta turǵyn úı boı kóterdi. Jańadan keńse, orta mektep ǵımaraty, árqaısysy 250-275 basqa arnalǵan 6 mehanıkalandyrylǵan ferma, avtojóndeý bazasy salynyp, paıdalanýǵa berildi. Sharýashylyq ortalyǵynda jańadan áp-ásem úsh kóshe paıda boly. Sonyń arqasynda keńshar ortalyǵy mádenıetti, úlgili seloǵa aınaldy. Sharýashylyqty Esaǵań basqarǵan 14 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde jańa úlgidegi bala baqsha, ashana, eki dúken, mektep-ınternat, medpýnkt, jataqhana, avtopark, monsha, basqa da áleýmettik nysandar salyndy.
Bul ýaqyttary Esbolaı Mýsın el aǵasy jasynda edi. Al, jigeri men qaıraty qylshyldaǵan jigitterdeı bolatyn. Ol M.Gorkıı atyndaǵy keńshar dırektorlyǵynan oblystyq kásiptik-tehnıkalyq bilim berý basqarmasynyń basshylyǵyna keldi.
Ol kezde bul sala óz aldyna basqarma boldy, kásiptik-tehnıkalyq bilim berý isine aıryqsha kóńil bólindi. Odaqtas respýblıkalarmen tájirıbe almasý joǵary deńgeıde júrgizildi. О́ıtkeni, orta býyndaǵy kásipqoı mamandarsyz halyq sharýashylyǵyn tıimdi júrgizý múmkin emes edi.
Esbolaı Mýsın oblystyq basqarma basshylyǵyna kelgende men Qarýly Kúshter qatarynan oralyp, kásiptik-tehnıkalyq bilim berý júıesinde qyzmet etip júrgen bolatynmyn. Bul sala maǵan burynnan tanys. Ásker qataryna deıin ýchılıshe, sosyn tehnıkýmda jınaqtaǵan tájirıbem bar. Sondyqtan bul jumys maǵan qıynǵa soqqan joq.
Mine, osy ýaqytta Esbolaı aǵamen tize qosyp eńbek etýdiń sáti tústi. Bir adamnyń taǵdyryna ekinshi bir adamnyń túbegeıli áser etetinine sonda kóz jetkizdim.
Men ol kezde temir jol tehnıkýmynda qyzmet jasap júrgenmin. Jumysym jaqsy, ábden ıgerip alǵanmyn. Atqaryp jatqan isime basqarma bastyǵy – Esbolaı Mýsınniń ózi joǵary baǵa berdi. Biraq, turmys jaǵdaıy qıyn boldy. Basymda baspanam joq. Otbasymmen páterden páterge kóship júrgen ýaqyt. Osy tusta Esbolaı aǵa asqan meıirimdilikpen ákelik qamqorlyq kórsetti. Qurylys tehnıkýmyna aýystyryp, páter alýyma jol ashty. Men jumysyma burynǵydan da qulshyna kiristim. Aǵanyń qaıyrymdylyǵyna isimmen jaýap berýim kerek.
Úlken qyzmette júrse de, ýaqytynyń tapshylyǵyna qaramastan, ol kisi óziniń nazaryna ilikken jastardy qaǵys qaldyrmaı júredi eken. Eki jyldan soń oblystyq kásiptik-tehnıkalyq bilim berý basqarmasyna óziniń orynbasarlyǵyna qyzmetke aldy. Bul – men úshin úlken qurmet qana emes, senim jáne jaýapkershilik bolatyn.
Esbolaı Mýsınniń oblystyq kásiptik-tehnıkalyq bilim basqarmasyn basqarǵan jeti jyl ishinde Shalqar, Qobda, Hromtaý, Alǵa aýdandarynyń ortalyqtarynda, Aqtóbe qalasynda №№ 107, 24, 6 KTÝ oqý keshenderi, Álimbetov aýylynda oqý korpýstary salyndy. Munyń aldynda keńsharlarda da ýchılısheler bolatyn, olar irilendirildi. Burynǵy MTS bazasynda jasaqtalǵan ýchılısheler shaǵyn eldi mekenderden aýdan ortalyqtaryna kóshirildi. Jańa oqý keshenderinde oqýshylar úshin barlyq jaǵdaılar jasaldy. Oqý-tárbıe isine aıryqsha mańyz berilip, oqýshylar erekshe qamqorlyqqa alyndy. Olardyń arasynda shynynda da orta mektep muǵalimderi áreń qutylǵandaı, oqý úlgerimi tómen, tentek, ata-ana tárbıesinen tys qalǵan balalar kóp bolatyn. Esbolaı aǵa jaratylysy pedagog adam ǵoı, solardyń árqaısysymen derbes jumys júrgizip, oqý ornynan kásibin sheber meńgergen orta býyn mamandar shyǵarýǵa umtyldy.
Esaǵań maqsatyna jetti. Kásiptik bilim berýdiń jańa ádistemesin qoldana otyryp, salanyń mártebesin kóterdi. Salalyq tehnıkýmdar men kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshelerdiń abyroıy asqaqtaǵany sonsha, oǵan orta mekteptiń úzdik túlekteriniń yqylasy aýyp, kóptep kele bastady. Biz talapkerlerdi oqý ornyna konkýrspen qabyldaıtyndaı dárejege qol jetkizdik. О́ıtkeni, orta arnaýly oqý oryndarynyń oqý-tárbıe berý sapasy da, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy da buryn-sońdy bolyp kórmegen deńgeıge kóterildi. Osy baǵytta Odaq boıynsha birinshi orynǵa shyqtyq.
Tehnıkým, ýchılıshelerdiń óz aldyna qosalqy sharýashylyqtary ashylyp, olarda myńdaǵan gektar egis alqaptary, otar-otar qoı boldy. Men basqarma bastyǵynyń tárbıe jónindegi orynbasary bolsam da kez kelgen is-sharalarǵa qatysyp júrdim.
Esbolaı aǵa jumysty erkin jasaýǵa múmkindik beretin. Sondyqtan men de tárbıe isimen shektelip qalǵanym joq. Qajet bolǵan jaǵdaıda oqýshylarmen birge oqý korpýstarynda, endi birde jataqhanada, taǵy birde sharýashylyqtyń ortasynda júremiz. Mundaı tájirıbeniń bergeni kóp boldy. Men jas urpaqqa kásiptik-tehnıkalyq bilim berýdiń búge-shúgesine deıin tanyp, bildim.
Aqtóbe oblystyq partııa komıteti 1980 jyly meni nusqaýshylyq qyzmetke aldy. Esbolaı aǵa aq batasyn berip, aǵalyq aqylyn aıtyp, shyǵaryp saldy. Áli esimde, sonda: «Seniń bolashaǵyńnyń jańa joly ashyldy!» degeni bar.
...Araǵa bes jyl salyp, men oblystyq kásiptik-tehnıkalyq bilim berý basqarmasyna qaıta oraldym. Bul joly maǵan basqarmaǵa basshylyq jasaý jaýapkershiligi júkteldi. Esbolaı Mýsın zeınetkerlik demalysta. Halyqqa bilim berý júıesine, aýyl sharýashylyǵyna, kásiptik-tehnıkalyq bilim berý salasyna sińirgen eńbegi úshin respýblıkalyq mańyzdaǵy derbes zeınetker dárejesi berildi.
Ol sonymen birge Eńbek Qyzyl Tý ordenin úsh márte ıelendi. «Qurmet Belgisi» ordeni, «Aýyl sharýashylyǵyna eńbegi sińgen qyzmetker» qurmetti ataǵy, birneshe ret Búkilodaqtyq jáne respýblıkalyq Halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmeleriniń altyn medaline ıe boldy. Sonymen qatar, basqa da joǵary memlekettik nagradalarmen marapattaldy.
Esaǵa demalysta bolsa da keı ýaqyttary qarııanyń aqylyna júginip otyrǵan kezderim boldy. Ol kisi de irkilip qalmaıdy. Bilgeninen aıanǵan emes. Esbolaı aǵa elimizdiń táýelsizdikke qol jetkizgenin kórip ketti. Biraq, Otanymyzdyń, Qazaq eliniń aýzyn aıǵa bilegen eldermen terezesi teńeskenin, olardyń aldynda Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tórelik aıtyp, tórde otyrǵanyn kóre almady. Ol onyń armany edi.
Qazaqtyń tulǵaly azamatyna laıyqty jar, qatarynan ozǵan ul-qyzǵa ana bolǵan Dáden ana Esbolaı aǵamyzdyń senimdi serigi, otbasyndaǵy tiregi bola bildi. Bir-birimen jarasqan abzal áke men áziz anadan ultynyń sánin, jurtynyń qamyn oılaǵan urpaq qaldy. Shúkir, jaratylys jalǵasy degenimiz osy bolar!
Eleýsin SAǴYNDYQOV, Aqtóbe oblysynyń ákimi.