Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty tarıhı maqalasynda kótergen latyn tiline kóshý bastamasyn qoldaı otyryp, Parlament Májilisi jańa qazaq-latyn álipbıiniń jobasyn talqyǵa saldy. О́z ýaqytynda, 1929-1940 jyldary latyn álipbıi Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik dárejede qoldanylǵany barshaǵa belgili.
Bul másele elimizde 1993 jyldan beri talqylanyp kele jatyr. Kórshiles túrkitildes memleketter bul máseleni bizben birge kóterip, latyn álipbıine áldeqashan kóship te qoıdy. Bul máselemen 1991 jyly, sonaý KSRO kezinde N.Á. Nazarbaev ıdeıasy negizinde ashylǵan Q.A. Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rektory bolyp qyzmet atqara júrip aınalysa bastaǵan edim.
Sheteldik stýdentter men oqytýshylar qazaq tilin tezirek meńgerýi úshin olarǵa qazaq-latyn álipbıin jasadyq. Ýnıversıtet ǵalymdary kórnekti ǵalym Rahmanqul Berdibaıdyń jetekshiligimen ýnıversıtettiń ishki qoldanysyna arnap qazaq-latyn álipbıi men qazaq-túrik sózdigin jasap shyǵardy.
Ártúrli nusqalardy qarastyra otyryp, ǵalymdar jańa álipbıdi qurastyrý barysynda kompıýterlik tehnıkada qoldanylatyn 26 áripten turatyn negizgi latyn álippesiniń sheńberinen shyqpaý kerek degen uıǵarymǵa kelgen bolatyn.
Keıbir túrkitildes memleketterdiń álipbılerinde serııaly túrde shyǵarylatyn kompıýterlerde joq latyn alfavıti – 1 (30 árip) men latyn alfavıti – A (64 árip) deıtin bazalardan alynǵan jeke áripter bar, sonyń sebebinen ony qoldaný barysynda qıyndyqtar týyndaıdy. Sondyqtan biz Parlament Májilisi usynǵan 33 áripten, onyń ishinde 8 dıgraftan turatyn álipbı nusqasyn qoldaımyz. Talqylaýǵa usynylǵan álipbıdiń negizgi artyqshylyǵy ol zamanaýı kompıýterge beıimdelgen.
Sonymen qatar biz eshýaqytta basqa elder, sonyń ishinde Anglııanyń tájirıbesine táýeldi bolmaýymyz kerek. Olar óz álipbıin orta ǵasyrlarda qabyldaǵan. Túrkııa da óz álipbıin 1928 jyly qabyldady, ol ýaqytta eshkim Internet pen kompıýterlik tehnıka zamany keletinin bilgen joq. Bizdiń álipbı eń zamanaýı bolýy tıis, sondyqtan talqyǵa usynylǵan álipbıdi jaqsartýǵa baılanysty kelesi usynystarymyz bar: 1. Usynylǵan áripterdi nómirleý retinen 8-shi oryndaǵy «N, h» (eıch) árpine ret sanyn bermeı, kómekshi, dybyssyz belgi retinde qarastyrý qajet. Ol oqylmaýy tıis, tek apostrof nemese jumsaq ne qatań belgi – , ornyna qoldanylýy tıis.
Onyń ornyna 8-shi nómirge latynnyń «H, h» (eks) árpin qoıyp, ony kırıllısadaǵy H, h nemese h áripteri sııaqty oqylatyn etken durys. Árip jetispeı jatqan jaǵdaıda 26 áriptiń eshbirin qysqartpaý kerek. 2. «I, i» (aı) árpin (9-shy oryn) tek qazaqsha I, i áripteri úshin qaldyrý kerek, al I, ı árpin 10-shy orynǵa aýystyryp, I, ı árpimen birge latynsha «J, j» (djeı) árpimen belgileý kerek.
3. 21-shi jáne 23-shi oryndarda kırıllısa áripteriniń oryndaryn aýystyrý qajet: «U, u» (ıý) – Ý, ý; «W,w» (dab’l ıý) – U, u bolǵany durys. Bul halyqaralyq termınderge kóbirek sáıkes keledi.
4. Dıgraftar úshin áripterdiń daýysty jáne daýyssyz dybystarǵa bólinýine áser etpeıtin bir dybyssyz belgi «H, h» tańdaǵandyqtan, «Ng, ng» - Ń, ń árpinen basqa áripterdi sol dybyssyz belginiń kómegimen quraýymyz kerek: «Ah, ah» – Á, á; «Oh, oh» – О́, ó; «Uh, uh» – Ú, ú; «Gh, gh» – Ǵ, ǵ; «Ch, ch» – Ch, ch; «Sh, sh» – Sh, sh; «Zh, zh» – J, j.
5. Sonymen, 42 áripten turatyn qoldanystaǵy álipbıden 33 áripten turatyn latyn álipbıine kóshtik deıik. Aýysý kezinde qysqartylǵan 9 áriptiń barlyǵy naqty belgilenýi qajet. Bul másele aýdarmashylar úshin jáne dáıeksóz keltirý barysynda óte qajet bolyp tabylady.
Qazirgi ýaqytta elimizde 3 til 2 álipbımen – kırıllısa men latyn negizinde oqylyp, ıgerilip jatyr. Qazaq-latyn álipbıine kóshken kezde de biz sol 2 álipbıdi qoldanamyz. Bir sózben aıtqanda, munyń esh qıyndyǵy joq, al paıdasy mol. Bizdiń Qazaqstan 2050 jylǵa deıin 30 damyǵan eldiń qataryna kirýge nıetti. Sondyqtan biz de latyn álipbıine kóship, aǵylshyn tilin ıgerip, aldyńǵy qatarly bilim, ǵylym men jańa tehnologııalardy bilim bastaýlarynan alýymyz kerek.
Qorytyndylaı kele, Elbasynyń danalyq basshylyǵymen kórkeıip jatqan jańa Qazaqstannyń jańa qazaq-latyn álipbıiniń avtory Elbasy N.Á.Nazarbaev bolýy qajet degim keledi. Bul is bizdi halyqaralyq órkenıet keńistigine jeteleıtin úlken isterdiń biri bolady. Osy 2017-2018 oqý jylynda Elbasy Jarlyǵymen qazaq latyn álipbıin bekitip, birte-birte tájirbıe jınaı otyryp ony qoldanysqa engizý qajet. Bul álipbı álemdik órkenıettegi qazaq tili men elimizdiń jańashyl ult retinde bedelin odan ári bekite túsetinine kúmán joq.
Sapar ong bolsyn, qurmetti otandastar!
Murat JURYNOV, QR UǴA prezıdenti, akademık, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty