«Emmı» júldesin alǵan Shereflı

«Jarty saǵatta jetemin» dep habarlama jazǵan keıip­kerim kelgenshe Nıý-Iork kóshe­lerindegi osyndaı kórinisti tamashalap otyrdym. Osydan 5-6 jyl buryn AQSh-ta «Emmı» júldesin jeńip alǵan qazaqtyń turatyny týraly aqparat estip, onymen skaıp arqyly suhbattasqanbyz. 

Elbasy Nursultan Nazarbaev AQSh-qa resmı sapary­nan tike­leı aqparat taratý maqsatynda bir top jýrnalıst Amerıkaǵa at­tan­ǵan bolatyn. «Egemen Qazaq­­stan» gazetiniń atynan men­ de iles­tim. Muhıttyń arǵy be­ti­ne kún­de jol túse bermeıtini bel­gili. Osy bir múmkinshilikti utym­dy paıdalanyp qalý maq­­sa­tynda Hasan myrzamen jolyqpaqqa beki­nip, hat jazyp ji­bergen edim. Jo­ǵarydaǵy habar­lama – soǵan kel­gen jaýap. Sálden keıin kósheniń bury­shynan tanys beıne jyly­ushy­rap kózge shalyndy. Jalpy, kez­ kelgen shetelde qazaqty ta­ný­ qıyn emes. Ádette Batys­ ále­miniń halqy bizdi basqa azııa­lyq halyqpen shatastyryp jatady ǵoı. Alaıda zer salyp qa­ra­ǵan adam qazaqqa ǵana tán erek­shelikter bar. Qazaqtardyń jú­risi myǵym keledi. Bizdiń keıip­kerimiz de qazaqtardyń osy bir klassıkalyq úlgisine tán ekeni bir­den baıqaldy. Eger Hasandy tanymasam da, qalyń nópirdiń arasynan kórgende qazaq ekenin dóp basyp tabatynym anyq edi. 

Túrkııada týǵan qandasymyz Hasan Shereflı «Discovery Chanel»-diń «Temir tordyń arǵy ja­ǵyndaǵy balalar» fılmi ar­qyly «Emmı» júldesiniń «Zert­teý jáne derekti fılmder» atalymyn jeńip alǵan. Sońǵy ret sóıleskenimizde ol Nıý-Iorkte jumys istep júrgenin aıtqan edi. Betpe-bet áńgimeniń ózgeshe bolatyny belgili ǵoı. Amandyq-saýlyq surasqannan keıin kezde­sýdiń negizgi bóligine kóship, Ha­san­nan oqıǵany qaıtadan bastan-aıaq aıtyp berýin ótindik. 

– Bul sonaý 2000 jyldary bol­ǵan oqıǵa. Fılmdi túsirý tý­raly usynysty televızııalyq kom­panııada jumys isteıtin tanysym aıtqan edi. Birneshe adam jınalyp túzetý mekemesinde jazasyn ótep jatqan balalar týraly derekti fılm túsirmekshi eken. Olar zertteý jasaıtyn adam­ izdep júrgen kórinedi. Sol­ aralyqta AQSh-qa oqý tús­ken edim. Sabaq bastalǵanǵa de­ıin qolym bos bolǵandyqtan, usy­nys­qa kelistim. Amerıkadan kelgen eki ókilmen birge jumysty bastap kettik. Ankaradan bastal­ǵan zertteý bir jylǵa sozyldy. Kóp­tegen elderdiń túzetý me­ke­melerinde bolyp, balalar ómi­rimen tanystyq. Jazasyn ótep jatqan ártúrli jastaǵy úsh balanyń kúndelikti ómirin baqy­ladyq. Uıqydan oıanyp, qaı­ta uıqyǵa ketkenge deıingi bir kúnin qalaı ótkizetinin nazarymyzda ustadyq. Olardyń tár­bıeshisimen, aspazdarmen, muǵalimderimen sóıles­tik. Erkindikke shyqqan jasós­pi­rimniń keıingi ómiri qalaı ózgeredi? Ony da zerdelep kó­rý­ge talpyndyq. Bir sózben aıt­qanda, ómirge temir tordyń ar ja­ǵyn­daǵy balalardyń kózimen qaraýǵa tyrystyq, – dep ótken kúndi esine aldy Hasan. 

Bizdiń keıipker «Emmıdi» júl­desin 2003 jyly jeńip aldy. Onymen birge «Temir tordyń arǵy jaǵyndaǵy balalar» derekti fılmin túsirý jumysyna Levan Adamı, Sýprııa Avası, Keıt Blo­ýet, Klarında Keppeıdj, Djon Maıer, Djed Rodshteın, Debora Shıp­lı, Braıan Výds esimdi zert­teýshiler atsalysqan. Hasan myr­za júldeni jeńip alǵandaǵy oqı­ǵany bylaı baıandaıdy.

– Fıladelfııa ýnıversıte­tinde oqyp júrgen edim. Bir kúni maǵan júldeden úmitker ekenim ja­zylǵan marapattaý saltanatyna shaqyrtý sertıfıkaty keldi. «Temir tordyń arǵy jaǵyndaǵy ba­lalar» meniń alǵashqy jobam bol­ǵandyqtan, ózimniń júlde ala­tynyma sene qoımadym. «Em­mıdi» Nıý-Iorktegi Mer­rıot qonaqúıinde tapsyrady. Uıym­dastyrýshylar oǵan qaty­sý úshin keminde 500 dollar kerek ekenin aıtty. Stýdent úshin bul qomaqty qarajat bolatyn. Sóı­tip, marapattaý rásimine qatys­padym. Biraz kúnnen keıin ju­mysymyz úzdik shyqqanyn es­tidim.

Uıymdastyrýshylar ha­barlasyp, júldeni qalaı alatynymdy surady. Men úıge ákelip berińder dedim (Kúlip aldy). Biraq men televızııa salasynda jumys istegen emespin. Bir ret baǵymdy synap kórip, júldeger atandym. Odan keıin ómir aǵymymen basqa salaǵa aýy­syp kettim. Alaıda bul saladan alysqa uzap ketkenim joq. Taıaý­da jarnama túsiretin shaǵyn kom­panııa ashtym. Onyń jumysy endi-endi qarqyn alyp keledi, – deıdi H.Shereflı. 

Derekti fılm túsirý bary­syn­da kóptegen elderdegi túr­meler­diń jaı-kúıimen tanysqan Hasan Túrkııada 2000 jyldary jumys istegen «Túzetý úıi» jobasynyń ereksheligine toq­taldy. 

– Túrkııada jalpy túzetý meke­mesinen bólek «túzetý úıi»­(Islahevi) dep atalatyn bir­ne­she mekeme bar. Túzetý úıi­niń ereksheligi, ol jerde bala túr­medegideı qorshaýdyń ishinde bol­­maıdy. Qalaǵan ýaqytynda emin-erkin syrtqa shyǵyp jú­rýine múm­kindik bar. Oqý oqı­tyndary mektebine, jumys is­teı­tinderi jumysyna bara alady. Balalar ol jerde bilim jáne tárbıemen qatar qolóner de úırenedi. Osy arada buzyq balalar qalaı ol úıge óz erikterimen barady degen zańdy suraq týady. Sóıt­sek, kóshede ash-jalańash júr­gen balalardyń «túzetý úıin­degi» qolaıly jaǵdaı kóńil­derinen shyǵady. Qysqasha aıt­qanda, onda qylmys jasaǵan bala­lardyń túzelýi úshin bar jaǵ­daı jasalǵan. 

Hasan myrza derekti fılmdi túsi­rý barysynda kóp nárse úı­ren­genin aıtady. О́mirge kóz­qa­rasy ózgerip, ata-ananyń, er­kin­diktiń qadirin túsingen. Shú­kir etýdiń mańyzyn túsinip, jaýap­kershilikti sezingen. 

– Jaman bala bolmaıdy! Sábıdiń pák kóńili jamanshy­lyqty qalamaıdy. Alaıda úl­ken­der tarapynan berilgen tár­bıeniń nashar bolýy balanyń qaty­gez nemese buzyq bolýyna yqpal etedi. Bala tárbıesinde ata-ananyń orny bólek ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. «Ar­ǵy jaqtaǵy» ómirdi kó­rip­ kelgen balanyń aldynan bir­neshe másele shyǵady. Onyń sot­talǵanyn estigender oǵan bas­­qasha kózqaraspen qaraıdy, ju­mys taýyp qoǵamnyń bir ból­shegine aınalyp ketýi de qıyn. Tú­zetý mekemesinen shyqqan ba­laǵa qoǵam qarsy turǵandaı kó­rinedi. Sondyqtan, olardy ba­rynsha túsinýge tıistimiz. Biz­diń derekti fılmimizden keıin kóptegen adamdar «túzetý úıi­niń» paıdasy mol ekendigin sóz­siz moıyndady. Biraq ondaı «tú­zetý úıin» ashý kóp qarjyny talap etetindikten, júzege asyrý qıyn. 

Esime Hasannyń telefo­nyn taýyp, Nıý-Iorkke habarlasqa­nym túse ketti. Bir­neshe jylǵy oqıǵa qaz-qal­pynda kóz aldyma kele qaldy. Amerıkaǵa shalynǵan qo­ńyraý uzatylyp baryp, biraz­dan keıin alyndy. Tutqany kó­ter­gen kisi­niń daýysyn alǵashyn­da aıyra alǵanym joq. Hasannyń Túr­kııada týǵanyn, qazaqsha bil­meýi múmkin ekenin eskerip, tú­rik tilinde amandasyp, ózimdi ta­nys­tyrǵan edim. 

– Balam-aı, Asan úıde joq edi. Álgi, Kámılá kelin de bir jaq­qa shyǵyp ketti. Bir saǵattan soń úıge keledi. Sol kezde habarlasyp kórshi, – degen ájeniń qońyr úni tutqanyń ar jaǵynan es­tildi. 

Shynymdy aıtsam, Nıý-Iork­­ke telefon shalyp, ájeniń qo­ńyr daýysyn estımin degen oı úsh uıyqtasam túsime kirmepti. Bir saǵattan keıin Hasanmen habarlastym... 

H.Shereflımen tanystyǵy­myz osylaı bastalǵan bolatyn. Sol bir meıirimdi daýystyń ıesi, Hasan­nyń anasy qaıda ekenin suradym. Jamıla ájeı qazir Ystanbulda kishi uldyń qolynda turady eken. Amerıkanyń qym-qýyt tirshiligi qarııanyń densaý­lyǵyna saı kelmeıdi. 

– Jylyna birneshe márte jeń­geń Kámılany, ulym Altaı men qyzym Sofııany ertip ájemizge baryp turamyz. Qazaqstandy da aralap qaıtqymyz keledi. Biraq ýaqyt tapshy bolǵandyqtan, múmkindik bola bermeıdi, – deıdi Hasan. 

Bizdiń keıipker 1971 jy­ly Túrkııaǵa kóship barǵan qazaqtar­dyń otbasynda dúnıege kelgen. Otbasynda alty aǵaıyndy. 1998-99 jyldary tarıhı Ota­nynda turyp, Almatyda «Týr­kýaz» fırmasynda jumys iste­gen. Jubaıy Kámıla – Qazaq­stannyń halyq árt­isi Dosqan Joljaqsynovtyń qy­zy. Ony­men Qazaqstanda júr­gen­de ta­nys­qan eken. 

Qazirgi tańda Hasannyń jeke ká­sibi bar. Ol qurylys materıal­daryn jetkizýmen aınalysady. Bul bıznesti dóńgeletkenine biraz jyldyń júzi bolypty. Kásibi birte-birte qanat jaıyp ke­ledi. Keleshekte Nıý-Iork pen Vashıngton sekildi úlken sha­­harlardyń naryǵyna ený jos­parda bar.  Keıipkerimiz Qazaqstanmen baı­lanysyn úzbegen. Shamasy kelse ózi turatyn qaladaǵy qan­das­taryna kómek qolyn sozyp turady. Áıtse de, Hasannyń my­­na nársege kóńili tolmaıdy.­ AQSh-qa jumys izdep bar­ǵan­ qazaqtar onyń fırmasynda­ bir aı jumys istep, basqa jaqqa «qa­shyp» ketedi eken. О́zge ult­tar sekildi birge jumys is­tep, óz­ara qolǵabys jasap, bir-­bi­­rin súıemeldeýdiń orny­na ne­­ken-saıaq júrýge qumarta­tynyna renjıdi. AQSh-taǵy Qa­zaq­stan elshiligi sondaǵy qan­das­tarymyzǵa arnalǵan mere­kelik sharalaryn kóbeıtse degen tilegin de jasyrǵan joq.

Nıý-Iork sekildi alyp sha­har­da bári ýaqytqa kelip tire­ledi. Qujynaǵan qalanyń ómi­rine ilesý úshin árdaıym asy­ǵyp júrý kerek. Sondyqtan biz­diń de, onyń da ýaqyty tap­shy. Eki saǵatqa sozylǵan erkin áńgimeden keıin Ha­san­men jyly qoshtastyq. Qa­zaq­stanǵa duǵaı-duǵaı sálem jol­daǵan ol metroǵa qaraı bet aldy. Kóshede júrginshilerdiń qa­rasy kóp bolǵanymen, qalyń nó­pirdiń arasynan qazaqtyń ór­shil beınesi erekshe kózge túsip, uzaı berdi...

Abaı ASANKELDIULY,  «Egemen Qazaqstan»