Jańa naryq jáne jańa múmkindikter

«Maslo-Del» kompanııasynyń ónimi Qytaı naryǵyna shyqty Maı jáne sút ónimderin óndiretin otandyq kompanııany Qazaqstannyń Damý banki qoldady «Maslo-Del» kompanııasy 1999 jyly qurylǵan. Qazaqstannyń barlyq aımaǵynda kásiporynnyń 4 zaýyty, 21 fılıaly bar. Shtat­tyq qyzmetkerleriniń sany eki myńnan asady. О́ndiris orny búginde ósimdik maıyn, sary maı, margarın, ketchýp, maıonez, qoıýlatylǵan sút daıyndaıdy. Azyq-túlik óndiretin elimizdegi bul iri zaýyttyń jumysy týraly kompanııanyń negizin qalaǵan bas dırektor Pavel SELIVANOV aıtyp berdi.   

Daǵdarysty eńserý tásilderi

– Pavel Gennadevıch, qazaq­standyq ekonomıkany tyǵy­ryqqa tiregen 2016 jyldy kom­pa­nııalaryńyz qandaı nátı­jemen aıaqtady? – Eń qyzyǵy, bul daǵdarystan biz sátti shyqtyq. Oǵan birqatar faktorlar áser etti. Birinshiden, qazaqstandyq naryqtan, ásirese, sút óndirisi sektorynan birneshe reseılik kompanııa ketti de, ózimizge oryn bosady. Ekinshiden, biz satý tehnıkasyn, saýda sapasyn jaqsartýdy qolǵa aldyq. Úshin­shiden, kadr­larymyzdyń biliktiligin arttyrýdy, árbir qyz­metkerdi jan-jaqty oqytýdy jolǵa qoıdyq. Munyń bári, árıne, ósip-órkendeýimizge sep boldy. Jalpy, 2016 jyldyń qarasha aıyndaǵy jaǵdaıdy alyp qarasaq, taýarlar toby boıynsha túsim kó­lemi – 50%-ǵa, saýda-sattyq kólemi – 38%-ǵa ósti. Iаǵnı, qarasha aıyn­daǵy kórsetkish boıynsha saý­dadan 25 mıllıardtan astam teńge túsken. Reseılik óndirýshilerdiń azaıǵany tabysty bolýymyzdy je­ńildetti. Alaıda, olar na­ryqta bolǵan kúnniń ózinde de, biz jaqsy nátıjege qol jetkizer edik. – «Maslo-Del» kompa­nııa­synyń Qazaqstan nary­ǵyndaǵy úlesi qansha? – 2016 jyly Qazaqstan nary­ǵyndaǵy bizdiń ónimderdiń quny 213 mlrd teńgeni qurady, ıaǵnı, bul na­ryqtyń 11%-y degen sóz. Al belgili bir taýarlardyń úlesimen eseptesek, máselen, qoıýlatylǵan sútpen qamtý boıynsha, biz kósh bastap kelemiz. – Al «Maslo-Del» kompa­nııasynyń eksporttaǵy ahýaly qandaı? – 2016 jyly eksport kólemi eki esege ulǵaıdy. О́tken jyly shetelge 2 mlrd teńgeniń ónimin satsaq, bıyl ol kórsetkish 4,3 mıllıardty qurady. Bul nátıjege eksportty qarjylandyrǵan «Báıterek» holdınginiń qoldaýymen qol jetkizdik. Holdıng Qazaqstannyń Damý banki arqyly bizge 3 jylǵa 6-8% jyldyq ósimmen 3 mlrd teńge qaryz berdi. Sóıtip, eksport ahýalyn jaqsarttyq. – Qaı jaqqa jáne qandaı ónim eksporttadyńyzdar sonda? – Biz basynda, negizinen, Orta Azııa elderimen jumys istedik. Tá­jikstan, Qyrǵyzstan, О́zbek- s­tan­­­­­­ǵa margarın, qoıýlatylǵan sút sattyq. Endi Qytaıǵa jol ashylyp otyr. Ol jaqta bizdiń daıyn maı ónimderimizdi satatyn enshiles kásiporyn quryldy. Aspanasty eline, ásirese, margarınimiz qatty unaǵan sııaqty. Osy sátti paıdalanyp, BAQ arqyly Úkimetke ótinish bildirgim keledi. Bizdiń zaýyttardy Qytaı standarttaryna saı sertıfıkattaý úshin qytaılyq áriptestermen jumys istep, járdemdesseńizder eken. QHR Karantındik jáne sertıfıkattaý qyzmeti bizdiń óndiris oryndaryna aýdıt jasaýy tıis. Eger sol tekseristen ótsek, Qy­taı naryǵyna sút ónimderin de tasymaldaýǵa múmkindik týady. Ázirge, bul taýarlardy Qytaıǵa jiberýge tyıym salynǵan. – Qazaqstannyń Damý ban­ki­nen alǵan qaryzdy nege jum­sa­dyńyzdar? – Ol qarjyǵa, eń birinshi kezekte shıkizat satyp aldyq. Biz negizinen maıly daqyldardy satyp alý