Ǵasyr ǵumyr. Uzaq jasaýdyń syry nede?

Kimniń bolsyn uzaq ómir súrýdi qalaıtyny aıdan anyq. Biraq jasyryp qaıtemiz, kúndelikti kúıbeń tirshilikpen júrip kóbimiz kóp jasaýdyń qarapaıym ǵana qyr-syryna jetkilikti mán bermeıtinimiz jasyryn emes.  

Taza aýa men sýdyń, jalpy, qorshaǵan ortanyń adam ómiriniń uzaq bolýyna áseri bar ekendigi daýsyz. Biraq, munymen qosa kóp jasaý ózimizge tikeleı baılanysty ekenine kóńil bura qoımaıtynymyz taǵy bar. Osyny Astanada ótken gerontologtardyń II Eýrazııalyq sezine qatysqan ǵalymdar basa aıtqan edi. 

Uzaq jasaý – qazirgi kezde jer sharyndaǵy barlyq derlik mem­leketterdiń bas qatyryp otyr­ǵan máseleleriniń biri. Mu­­nymen arnaıy ǵylymı-zert­­teý ınstıtýttary aınalysyp otyr. Qazir osy salanyń jaı-japsaryn jaqsy biletin ǵa­­lymdar men mamandardyń sho­­ǵyry qalyptasty. Qazaq­stan­da da solaı.

Uzaq ómir súretinderdiń aldyńǵy leginde – japondar. Bul eldiń 50 myńnan astam tur­ǵyny júz jastan a­sqan. Mund­aı derek basqa esh­qandaı mem­lekette tir­ke­lip otyrǵan joq. Ras, ǵa­syr jasaǵandar qaı memlek­et­te bol­sa da bar. Bi­raq, son­sha­lyq­ty kóp emes. Má­se­len, Qazaqstanda olardyń qa­tary saý­saqpen sanarlyqtaı ǵana. Eýropa memleketterimen sa­lys­tyrǵanda, bizdiń eldegi or­tasha ómir uzaqtyǵy eń sońǵy oryn­da. Bul kórsetkish boıyn­sha da japondar birinshi orynda – ondaǵy ortasha jas – 83. Mamandardyń esepteýi boıynsha, Qazaqstandaǵy qazirgi ortasha jas – 72. Al, Shveısarııa turǵyndarynyń jartysyna jýyǵy seksenniń seńgirine shyqqan qart adamdar. Biraq, olar kárilikke moıynsunyp otyrǵan joq, uzaq ómir súrýge degen qulshynys-jigerleri joǵary ekenin baıqatyp otyr. Salamatty ómir saltyn ustanǵan belsendi is-qı­myl adamdary qoǵamnyń bar­lyq salasyna etene aralasa­dy. Olardyń uzaq jasaý­y­nyń sebep-saldary nede? Qazaq­stan­dyqtardyń da osyndaı deń­geıge jetýine múmkindik bar ma? Bar. Ol úshin, birinshi ke­zekte, osy salanyń jaı-jap­­saryn jan-jaqty zertte­gen ǵalymdardyń pikirine qa­­ra­­­ǵanda, taǵamnyń nárli, den­­saýlyqqa paıdaly, boı­ǵa sińimdi bolǵany jón. Osy­ǵan jete mán berilse, tip­ti júz jastyń ózi shek bolma­ýy múm­kin. Máselen, Qazaq­stan men Reseı ǵylym akade­mııa­la­rynyń akademıgi, medısına ǵy­ly­mynyń doktory Tóregeldi Shar­manovty bilmeıtin jan kem­de-kem shyǵar. Ol kisi 87 jasqa qadam basyp otyr. О́te shıraq, sergek. Júris-tu­ry­syna qarasańyz elýdiń aınalasyndaǵy jigit aǵasy ma der­siz. Akademık aǵamyz úshin de 100 jasyńyz shek emes. «Men de uzaq ómir súrýdi qa­laıtyn adamnyń birimin. Ony sóz júzinde ǵana emes, kún­delikti isimmen dáleldep júr­min», deıdi T.Sharmanov.

Ol adamnyń uzaq jasaý múm­kindigi sheksiz ekendigin dálel­dep kele jatqan ǵalym. Gero­ntologtar adam ómirin meı­­linshe uzartýǵa bola­tynyn ǵy­lymı turǵyda tujy­rym­daý­men birge, bul máselede óz­deri úlgi kórsetip otyr. TMD el­de­rinde de osyndaı mysal kóp. Aıtalyq, Ýkraınanyń me­dı­sına ǵylymdary ulttyq aka­demııasynyń quramynda Chebotarev atyndaǵy Geron­tologııa ınstıtýty bar. Osy salanyń bilikti mamany S.M.Kýznesovanyń aq­pa­ra­ty­na qaraǵanda, ınstıtýttyń bas­shylyǵynda bolǵan geron­to­logtardyń barlyǵy da 90 men 100 jas aralyǵynda ómir súrgen. Olar adamdardyń uzaq ómir súrýine bolatyndyǵyn dáleldedi. О́zderi úlgi kórsetip, osy maqsatta aıanbaı ter tóge eńbek etti. Sózderi men isinde alshaqtyq bolǵan joq.

Akademık Sharmanov ta osy sapta. Adamdardyń ómi­rin uzartý men jaqsartý jo­lyn­da tereń bilimi men mol tá­jirıbesin sarqa jumsap, eseli de ónegeli jumys jasap kele jatqan gerontolog Sharmanov uzaq jasaýdyń sy­ry durys tamaqtaný ekenin aıtýdan sharshaǵan emes. Ol bıe sútinen daıyndalatyn taǵamdar balalardyń da, ere­sek­­terdiń de aǵzasyna óte paıda­ly ekenin tájirıbe júzin­de dáleldeı bildi. Qarttar úıindegi 200 adam bıe sútinen daıyn­dalǵan taǵamdardy tu­raq­t­y paıdalanǵannan keıin den­saý­lyqtary aıtarlyqtaı jaq­sarǵan. Qymyzdan daıyn­dal­ǵan balmuzdaqtyń da óte paı­daly ekenin taǵamtaný akademııasynyń mamandary dáleldep berdi. О́ıtkeni, onyń quramynda qant joq. «Sıyr sútinen daıyndalǵan bal­muzdaq adam aǵzasynda h­o­les­terınniń kóbeıýine áke­lýi múmkin. Onyń adam den­saý­lyǵyna qanshalyqty zııan­dy ekenin ózderińiz de bi­le­siz­der», deıdi akademık T.Shar­ma­nov.

Qymyz aqýyzǵa jáne dárý­menderge baı ónim ekeni ál­deqashan dáleldengen. Amın­qyshqyly jetkilikti, óte sińimdi taǵam túri. Onyń qu­ramynda túrli dárýmender men folıı qyshqyly bar. Iаǵnı, bir sózben aıtqanda, qymyz tabıǵı baıytylǵan taza ónim. Sondyqtan onyń emdik qasıeti óte joǵary. Qymyz túrli sozylmaly dertterge qarsy kúresýge tıimdi, shı­paly ári qyshqyltym sýsyn. Sol sebepti de ony úz­beı, udaıy paıdalaný adam den­saý­lyǵynyń jaqsy bolýyna múm­kindik beredi. Shubat­tyń da paıdasy osyndaı. Arab­tar shubatty máńgilik jas­tyq elık­sıri, qýat kózi sanaıdy. Bul teginnen tegin emes. Shu­bat­­t­yń ásirese, baýyr men uı­­qy bezi aýrýlaryn emdeýge paı­dasy óte zor.

Ár adam kún saıyn 2 keli kó­le­minde taǵam qabyldaıdy eken. Keı jaǵdaıda bul mól­sherden de asyp ketetini jasy­ryn emes. Mamandardyń esep­teý­inshe, orta eseppen al­ǵanda adam óziniń ómir súrýi ke­zinde 70 tonna taǵamdy iship-jeıtin kórinedi. Árıne, osyn­­shama taǵam sińimdi bolsa jaq­sy. Asqazan-ót, ishek joldary arqyly ótetin azyq-túlik du­rys qorytylmasa, onyń paıda­sy­nan zııany kóp. Sondyqtan ta­ǵamnyń adam aǵzasyna paıdaly, sińimdi bolǵanyn oılaǵan jón. Osyǵan mán bergende ǵana adam artyq salmaq qospaıdy. О́ıtkeni, semizdik túrli aýrý­lar­ǵa shaldyǵýǵa ákeledi. Son­dyq­tan taǵam túrlerine, onyń paı­dasy men zııanyna kún­de­likti ómirde mańyz bergen jón.

Nárli taǵamǵa kókónis, je­mis-jıdek, dándi daqyldar, bur­shaq tuqymdas ónimder jáne adam densaýlyǵyna qa­je­t­­ti dárýmender men mı­ne­ral­­dy zattarǵa baı basqa da azyq-túlik jatady. Al, nársiz ta­ǵamdar joǵary temperatý­rada óńdelgendikten onyń qura­myndaǵy paıdaly zattar joı­ylyp, tipti zııandy, ýytty azyq-túlikke aınalady. Ras, mundaı ónimder dámdi. Tez toıyndyrady. Biraq, onyń adam densaýlyǵyna paıdasynan zııa­ny basym. Bul – taǵamtanýdy zertteıtin qazaqstandyq qana emes, sheteldik ǵalymdardyń da tujyrymy. Olar usynyp otyrǵan densaýlyqqa paıdaly ónimder – kókónis, jemis-jıdek, maılylyǵy tómen sút taǵamdary. Kókónisterdiń kó­binde maı men kalorııa az. Ho­les­terın joq. Sondyqtan da ony kún saıyn paıdalanǵan óte paıdaly. Biraq, ókinishke qaraı, ǵalymdardyń osyndaı keńesterine qulaq aspaı, «qa­zaq­tar shóp-shalamǵa joq» de­gen ustanymda bolatyndar az emes. Iá, qazaq eshqashan et­ten bas tartpaıtyny anyq. De­gen­men de dıetologtardyń da usy­nys-pikirlerin eskergen ar­tyq bolmas edi.

Kúndelikti ómirde baıqap júrmiz, basqa jaqty qaıdam, qazaqstandyq tutynýshylar maı­lylyǵy joǵary sút ónim­de­rin alýǵa tyrysady. Saýda oryndarynyń da mamandary bul sózimizdi rastaı alady. Tip­ti shaıǵa qatý úshin de kóbimiz qoıý, maılylyǵy joǵary sút pen kilegeıdi qalaıdy ekenbiz. Ádet­te maılylyǵy joǵary sút ónimderiniń quramynda qa­nyq­qan maı, holesterın mol bola­tynyn ǵalymdar dáleldep qoıǵan.

Mamandar untaq túrindegi sút­ti múldem paıdalanbaýǵa ke­ńes beredi. Sebebi, óńdeýden ótk­en qurǵaq sútte dárýmender men mıkroelementter joıylyp ketetin kórinedi.

Jasyryp qaıtemiz, osynyń bá­rin kóp adamdar biledi. Bile tura osyǵan asa mán berip jat­q­an­dar shamaly. Biz kalorııasy jo­ǵary, as qorytý organdaryna aýyrtpalyq túsiretin et, un-nan taǵamdaryna beıim eke­nimiz ras. Ony kún saıyn mól­sherden tys paıdalanamyz. Asta-tók et taǵamdaryn toıa jeımiz. «Jaqsy et qalǵansha, ja­man qaryn jarylsyn» deıtinder de bar. Kóp adam­dar­dyń sozylmaly syrqat túr­lerine, qan-tamyr, júrek aýrý­laryna shaldyǵýynyń túp tór­kini osynda.

Qazaqstannyń qaı qa­la­synda bolsyn, attap bassań, hot-dog, gambýrger, pıssa sı­ıa­qty adam densaýlyǵyna zııandy taǵam túrlerin satatyn saý­da núkteleri kóp. Kórseń kóziń qyzyǵatyn bul taǵamdar adamdy tez semirtedi, adamnyń as qo­rytý júıesin túrli syr­qat­qa shaldyqtyrady. Dári­ger­ler de, mamandar da dabyl qaǵyp, bul jaıly san már­te aıtsa da, etimiz úırenip ket­ken be kim bilsin, báribir osyn­daı taǵamdy paıdalaný­shy­lar qatary kóbeımese, azaıar emes. Onyń saldary tez arada ba­ı­­qalmaǵanymen, ýa­qyt óte ke­le kórinis beredi. Árı­ne, esh­kimniń de aýyrmaýyna ti­lek­­tespiz, biraq sonyń al­dyn alý­ǵa qam jasaǵanymyz jón shy­ǵar.

Bir sózben aıtqanda, du­rys tamaqtaný mádenıetin qa­lyp­tastyrǵan jón. Bul den­saý­lyǵymyzdyń jaqsy bolyp, uzaq jasaýymyzǵa jol ashady.

Júz jasaǵyńyz keledi me? «Álbette» deıtinińiz anyq. En­deshe joǵaryda aıtylǵan máselelerge erekshe mán berip, tıis­ti qorytyndy shyǵar­ǵa­ny­myz abzal.

Ǵalym OMARHAN, «Egemen Qazaqstan»