maqsatynda qarjy­landyryldyq. О́zimizdiń qoldaǵy bar qarajatymyz tek ishki naryqty qamtamasyz etýge ǵana jetetin. Al Qazaqstan Damý banki bergen qarjy taýarlarymyzdy Qytaıǵa eksporttaýǵa múmkindik ashty. Basynda biz QHR-ǵa eksport kólemin ulǵaıtamyz dep oıla­ǵan joqpyz. О́ıtkeni, shyǵyn ońaılyqpen aqtalmaıdy. Uzaq merzimdi qajet etedi. Máselen, qytaı kompanııalary ónimderdi túrli tekseristen ótkizedi, sodan keıin aqshasyn keshiktirip tóleýdi ótinedi. Sóıtip, 1 aıdan 3 aıǵa deıin sozylyp ketedi. Sondyqtan, biz aınalymdaǵy qarjymyzdy ondaı táýekelge tige almadyq. Al QDB-nyń kómegimen jaǵdaı jaqsardy. Ashyǵyn aıtqanda, Damý bankiniń qoldaýynsyz Qytaıǵa taýarlarymyzdy eksporttaı almaıtyn edik. – Pavel Gennadevıch, Qazaq­standa osy jyly ınflıasııa deńgeıi ósti, baǵa qymbattady. Sizderge de óz taýarlaryńyzdyń baǵasyn kóterýge týra keldi me? – Biz naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda ómir súrip jatyrmyz. Eger ahýalǵa ilesip, baǵany kótermesek, utylamyz. Bizdiń moınymyzda da naqty mindetter bar ǵoı. Janar-jaǵarmaı baǵasy ósti, qyzmetkerler de jalaqysyn kóterýdi suraıdy. Mine, sol máseleniń bárin eskerip, túıinin tarqatýymyzǵa týra keledi. Onyń ústine sońǵy jyldary reseı­lik óndirýshiler tarapynan da aıtarlyqtaı qysym boldy. Máselen, jylyna 1,5 mln tonnaǵa deıin ósimdik maıyn eksporttaıdy olar. Batys sanksııa salǵan ýaqytta búkil taýaryn mańaıdaǵy naryqqa jiberdi. Iаǵnı, buryn ónimderin Eýropaǵa satýshy edi, endi tek Qazaqstan men О́zbekstanǵa jóneltti. Jáne básekelesterin yǵystyrý úshin taýarlarynyń baǵasyn arzan­datty. Biz baǵa soǵysyn jasamadyq, jaǵdaıǵa qaraı óz tirshil­igimizdi jalǵastyrdyq. Eger básekelesterimizdiń saıasatymen sanassaq, kompanııamyzdyń hali nasharlaıtyn edi. – Kompanııa sheteldik shıki­zatqa qanshalyqty zárý? – Biz sút, maıly daqyldar óndiretin otandyq óndirýshilermen qarym-qatynas jasap, barynsha ımportqa táýeldi bolmaýǵa talpyndyq. Bıznestiń osy mode­limen kóp jyl jumys istedik. 2003 jyldan bastap maıly daqyldardy óńdeıtin zaýyt, sút qabyldaıtyn beketter sala bastadyq (búginde bul nysandar sany 20-ǵa jetken). Sondyqtan, biz satyp alatyn shıkizattar tiziminde qazir tek elimizde joq zattar ǵana bar. Mysaly, túrli dámdeýishter, palma maıy sııaqty ekzotıkalyq maılar, oraýyshtar degendeı. Osylaısha, kompanııa óndirisindegi ımport kólemi 8-10%-dy ǵana quraıdy. Bul ımportty azaıtý saıasaty bizdiń tabysty bolýymyzǵa kómektesti. – Qazir Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵyna qatty kóńil bólinip jatyr. Kásipkerlerdiń kóbisi osy salaǵa umtylýda. Osy oraıda, sizge otandyq shıki­zat jetkilikti me? Álde óndirý­shilerdi yntalandyryp oty­rýǵa týra kele me? – Biz maı óndirisinde arda­germiz, bul sektor biz úshin jańa emes. Sút jáne maı óndirisi salasynda myqty sarapshymyz, máseleni tereń túsinip, taldaı alamyz desem de artyq emes. Árıne, básekelestik orta nyǵaıýda. Qazirgi sút óndirisindegi qýatymyz shıkizat kólemimen tepe-teń. Iаǵnı, shıkizat jetkilikti. Eger, sút qabyldaýdy ulǵaıtsaq, onda zaýyttyń da qýatyn arttyrýǵa týra keledi. Jalpy, qazir rasymen, aýyl sharýashylyǵy salasynda kóp ózgeris bar. Sońǵy jyldary memleket sút óńdeýdi keńeıtý maqsatynda tıimdi kredıtter berip jatyr. Buryn tek sút óndiretinder endi ony ózderi óńdeı bastady.  

Ult densaýlyǵy jáne sharýa qojalyqtaryn qoldaý

– Taıaýda ǵana naryqqa jańa taýarlaryńyz – O’Live atty raps maıyn shyǵardyńyzdar. Jal­py, bul ónim qazaqstandyq­tardyń dástúrli as-aýqa­tynda joq. Sizder sonda otandas­ta­ryńyzdyń azyq-túlik tizi­mine ja­ńalyq engizýdi maqsat etti­ńizder me? – Biz raps maıyn óndiremiz, óńdeımiz, sebebi, ol kúnbaǵys maıyna qaraǵanda paıdaly. Eger Eýropaǵa zer salsańyz, olardyń naryǵynda raps maıy 80 paıyzdy quraıdy. Ásirese, záıtún óspeıtin soltústik aımaǵynda, mysaly, Germanııada osy raps maıy keń taralǵan. Onyń ústine raps maıy arzan, ári qyshqyldylyq jaǵynan kúnbaǵys maıymen salystyrǵanda jaqsyraq. Qazaqstanda kúnbaǵys maıynan ózge maı joq sııaqty uǵym qalyptasqan. Kóbisi ony maılardyń etalony sanaıdy. Alaıda, raps maıy elimizde óndiriledi, tutynýshyǵa paıdaly. О́ıtkeni, onyń quramynda 11 paıyz omega-3 qyshqyly bar. Erterekte balaǵa osy qyshqyldyń ornyn toltyrý úshin balyq maıyn beretin. Qazir ony eshkim qoldanbaıdy, al raps maıy aǵzany omega-3-pen qamtamasyz ete alady. Túıindeı aıtsaq, bul maı ult densaýlyǵyna óte paıdaly. – Siz óndirýshilerdi raps ósirýge úgittedińiz be? Álde na­ryqta osy maıdy óndirýge usy­nys boldy ma? – Kompanııanyń damý tarıhyna kóz júgirtsek, kezinde maıly daqyldardy ózimiz ósirýmen aınalystyq. Bizdiń 145 myń gektar jerimiz boldy. Jartysyna maıly daqyldar ektik. Keıin ónimdi óńdeıtin zaýyttar salýdy qolǵa aldyq. Aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýa qojalyqtary raps maıynyń tıimdiligin baıqap, ony ósire bastady. 2011 jyly biz bul bıznesten kettik, jerdi sattyq. Tek óńdeýmen aınalysýdy maqsat ettik. Ol kásipten unamaǵandyqtan, ıakı, paıdasy az bolǵannan alystaǵan joqpyz. Tek kompanııanyń aınalymynda aýylsharýashylyq ónimderi bastapqyda 10%, sosyn 15%-dy qurady. Sondyqtan, biz olardy óńdeýmen, satýmen aınaly­sýdy jón kórdik. Iаǵnı, biz shıki­zat óndirý mıssııasyn tolyq baǵyn­dyrdyq, sosyn ol naryqtan kettik.  – Alaıda, sizder jom óndirip, satýdan bas tartqan joqsyzdar. Naryqta ony satyp alýshylar bar ma? – Jom – óte qunarly aqýyzdy ónim.  Quramynda 40-47% proteın bar. Al mysaly, bıdaı jeminde ol 10-11% ǵana kezdesedi. Alaıda, jyl saıyn Qazaqstanda ósirilgen 500 myń tonnaǵa jýyq jom tolyǵymen shetelge eksporttalady.  О́kinishke qaraı, jomdy otandastarymyz tutynbaıdy. Olar malǵa jom emes, jem bergendi jón kóredi. Osy oraıda, mal sharýashylyǵy salasy aqsap tur. Jom maldyń tez et alýyna, semirýine sep. Bizdiń kompanııa 12 mln teńge shyǵyndap, sharýa qojalyǵy ıeleri úshin malǵa jomnyń paıdasy týraly arnaıy ádistemelik kitapsha da jazyp, shyǵardy. Zertteý jasaǵanymyzda, 2 aı boıy jom jegen sıyrlardyń súttiligi 30%-ǵa artqan. Ári qaraı qarapaıym arıfmetıkamen esepteı berińiz. Qazaqstanda 6 mln saýyn sıyr bolsa, odan jyl saıyn 5 mln tonna sút jınalady. Al, jom berý arqyly bul kórsetkishti 7,5 mln tonnaǵa jetkizýge múmkindik bar. Ol úshin árıne, 2,5 mln tonna jomdy syrttan satyp alýǵa týra keledi. Baǵasy da arzan emes. Biraq, esepteseńiz, proteın men nárlilik jaǵynan jemnen eki ese arzan, tıimdi jáne súttilikti arttyrady. О́kinishke qaraı, jomnyń paıdasyn kóp fermerler uǵyp jatqan joq. Sondyqtan, bizdiń jom tolyǵymen shetelge, onyń ishinde Reseıge satylýda. Áńgimelesken Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan»